Phạm Trí Hùng

Ở Việt Nam, quản trị công ty đang trở thành vấn đề thời sự nóng hổi, thu hút sự quan tâm của các nhà nghiên cứu, những nhà quản lý doanh nghiệp và đặc biệt là của nhà đầu tư và cổ đông.

Quản trị công ty được định nghĩa như một hệ thống thông qua đó công ty được định hướng, điều hành và kiểm soát nhằm đáp ứng quyền lợi của nhà đầu tư, của người lao động trong công ty và những người điều hành công ty. Governance có gốc từ tiếng Hy Lạp nghĩa là lèo lái. Người ta hình dung corporate – công ty như một con tàu cần phải được lèo lái để đến bến thành công với thuyền trưởng và thuỷ thủ đoàn là người điều hành và người lao động trong công ty. Công ty là của chủ sở hữu (nhà đầu tư , cổ đông…) nhưng để công ty tồn tại và phát triển phải có sự dẫn dắt của Hội đồng quản trị (HĐQT), sự điều hành của Giám đốc/Tổng giám đốc (CEO) và sự đóng góp của người lao động trong công ty mà những người này không phải lúc nào cũng có chung ý chí và quyền lợi. Rõ ràng cần phải có một cơ chế để điều hành và kiểm soát công ty để nhà đầu tư, cổ đông có thể kiểm soát HĐQT, kiểm soát việc điều hành công ty của CEO để đem lại hiệu quả cao nhất. Trong cơ chế này, Ban kiểm soát (BKS) đóng vai trò hết sức quan trọng.

1. Khái quát về quản trị công ty và các nguyên tắc quản trị công ty
Theo Tổ chức hợp tác và phát triển (OECD), quản trị công ty là một hệ thống các nguyên tắc xác định việc phân chia các quyền và nghĩa vụ giữa cổ đông, Hội đồng quản trị, các chức danh quản lý và những người có lợi ích liên quan, quy định trình tự ban hành các quyết định kinh doanh. Bằng cách này, công ty tạo ra một cơ chế xác lập mục tiêu hoạt động, tạo ra phương tiện thực thi và giám sát việc thực hiện các mục tiêu đó. Các nguyên tắc quản trị công ty ở đây được hiểu như những nguyên lý cơ bản đảm bảo một hệ thống quản trị công ty vận hành tốt như trung thực, tin cậy, liêm khiết, mở, hướng đến hiệu quả vận hành chung, trách nhiệm rõ ràng, tôn trọng lẫn nhau và cùng cam kết.

Theo Ngân hàng thế giới, quản trị công ty là một hệ thống các yếu tố pháp luật, thể chế và thông lệ quản lý của các công ty. Nó cho phép công ty có thể thu hút được các nguồn tài chính và nhân lực, hoạt động có hiệu quả và nhờ đó tạo ra các giá trị kinh tế lâu dài cho các cổ đông, trong khi vẫn tôn trọng quyền lợi của những người có lợi ích liên quan và của xã hội.

Ở Việt Nam, các công ty niêm yết bắt buộc phải thực hiện các quy định về quản trị công ty theo Luật Doanh nghiệp năm 2005, Luật Chứng khoán năm 2006, Quyết định 12 /2007/QĐ-BTC ngày 13 tháng 3 năm 2007 về việc ban hành Quy chế quản trị công ty áp dụng cho các công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán/ Trung tâm Giao dịch Chứng khoán (“Quyết định 12”) và Quyết định 15/2007/QĐ-BTC ngày 19 tháng 3 năm 2007 về việc ban hành Điều lệ mẫu áp dụng cho các công ty niêm yết trên Sở Giao dịch Chứng khoán/ Trung tâm Giao dịch Chứng khoán. Theo chúng tôi, các doanh nghiệp Việt Nam không phải là công ty niêm yết cũng nên bắt đầu nghiên cứu áp dụng những nguyên tắc quản trị công ty để góp phần làm tăng hiệu quả hoạt động, tăng giá trị phần vốn góp và nâng cao uy tín đối với nhà đầu tư.

Theo Quyết định 12, “quản trị công ty” là hệ thống các quy tắc để đảm bảo cho công ty được định hướng điều hành và được kiểm soát một cách có hiệu quả vì quyền lợi của cổ đông và những người liên quan đến công ty. Như vậy ở Việt Nam, định nghĩa chính thống nhấn mạnh quản trị công ty là hệ thống quy tắc, đòi hỏi phải thiết lập các quy tắc cho tất cả các hoạt động của công ty với Bản quy tắc quản trị công ty. Trong định nghĩa cũng nhấn mạnh đến mục tiêu cân đối giữa định hướng, kiểm soát (trách nhiệm của HĐQT ) và điều hành, quản lý các hoạt động kinh doanh của công ty (trách nhiệm của Ban giám đốc) một cách hiệu quả. Sứ mệnh cao nhất của quản trị công ty được đưa ra là vì quyền lợi của cổ đông và những người có quyền lợi liên quan.

Bộ Nguyên tắc Quản trị công ty của OECD ban đầu được xây dựng nhằm đáp ứng lời kêu gọi của Hội nghị cấp Bộ trưởng OECD ngày 27-28/4/1998 phát triển một bộ tiêu chuẩn và hướng dẫn chung về quản trị công ty. Các nguyên tắc quản trị công ty của OECD bao gồm: Đảm bảo cơ sở cho một khuôn khổ quản trị công ty hiệu quả; Quyền của cổ đông và các chức năng sở hữu cơ bản; Đối xử bình đẳng đối với cổ đông; Vai trò của các bên có quyền lợi liên quan trong quản trị công ty; Công bố thông tin và tính minh bạch; Trách nhiệm của HĐQT .

Bộ Nguyên tắc này tập trung vào các công ty cổ phần đại chúng trong lĩnh vực tài chính và phi tài chính. Tuy nhiên, trong phạm vi cụ thể, Bộ Nguyên tắc cũng là công cụ hữu ích để nâng cao quản trị công ty ở các công ty không phải là công ty cổ phần như doanh nghiệp tư nhân và công ty nhà nước.
Điều 2 Quyết định 12 được xây dựng trên cơ sở Bộ Nguyên tắc Quản trị công ty của OECD, nêu các nguyên tắc quản trị công ty áp dụng đối với công ty niêm yết như sau: Đảm bảo một cơ cấu quản trị hiệu quả; Đảm bảo quyền lợi của cổ đông ; Đối xử công bằng giữa các cổ đông; Đảm bảo vai trò của những người có quyền lợi liên quan đến công ty; Minh bạch trong hoạt động của công ty; HĐQT và BKS lãnh đạo và kiểm soát công ty có hiệu quả.

2. Vai trò của Ban kiểm soát trong đảm bảo các nguyên tắc quản trị công ty
Theo quy định tại Điều 123 Luật Doanh nghiệp năm 2005, BKS là cơ quan có thẩm quyền thay mặt Đại hội đồng cổ đông (ĐHĐCĐ) giám sát HĐQT, CEO trong quản lý và điều hành công ty. BKS hoạt động độc lập với HĐQT và CEO, chịu trách nhiệm và báo cáo trước ĐHĐCĐ trong việc thực hiện các nhiệm vụ được giao.
Theo quy định của pháp luật, BKS có các nhiệm vụ cụ thể sau:

Một là, kiểm tra tính hợp lý, hợp pháp, tính trung thực và mức độ cẩn trọng trong quản lý, điều hành hoạt động kinh doanh, trong tổ chức công tác kế toán, thống kê và lập báo cáo tài chính;

Hai là, thẩm định báo cáo tình hình kinh doanh, báo cáo tài chính theo các định kỳ của công ty, báo cáo đánh giá công tác quản lý của HĐQT; trình báo cáo thẩm định báo cáo tài chính, báo cáo tình hình kinh doanh, báo cáo đánh giá công tác quản lý của HĐQT lên ĐHĐCĐ tại cuộc họp thường niên.

Ba là, xem xét sổ kế toán và các tài liệu khác của Công ty, các công việc quản lý, điều hành hoạt động của Công ty bất cứ khi nào nếu xét thấy cần thiết hoặc theo quyết định của ĐHĐCĐ theo yêu cầu của cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu trên 10% tổng số cổ phần phổ thông trong thời hạn liên tục ít nhất sáu tháng hoặc tỷ lệ nhỏ hơn quy định tại Điều lệ Công ty. Khi có yêu cầu của cổ đông hoặc nhóm cổ đông, BKS thực hiện kiểm tra trong thời hạn bảy ngày làm việc, kể từ ngày nhận được yêu cầu. Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày kết thúc kiểm tra, BKS phải báo cáo giải trình về những vấn đề được yêu cầu kiểm tra đến HĐQT và cổ đông và nhóm cổ đông có yêu cầu.

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, thành viên BKS có các quyền như (i) quyền dự các cuộc họp của HĐQT (theo Khoản 7 Điều 112 Luật Doanh nghiệp năm 2005), (ii) quyền được cung cấp thông tin (theo quy định của Điều 124 Luật Doanh nghiệp năm 2005: “Thành viên BKS có quyền tiếp cận các hồ sơ, tài liệu của công ty lưu giữ tại trụ sở chính, chi nhánh và địa điểm khác; có quyền đến các địa điểm nơi người quản lý và nhân viên của công ty làm việc”, “HĐQT, thành viên HĐQT, Giám đốc hoặc Tổng giám đốc, người quản lý khác phải cung cấp đầy đủ, chính xác và kịp thời thông tin, tài liệu về công tác quản lý, điều hành và hoạt động kinh doanh của công ty theo yêu cầu của Ban kiểm soát”). (iii) BKS có quyền kiến nghị HĐQT hoặc ĐHĐCĐ các biện pháp sửa đổi, bổ sung, cải tiến cơ cấu tổ chức quản lý, điều hành hoạt động kinh doanh của Công ty.

Khi phát hiện có thành viên HĐQT hoặc CEO vi phạm nghĩa vụ của người quản lý công ty, BKS phải thông báo ngay bằng văn bản với HĐQT, yêu cầu người có hành vi vi phạm chấm dứt hành vi vi phạm và có giải pháp khắc phục hậu quả.

BKS thực hiện các quyền và nhiệm vụ khác theo quy định của pháp luật, của Điều lệ Công ty và quyết định của ĐHĐCĐ.

Theo các nghiên cứu cho thấy, vấn đề cơ bản trong quản trị công ty ở Việt Nam nằm ở sự mâu thuẫn lợi ích của người đại diện cho toàn bộ cổ đông (Chủ tịch HĐQT, các thành viên HĐQT, CEO) với chính các cổ đông trong công ty. Nhưng người này có thể hành động vì lợi ích của bản thân mình, gia đình mình hay vì lợi ích của một bộ phận cổ đông có thế lực nào đó mà phương hại đến quyền lợi của một số cổ đông hay toàn bộ cổ đông trong công ty. Để xử lý vấn đề này, theo chúng tôi, áp dụng các quy định của pháp luật là chưa đủ mà công ty cần phải chủ động đưa các nguyên tắc quản trị công ty vào Điều lệ, vào Quy chế quản trị công ty, trong đó đặc biệt chú ý tới vai trò của BKS và có thể xây dựng Quy chế hoạt động của BKS trong đó quy định cụ thể nhiệm vụ và quyền hạn của BKS và các thành viên BKS.

Vai trò của BKS trong đảm bảo một cơ cấu quản trị hiệu quả: Các nguyên tắc quản trị công ty đặc biệt chú ý đến việc xây dựng cơ cấu quản trị đạt kết quả đích thực với khung quy định trách nhiệm rõ ràng, trong đó ĐHĐCĐ là cơ quan quyết định cao nhất, HĐQT là cơ quan quản lý công ty, CEO là người điều hành công việc kinh doanh hàng ngày của công ty, BKS thực hiện việc giám sát HĐQT và CEO trong quản lý, điều hành công ty. BKS không can thiệp vào hoạt động quản lý, điều hành; khi thực hiện việc kiểm tra theo yêu cầu của cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu trên 10% tổng số cổ phần phổ thông trong thời hạn liên tục ít nhất sáu tháng hoặc một tỷ lệ khác nhỏ hơn quy định tại Điều lệ công ty “không được cản trở hoạt động bình thường của HĐQT, không gây gián đoạn điều hành hoạt động kinh doanh của công ty” .

Vai trò của BKS trong đảm bảo quyền lợi của cổ đông: Bên cạnh quyền tham gia quản lý công ty thông qua ĐHĐCĐ, cổ đông có quyền cơ bản là quyền được nhận cổ tức và quyền được nhận một phần tài sản còn lại tương ứng với số cổ phần góp vốn vào công ty khi công ty giải thể hoặc phá sản. BKS thực hiện việc giám sát HĐQT, CEO; đảm bảo chống các giao dịch tư lợi để công ty làm ăn có lãi, tài sản công ty không bị thất thoát. Đặc biệt, BKS có thể “kiến nghị HĐQT hoặc ĐHĐCĐ các biện pháp sửa đổi, bổ sung, cải tiến cơ cấu tổ chức quản lý, điều hành hoạt động kinh doanh của công ty” .

Cổ đông hoặc nhóm cổ đông sở hữu trên 10% tổng số cổ phần phổ thông trong thời hạn liên tục ít nhất sáu tháng hoặc một tỷ lệ khác nhỏ hơn quy định tại Điều lệ công ty có các quyền như “xem xét và trích lục sổ biên bản và các nghị quyết của HĐQT, báo cáo tài chính giữa năm và hằng năm theo mẫu của hệ thống kế toán Việt Nam và các báo cáo của BKS”. Như vậy, BKS phải đảm bảo cung cấp các báo cáo cho cổ đông và nhóm cổ đông trên khi có yêu cầu. Cổ đông hoặc nhóm cổ đông này còn có quyền “Yêu cầu BKS kiểm tra từng vấn đề cụ thể liên quan đến quản lý, điều hành hoạt động của công ty khi xét thấy cần thiết” . Việc thực hiện nhiệm vụ kiểm tra này cũng thể hiện vai trò của BKS trong đảm bảo quyền lợi của cổ đông.
Đảm bảo đối xử công bằng giữa các cổ đông và đảm bảo vai trò của những người có quyền lợi liên quan đến công ty chủ yếu là nhiệm vụ của CEO và HĐQT trong điều hành, quản lý công ty. BKS chỉ có vai trò giám sát việc thực hiện nhiệm vụ này.

Vai trò của BKS trong đảm bảo minh bạch trong hoạt động của công ty: Các nguyên tắc quản trị công ty cũng đặc biệt chú ý đến việc công bố thông tin đầy đủ và kịp thời vì thiếu rõ ràng, thiếu minh bạch trong quản trị công ty có thể dẫn đến những hậu quả tai hại như cổ phiếu mất giá, khủng hoảng lòng tin, nhà đầu tư rút vốn…Trong ba nhiệm vụ cụ thể của BKS theo quy định của Luật Doanh nghiệp không có nhiệm vụ đảm bảo minh bạch trong hoạt động của công ty. Công bố thông tin đầy đủ là nhiệm vụ của CEO, theo quyết định của HĐQT và HĐQT sẽ giám sát, chỉ đạo CEO trong việc thực hiện công bố thông tin. Tuy nhiên, xuất phát từ vai trò giám sát của mình, khi phát hiện HĐQT hoặc CEO vi phạm nghĩa vụ công bố thông tin, BKS phải thông báo ngay bằng văn bản, yêu cầu chấm dứt hành vi vi phạm và có giải pháp khắc phục hậu quả.

Vai trò của BKS trong đảm bảo kiểm soát công ty có hiệu quả: Vai trò này của BKS được đặt cạnh vai trò đảm bảo quản lý công ty có hiệu quả của HĐQT. HĐQT và BKS là hai cơ quan của ĐHĐCĐ với các chức năng, nhiệm vụ rõ ràng. HĐQT có nhiệm vụ giám sát, chỉ đạo CEO và người quản lý khác trong điều hành công việc kinh doanh hằng ngày của công ty và BKS sẽ giám sát HĐQT trong việc thực hiện nhiệm vụ này.

3. Đề xuất hoàn thiện các quy định về BKS trong công ty cổ phần
Các quy định về BKS trong công ty cổ phần có thể được chia thành hai nhóm: các quy định pháp luật và các quy định theo các nguyên tắc của quản trị công ty (được ghi nhận trong Điều lệ, Quy chế quản trị công ty, Quy chế hoạt động của BKS).

Nhìn vào các nhiệm vụ và quyền hạn của BKS theo quy định của pháp luật, có thể thấy khi BKS thực hiện các nhiệm vụ và quyền hạn này vẫn chưa đủ để thực sự đảm bảo vai trò giám sát HĐQT và CEO. Trong thực tiễn, vai trò của BKS chủ yếu là thẩm định báo cáo tình hình kinh doanh, báo cáo tài chính theo các định kỳ của công ty, báo cáo đánh giá công tác quản lý của HĐQT một cách hình thức và trình các báo cáo này lên ĐHĐCĐ tại cuộc họp thường niên .

Thực trạng trên có những nguyên nhân chủ quan và khách quan, từ nhận thức của cổ đông, nhà đầu tư, HĐQT, CEO và chính BKS về vai trò của mình… đến sự chưa hoàn thiện của pháp luật (các quy định về nhiệm vụ và quyền hạn của BKS chưa rõ ràng, đầy đủ; chưa có quy định cụ thể về thù lao, lợi ích khác, việc miễn nhiệm, bãi nhiệm đảm bảo tính độc lập của BKS; chưa có chế tài cụ thể đối với thành viên BKS không thực hiện đúng trách nhiệm của mình; chưa có chế tài cụ thể khi HĐQT, CEO không đảm bảo các quyền của BKS); việc chưa thực hiện các nguyên tắc của quản trị công ty.

Xuất phát từ vai trò quan trọng của BKS trong đảm bảo các nguyên tắc quản trị công ty, bên cạnh/trong khi chờ đợi việc hoàn thiện quy định pháp luật về BKS, cổ đông của công ty có thể đưa các quy định về BKS như cơ quan hết sức quan trọng trong đảm bảo quyền lợi của mình vào Điều lệ, Quy chế quản trị công ty, Quy chế hoạt động của BKS. Các điều khoản này cần: Thứ nhất, xác định rõ các nội hàm của vai trò giám sát HĐQT và CEO trong quản lý, điều hành công ty thể hiện qua những nhiệm vụ cụ thể và những quyền hạn để BKS thực hiện nhiệm vụ đó. Trong Quy chế hoạt động của BKS có thể xác định rõ nhiệm vụ, quyền hạn của từng thành viên BKS và chế tài cụ thể nếu thành viên BKS không thực hiện đúng trách nhiệm của mình .

Có thể ghi nhận thêm là BKS còn có các quyền và nghĩa vụ sau đây:
- Kiểm tra: (i) sự tuân thủ của HĐQT theo pháp luật, theo các Nghị quyết và Quyết định của ĐHĐCĐ, (ii) sự tuân thủ của Ban giám đốc theo pháp luật và theo các Nghị quyết và Quyết định của ĐHĐCĐ và/hoặc của HĐQT, và (iii) hiệu quả quản lý và hiệu quả hoạt động kinh doanh của HĐQT và Ban giám đốc;
- Giám sát các khoản chi đầu tư, mua sắm hoặc rút vốn đầu tư quan trọng; xem xét các khoản chi phí và chi tiêu cho hoặc phát sinh liên quan đến HĐQT, các Thành viên HĐQT và các thành viên Ban giám đốc;
- Giám sát những xung đột quyền lợi tiềm ẩn của các Thành viên HĐQT, thành viên Ban giám đốc và các cổ đông nhóm cổ đông nắm giữ từ 10% tổng số cổ phần trở lên, kể cả việc sử dụng sai tài sản công ty hoặc lạm dụng quyền hạn trong các giao dịch với bên có liên quan;
- Giám sát tính hiệu quả của cơ chế kiểm soát nội bộ mà công ty áp dụng và kiến nghị những thay đổi cần thiết; và
- Giám sát quy trình công bố và trao đổi thông tin trong và ngoài công ty.
BKS có quyền yêu cầu HĐQT, các Thành viên HĐQT, thành viên Ban giám đốc hoặc bất kỳ nhân viên nào của công ty cung cấp đúng hạn và đầy đủ các thông tin liên quan đến HĐQT, Thành viên Ban giám đốc và hoạt động của công ty.

Thứ hai, xác định một cơ chế rõ ràng về thù lao và các lợi ích của thành viên BKS cùng cơ chế miễn nhiệm, bãi nhiệm với các tiêu chí rõ ràng khi nào thành viên BKS bị miễn nhiệm chứ không phải có thể bị miễn nhiệm bất cứ lúc nào theo quyết định của ĐHĐCĐ. Thù lao của thành viên BKS do ĐHĐCĐ ấn định. Địa vị pháp lý của thành viên BKS khá đặc biệt vì tuy làm việc cho công ty và lĩnh lương/hưởng thù lao do công ty trả nhưng họ không phải là người làm công. Nhiệm vụ của thành viên BKS đặt họ vào tư thế độc lập với công ty. Tuy thành viên BKS do ĐHĐCĐ bầu ra nhưng nhiệm vụ của họ là một nhiệm vụ pháp định. Muốn thi hành nhiệm vụ ấy một cách đúng đắn, đầy đủ, BKS phải được độc lập đối với Đại hội đồng.
Thứ ba, xác định rõ ràng chế tài cụ thể khi HĐQT, CEO không đảm bảo các quyền của BKS như quyền tham gia cuộc họp của HĐQT, Ban giám đốc; quyền được cung cấp thông tin; quyền kiến nghị và được trả lời về kiến nghị. Có thể đưa ra những chế tài có thể như quy định “Nghị quyết, Quyết định đưa ra trong cuộc họp của HĐQT, Ban giám đốc sẽ không có giá trị nếu không có sự tham gia của thành viên BKS”, “BKS có quyền kiến nghị với HĐQT và CEO các biện pháp sửa đổi, bổ sung, cải tiến cơ cấu tổ chức quản lý, điều hành hoạt động kinh doanh của Công ty. Trong thời hạn mười lăm ngày, kể từ ngày nhận được kiến nghị, HĐQT, CEO phải có giải trình về các vấn đề được nêu ra trong kiến nghị của BKS”.

Để khẳng định vai trò của BKS và đảm bảo thực hiện tốt vai trò ấy, đồng thời, cần có biện pháp để nâng cao nhận thức của nhà đầu tư, cổ đông; HĐQT và CEO về BKS như công cụ quan trọng để giám sát HĐQT và CEO. Về phía HĐQT, CEO cũng phải thấy BKS là một cơ chế phản biện thiết yếu, như cái van an toàn hữu ích trong quản lý và điều hành công ty./.

Cuộc khủng hoảng tài chính và kinh tế thế giới, cùng với các bất cập nội tại nền kinh tế khiến chính sách tài khóa của Việt Nam đã bộc lộ nhiều bất cập trên nhiều mặt như thu ngân sách thiếu tính bền vững, còn phụ thuộc nhiều vào các khoản thu không tái tạo, không bền vững như khoản thu từ bán tài nguyên, đất đai...Cùng với tiến trình hội nhập sâu vào nền kinh tế quốc tế và cam kết gia nhập WTO, hàng rào thuế quan sẽ ngày một thu hẹp, do vậy khả năng thu từ hoạt động nhập khẩu sẽ giảm sút trong những năm tới...Những sức ép về việc giảm thâm hụt ngân sách và tập trung nhiều hơn các các biện pháp kích cầu buộc Chính phủ Việt Nam nhìn nhận và quan tâm nhiều hơn đến vấn đề thu ngân sách, chủ yếu thông qua nguồn thu từ thuế, trong đó thuế thu nhập doanh nghiệp (TNDN) đóng vai trò quan trọng.

Chiến lược cải cách hệ thống thuế Việt Nam
Ngày 17 tháng 5 năm 2011, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 732/QĐ-TTg Phê duyệt “Chiến lược cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2011 - 2020” với mục tiêu “xây dựng hệ thống chính sách thuế đồng bộ, thống nhất, công bằng, hiệu quả, phù hợp với thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa; mức động viên hợp lý nhằm tạo điều kiện thúc đẩy sản xuất trong nước và là một trong những công cụ quản lý kinh tế vĩ mô có hiệu quả, hiệu lực của Đảng và Nhà nước”.

Theo Chiến lược cải cách hệ thống thuế, trong giai đoạn 2011 - 2020 các sắc thuế, phí và lệ phí chủ yếu gồm: thuế giá trị gia tăng; thuế tiêu thụ đặc biệt; thuế xuất, nhập khẩu; thuế thu nhập doanh nghiệp; thuế thu nhập cá nhân; thuế tài nguyên; thuế sử dụng đất nông nghiệp; thuế sử dụng đất phi nông nghiệp; thuế bảo vệ môi trường; các loại phí và lệ phí. Đồng thời, thuế môn bài sẽ được chuyển thành một khoản thu lệ phí quản lý hoạt động kinh doanh hàng năm. Bên cạnh đó, sẽ hoàn thiện các chế độ thu từ tài nguyên, khoáng sản quốc gia như: thu tiền sử dụng đất, tiền thuê đất, thu đấu giá quyền khai thác khoáng sản và thu từ dầu khí…

Bộ Tài chính cũng đã có Quyết định 2162/QĐ-BTC phê duyệt Kế hoạch cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2011-2020 và các đề án triển khai thực hiện Chiến lược cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2011-2020. Theo đó, một trong những nội dung quan trọng trong kế hoạch cải cách hệ thống thuế là hệ thống chính sách thuế được xây dựng, hoàn thiện bảo đảm tính minh bạch, rõ ràng, dễ hiểu, dễ thực hiện; mở rộng cơ sở thuế để phát triển nguồn thu, bao quát các nguồn thu mới phát sinh và theo cơ cấu tăng nguồn thu nội địa (không kể dầu thô) trong tổng thu ngân sách Nhà nước.

Mục tiêu cụ thể đặt ra là hệ thống chính sách thuế được xây dựng, hoàn thiện bảo đảm bao quát các nguồn thu mới phát sinh và cơ cấu lại theo hướng tăng nguồn thu nội địa (không kể thu từ dầu thô) đến năm 2015 đạt trên 70% tổng thu ngân sách nhà nước và đến năm 2020 đạt trên 80% tổng thu ngân sách nhà nước.

Về chính sách thuế đối với thuế TNDN, Chiến lược cải cách hệ thống thuế giai đoạn 2011 - 2020 đề ra phương hướng:
Thứ nhất, điều chỉnh giảm mức thuế suất TNDN theo lộ trình phù hợp để thu hút đầu tư tạo điều kiện để doanh nghiệp có thêm nguồn lực tài chính, tăng tích lũy để đẩy mạnh đầu tư phát triển, nâng cao năng lực cạnh tranh;
Thứ hai, đơn giản hóa chính sách ưu đãi thuế theo hướng hẹp về lĩnh vực, tiếp tục khuyến khích đầu tư vào các ngành sản xuất các sản phẩm có giá trị gia tăng lớn, các ngành công nghiệp hỗ trợ, sử dụng công nghệ cao, công nghệ sinh học, dịch vụ chất lượng cao, lĩnh vực xã hội hóa, vùng có điều kiện kinh tế - xã hội khó khăn và đặc biệt khó khăn;
Thứ ba, bổ sung quy định về các khoản chi phí được trừ và không được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế; bổ sung các quy định để bao quát được các hoạt động kinh tế mới phát sinh trong kinh tế thị trường hội nhập và phù hợp với thông lệ quốc tế như: hoạt động bán hàng đa cấp, thương mại điện tử, sự phát triển của các tập đoàn kinh tế, hiện tượng “vốn mỏng” khi xác định chi phí, đặc biệt là chi phí lãi vay, điều chuyển hoặc đánh giá lại tài sản khi tái cơ cấu doanh nghiệp, thỏa thuận trước về giá của các doanh nghiệp liên kết.

Chưa có kế hoạch hỗ trợ động viên doanh nghiệp lớn, nộp thuế TNDN nhiều
Chính sách thuế TNDN là công cụ điều tiết vĩ mô, yếu tố tăng tính cạnh tranh giữa các quốc gia. Theo nghiên cứu của Viện Chiến lược và Chính sách tài chính, trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế thế giới, một số quốc gia đã điều chỉnh hệ thống chính sách thu ngân sách thông qua cải cách cơ cấu hệ thống thuế (nâng cao vai trò của thuế thu nhập, thuế tiêu dùng), chính sách giảm dần thuế suất, mở rộng cơ sở tính thuế (thuế thu nhập cá nhân, thuế TNDN). Điển hình là Chính phủ Nhật đã ra quyết định cắt giảm thuế TNDN từ 40% xuống 35%, áp dụng từ ngày 1/4/2011. Mục tiêu của Nhật là giảm thuế doanh nghiệp về mức 25-30%, ngang với ở các quốc gia là đối thủ cạnh tranh ngang tầm của nước này, trong thập niên tới (Thuế TNDN ở Mỹ là 35%, ở Anh hiện ở mức 28%, ở Trung Quốc là 25%). Động thái này nhằm đáp ứng lời kêu gọi của cộng đồng doanh nghiệp Nhật, trong bối cảnh nền kinh tế lớn thứ hai thế giới vật lộn với tốc độ tăng trưởng trì trệ. Với việc cắt giảm thuế nói trên, Nhật Bản hy vọng sẽ có thêm nhiều việc làm và hoạt động đầu tư sẽ được đẩy mạnh trong nền kinh tế Nhật. Nhật Bản cũng kêu gọi cộng đồng doanh nghiệp Nhật sử dụng số tiền thuế TNDN tiết kiệm được cho mục đích thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và chống lại tình trạng giảm phát kéo dài.

Cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam đang chờ đợi Chính phủ trình Quốc hội điều chỉnh giảm mức thuế suất TNDN nhưng có lẽ điều này sẽ không diễn ra sớm. Quyết định 21/2011/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về gia hạn nộp thuế TNDN đã cho phép giãn thời hạn nộp thuế TNDN trong thời gian một năm đối với doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNN&V). Chính phủ có Nghị quyết giao Bộ Tài chính nghiên cứu đề xuất trình Quốc hội cho giảm một phần thuế TNDN phải nộp năm 2011 đối với DNN&V (đang thuộc diện được giãn) như: doanh nghiệp sử dụng nhiều lao động hoạt động trong các lĩnh vực sản xuất, gia công, chế biến nông, lâm, thủy hải sản, dệt may, da giày… Việc Chính phủ thực hiện giãn, và đề xuất giảm thuế cho DN sẽ khiến nguồn thu ngân sách bị ảnh hưởng. Nhưng về lâu dài, chính sách giảm thuế sẽ kích thích sản xuất và phát triển, tăng cường nguồn vốn cho DN tái đầu tư vào sản xuất kinh doanh và giúp bồi dưỡng nguồn thu.

Chính sách miễn giảm thuế TNDN đang thực hiện tập trung ưu tiên cho những DNN&V - những doanh nghiệp khó khăn nhất và cần được tiếp sức sớm nhất, đã tạo ra những tác động tích cực trong việc thực hiện chính sách an sinh xã hội. Tuy nhiên, đối với các doanh nghiệp lớn, các doanh nghiệp đang nộp thuế nhiều và liên tục thì Chính phủ vẫn chưa có chính sách hỗ trợ, động viên nào. Cần khách quan mà nhìn nhận rằng, chính việc giảm thuế TNDN cho các doanh nghiệp lớn – các doanh nghiệp là đầu tàu, là quả đấm thép, các doanh nghiệp tạo nên diện mạo của nền kinh tế Việt Nam mới thực sự kích thích sản xuất và tăng trưởng.

Hiện tại, các doanh nghiệp nộp thuế nhiều mới chỉ được vinh danh trong các chương trình như Bảng xếp hạng Top 1000 DN nộp thuế thu nhập lớn nhất Việt Nam trong ba năm liên tục (V1000) do Công ty cổ phần Báo cáo đánh giá Việt Nam (Vietnam Report) phối hợp với Báo VietNamNet công bố.

Hy vọng rằng trong khuôn khổ Chiến lược và Kế hoạch thực hiện Chiến lược cải cách hệ thống thuế Việt Nam giai đoạn 2011-2020, Chính phủ và Bộ Tài Chính sẽ sớm đưa ra lộ trình phù hợp, cụ thể để tạo điều kiện để các doanh nghiệp lớn có thêm nguồn lực tài chính, tăng tích lũy để đẩy mạnh đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và khu vực./.

Một trong những yêu cầu về kiến thức của Chuẩn đầu ra của Thạc sỹ Luật học là “Có năng lực thực hành tốt, có khả năng phát hiện và vận dụng được kiến thức pháp luật, lý luận và phương pháp luận để giải quyết một số vấn đề học thuật và thực tiễn thuộc chuyên ngành Luật”. Việc học viên có đáp ứng được yêu cầu này hay không được thể hiện rõ nhất thông qua luận văn Cao học Luật (Luận văn).
Luận văn là chuyên khảo sâu về một vấn đề pháp lý cụ thể, chứng tỏ học viên đã nắm vững kiến thức đã học, nắm được phương pháp nghiên cứu và có kỹ năng năng thực hành về vấn đề nghiên cứu, được bảo vệ trước Hội đồng để lấy học vị Thạc sỹ.

Mục đích chính của Luận văn là (i) học tập; (ii) phản ánh kết quả học tập; (iii) đồng thời cũng là một công trình nghiên cứu khoa học - thể hiện sự độc lập, sự tìm tòi, sáng tạo và tinh thần làm việc cùng những ý tưởng khoa học của người viết. Bởi Luận văn là một công trình khoa học nghiêm túc nên đòi hỏi phải đạt ba yêu cầu sau: thứ nhất, Luận văn phải có ý nghĩa khoa học, giá trị thực tiễn; thứ hai, số liệu và các nguồn trích dẫn phải chính xác và đáng tin cậy; văn phong phải mạch lạc, chuẩn xác; thứ ba, Luận văn phải được trình bày đúng quy định và thể hiện người viết có phương pháp nghiên cứu.
Hội đồng chấm Luận văn sẽ đánh giá ý nghĩa khoa học của Luận văn thể hiện qua việc Luận văn có làm rõ được một số vấn đề lý thuyết đang tồn tại; đưa ra những phát triển mới nhất, những bổ sung cho lý thuyết khoa học pháp lý về vấn đề nghiên cứu…hay không. Giá trị thực tiễn của Luận văn thể hiện ở chỗ Luận văn có đưa ra đề xuất khả thi để giải quyết các vấn đề, khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật về vấn đề nghiên cứu hay không.

Sau đây là một số gợi ý để giúp học viên có những định hướng cụ thể khi viết Luận văn và viết, bảo vệ Luật văn đạt kết quả tốt.

1. Về tên đề tài Luận văn
Khi học viên bảo vệ Đề cương, Hội đồng chủ yếu xem xét tính khả thi của việc thực hiện đề tài dựa trên các yếu tố như (i) đề tài có thuộc chuyên ngành đào tạo hay không; (ii) đề tài có quá rộng (không thể bao quát hết trong phạm vi luận văn) hoặc quá hẹp (chỉ có thể là đề tài của một bài báo khoa học); (iii) có đủ điều kiện (cơ sở tài liệu, thông tin..) cho việc hoàn thành đề tài…Hội đồng bảo vệ đề cương luận văn chỉ đưa ra gợi ý về tên đề tài.

Việc đặt tên đề tài một cách chuẩn xác là rất quan trọng. Nếu không xem xét lại kỹ tên đề tài, khi ra đến Hội đồng chấm luận văn, các thành viên Hội đồng vẫn có thể thắc mắc tại sao lại đặt tên đề tài như vậy, đưa ra góp ý về tên đề tài.

Tên đề tài nên chỉ rõ đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu trả lời cho câu hỏi nghiên cứu cái gì, còn phạm vi nghiên cứu chỉ rõ giới hạn về mặt không gian, thời gian và quy mô của vấn đề nghiên cứu. Tên đề tài phải ngắn, gọn, súc tích, ít chữ nhất nhưng chứa đựng nhiều thông tin nhất. Ngôn ngữ dùng trong tên đề tài phải rõ ràng, chuẩn xác để có thể được hiểu theo một nghĩa duy nhất, không được tạo khả năng hiểu thành nhiều nghĩa.

2. Về xây dựng Đề cương chi tiết của Luận văn
Trên cơ sở tên đề tài luận văn đã được thông qua, học viên xác định đối tượng, mục tiêu, phạm vi nghiên cứu và lập đề cương nghiên cứu chi tiết. Đề cương nghiên cứu chi tiết cũng chính là bố cục của luận văn, bao gồm các chương, mục phản ánh đối tượng và phạm vi nghiên cứu từ đầu đến cuối một cách logic.

Nguyên tắc phải tuân thủ khi xây dựng đề cương chi tiết là: tên các chương phải phù hợp với tên đề tài (nhưng không được trùng với tên đề tài); tên các mục lớn trong chương phải phù hợp với tên chương; tên các mục nhỏ phải phù hợp với tên các mục lớn (nhưng không được lặp lại tên chương, mục)…
Luận văn không nhất thiết phải tuân theo một cấu trúc hay hình thức tổ chức nào thật sự "cứng". Tuy thế, để đảm bảo tính chất toàn vẹn, và chặt chẽ của các lập luận khoa học, cho tới khi kết luận được các vấn đề nghiên cứu, một cấu trúc tốt sẽ hỗ trợ rất nhiều.

Một Luận văn Cao học Luật, ngoài Phần mở đầu và Kết luận, thường gồm 3 (ba) chương.
Chương 1 thường đề cập đến những vấn đề lý luận chung, như: khái niệm, vị trí, vai trò, ý nghĩa, tầm quan trọng, những vấn đề cơ bản của vấn đề nghiên cứu; khái quát hoá các lý thuyết, học thuyết có liên quan đến vấn đề nghiên cứu …
Lưu ý chỉ nên chọn các vấn đề lý luận thật sự có liên quan đến nội dung ở Chương 2. Phần cơ sở lý luận thường được trình bày tràn lan, không có trọng tâm, đôi khi không có liên quan đến nội dung chính của bài. Bên cạnh đó, thường các phần trình bày trong các chương không có liên hệ, bổ sung cho nhau. Về nguyên tắc, tất cả những điều trình bày trong luận văn phải có liên hệ với nhau để phục vụ mục tiêu nghiên cứu của luận văn.
Chương 2 thường dành để phân tích thực trạng pháp luật và thực trạng áp dụng pháp luật về vấn đề nghiên cứu, chỉ ra những vấn đề, khó khăn, vướng mắc trong quá trình áp dụng pháp luật và nguyên nhân của vấn đề, khó khăn, vướng mắc này…
Chương 3 nêu lên quan điểm, phương hướng, mục tiêu hay dự báo tình hình, nhu cầu điều chỉnh bằng pháp luật và đề xuất các giải pháp giải quyết vấn đề.

Trong mỗi chương không nên có quá nhiều mục lớn mà nên bố cục khoảng 3 mục.
Để làm cơ sở cho việc đề xuất các giải pháp, có thể có thêm phần kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của các nước trên thế giới. Nếu không có nhiều quan điểm, phương hướng, đề xuất hay kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của các nước trên thế giới để đưa thành một chương riêng có thể gộp nội dung Chương 3 vào Chương 2.

Khái niệm cân đối của Luận văn không phải là Chương đầu dài bằng Chương giữa dài bằng Chương cuối. Độ dài của các chương, mục của Luận văn là do 2 yếu tố quyết định: (i) Tầm quan trọng của vấn đề đang xem xét; và (ii) Số lượng kết quả, kết luận thu được trong quá trình nghiên cứu.
Viết thế nào là dài, thế nào là ngắn thì được đúc kết bởi câu nói nổi tiếng của John Kennedy như sau: "Độ dài của văn viết giống như váy của phụ nữ vậy. Đủ dài để che. Nhưng đủ ngắn để thú vị".

3. Về Phần mở đầu của Luận văn:
Phần mở đầu của Luận văn là phần rất quan trọng. Trong đa số các trường hợp, người đọc chỉ cần tham khảo Phần mở đầu, Kết luận, Danh mục tài liệu tham khảo là có thể đánh giá được Luận văn có đạt chất lượng hay không. Tất nhiên, việc đạt chất lượng ở mức nào thì phải xem xét cụ thể các chương trong Luận văn đó.
Phần mở đầu là những lời giới thiệu sơ khởi, dẫn dắt người đọc đến nội dung, tạo mối dây liên hệ giữa Luận văn và người đọc nên nó có vai trò quyết định trong việc tạo ra ấn tượng tốt hoặc không tốt đối với Luận văn.

Trong Phần mở đầu, thông thường người viết cần phải nêu các nội dung sau:
- Lý do nghiên cứu (Tính cấp thiết, tầm quan trọng của đề tài)
- Tình hình nghiên cứu
- Mục đích, đối tượng nghiên cứu
- Phạm vi nghiên cứu
- Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu
- Bố cục của đề tài

Lý do nghiên cứu (Tính cấp thiết, tầm quan trọng của đề tài): Cần trả lời được câu hỏi là tại sao phải thực hiện đề tài đã chọn cả về phương diện lý thuyết và thực tiễn.
Một dẫn dắt tốt sẽ giúp người đọc hiểu rõ xuất xứ vấn đề học viên nghiên cứu, loại bỏ cảm giác học viên viết Luận văn chỉ để cho có. Mặc dù việc viết Luận văn là bắt buộc để đủ điều kiện xét cấp bằng Thạc sỹ Luật học, nhưng người viết không nên đưa lý do này là lý do nghiên cứu. Thay vào đó, người viết nên tập trung chỉ ra những nguyên nhân, động cơ khoa học, tức là những nguyên nhân, động cơ phát sinh trong quá trình người viết học tập, nghiên cứu khoa học luật.
Tình hình nghiên cứu là phần quan trọng, tổng hợp các kết quả nghiên cứu (lý thuyết và ứng dụng) với đề tài đang theo đuổi; so sánh các công trình để tìm ra hướng đi phù hợp với điều kiện cụ thể của tác giả luận văn.

Việc tìm hiểu rõ tình hình nghiên cứu đề tài giúp người viết luận văn nắm được những nội dung mà các nghiên cứu trước đây đã thực hiện, đã hoàn thành để biết những nội dung nào đã được nghiên cứu, những nội dung nào còn dang dở, chưa được nghiên cứu. Thông qua việc xác định tình hình nghiên cứu, người viết có thể tiếp cận vấn đề một cách toàn diện, có hệ thống; đồng thời có thể xác định được tính mới của đề tài (bởi không có đề tài, nội dung nghiên cứu nào là “hoàn toàn mới” mà chủ yếu là nghiên cứu ở góc độ mới, làm cầu nối trong những “bờ” khoa học, điểm giao giữa các chuyên ngành hẹp, khả năng ứng dụng để giải quyết hoặc góp phần giải quyết một vấn đề mà thực tiễn đặt ra.

Mục tiêu của đề tài : Có thể lồng vào phần Tầm quan trọng của đề tài hay tách riêng. Phần này cho biết mục tiêu của đề tài là nghiên cứu vấn đề gì. Nếu cần, có thể chia ra thành mục tiêu tổng quát và mục tiêu cụ thể. Các mục tiêu cụ thể phải logic để phục vụ mục tiêu tổng quát.
Việc xác định mục đích, đối tượng nghiên cứu có ý nghĩa rất quan trọng bởi vì nó định hình “hướng đi” cho đề tài. Nghiên cứu là một hoạt động có mục đích, do vậy, không thể có một kết quả tốt nếu không có mục đích, mục tiêu rõ ràng.

Phạm vi nghiên cứu: Việc xác định phạm vi nghiên cứu chính xác giúp người viết xây dựng Đề cương chuẩn xác với các yếu tố thời gian, không gian, đối tượng nghiên cứu, giới hạn nội dung nghiên cứu. Những điều này sẽ “định khung” phạm vi ranh giới để làm rõ nội dung trọng tâm. Đồng thời nó giúp loại trừ những nội dung “ngoại biên”, “lân cận” của đề tài mà giáo viên phản biện có thể đặt câu hỏi “Tại sao vấn đề này có liên quan mà không thấy đề cập trong luận văn?”.
Ở đây có thể xác định nội hàm của đề tài thông qua các khái niệm cơ bản trong tiêu đề hoặc liên quan đến nội dung đề tài.

Phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu : Trình bày phương pháp luận và các phương pháp được sử dụng để giải quyết vấn đề đặt ra của Đề tài nhằm đạt được mục tiêu tổng quát. Phần này mô tả các công cụ nghiên cứu người viết cần đến, và sẽ sử dụng trong quá trình tìm kiếm kết quả. Nó giúp người viết đi đến đích, và giúp người thẩm định biết người viết có biết cách dùng công cụ khoa học không, hoặc có ý thức sử dụng đúng công cụ không.
Bố cục của Đề tài : Trình bày sơ lược nội dung các chương, nhưng phải thể hiện được tính logic giữa các chương. Không nên trình bày theo kiểu liệt kê mà phải thể hiện được sự liên kết giữa các chương.

4. Văn phong của luận văn
Luận văn phải được viết bằng một thứ tiếng Việt chuẩn xác, rõ ràng, mạch lạc. Văn phong của Luận văn Cao học Luật phải thể hiện sự nghiêm túc, giản dị, khoa học; tránh sử dụng ngôn ngữ báo chí. Trong Luận văn, người viết chủ yếu đưa ra, trình bày các khái niệm, quy định pháp luật, những luận cứ, luận chứng, một cách khách quan, rồi phân tích, lập luận, chứng minh để rút ra những kết luận có sức thuyết phục. Lời văn trong Luận văn khoa học chủ yếu được dùng ở thể bị động , nên tránh dùng đại từ nhân xưng mà dùng tác giả, người viết luận văn này…
Điều cần lưu ý là khi tác giả viết ra thì tác giả có thể hiểu dễ dàng. Tuy nhiên, người đọc đôi khi không hay khó hiểu. Chính vì lý do này nên người viết cần giải thích - càng ngắn gọn, súc tích càng tốt - về những điều được trình bày. Đối với những vấn đề quá đơn giản, cũng có thể không cần giải thích.

5. Về bảo vệ Luận văn
Có thể làm Tóm tắt Luận văn Thạc sỹ khoảng 15 trang để dùng trong buổi bảo vệ. Yêu cầu của Tóm tắt là ngắn gọn, cô đọng, nêu được cấu trúc của Đề tài, nêu bật được những nội dung chính của Luận văn, nhấn mạnh được những nội dung cần thiết, những kết luận rút ra sau khi nghiên cứu đề tài cùng với các giải pháp, đề xuất, kiến nghị. Trước buổi bảo vệ, học viên nên trình bày thử để đảm bảo không vượt quá 10 phút.

Học viên phải trình bày trước Hội đồng một cách rõ ràng, mạch lạc (tốt nhất không cầm giấy đọc) thể hiện mình nắm chắc vấn đề nghiên cứu, đảm bảo không vượt quá thời gian cho phép. Sau khi nghe trình bày, các thành viên Hội đồng sẽ đặt câu hỏi để kiểm tra kiến thức và cho điểm. Điểm đánh giá của các thành viên Hội đồng sẽ theo các tiêu chí: hình thức; hàm lượng kiến thức, nội dung khoa học của Luận văn; ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài (tính khả thi của các đề xuất, kiến nghị); việc sử dụng nhuần nhuyễn các phương pháp nghiên cứu; việc trình bày trước Hội đồng, trả lời câu hỏi của học viên.

Một Luận văn được đánh giá là tốt, không những phải có nội dung (có giá trị khoa học và thực tiễn) mà còn phải có bố cục hợp lý, cân đối, hình thức đẹp, trình bày và đánh máy đúng quy định cũng tức là thể hiện tác giả có biết cách nghiên cứu. Ngoài ra, đề tài mới mẻ, có tính thời sự, ít người nghiên cứu, người viết có những ý tưởng sáng tạo và độc lập … cũng được đánh giá cao./.

(Những gợi ý này được đưa ra trên cơ sở tham khảo bài viết của GS-TS. Hoàng Văn Châu, cuốn sách “Để hoàn thành tốt luận văn ngành luật” của TS. Phan Trung Hiền và một số bài viết trên Internet)

Sáp nhập và mua lại doanh nghiệp (Merge and Acquisition - M&A) là một lĩnh vực tương đối mới mẻ ở Việt Nam và đang thu hút sự quan tâm của các chủ doanh nghiệp, các nhà đầu tư và các nhà nghiên cứu.
Về lý thuyết, sáp nhập và mua lại doanh nghiệp (M&A) được xem xét dưới 2 góc độ chủ yếu là góc độ kinh tế (như một vấn đề của quản trị chiến lược công ty và tài chính doanh nghiệp) và góc độ pháp lý (như khung pháp lý để thực hiện giao dịch M&A).

Ngoài việc được dịch là “sáp nhập và mua lại”, Merge and Acquisition - M&A còn được dịch là “mua lại và sáp nhập” , “mua bán và sáp nhập” hay “thâu tóm và hợp nhất” công ty để chỉ hoạt động kinh doanh và quản trị rất phổ biến ở các nền kinh tế phát triển. Trong đề tài này, chúng tôi thống nhất sử dụng thuật ngữ “sáp nhập và mua lại” để dịch cụm từ M&A với nghĩa kinh tế - để chỉ một hiện tượng khách quan mà pháp luật phải hướng tới điều chỉnh. Đồng thời, chúng tôi lưu ý sử dụng tách riêng “sáp nhập” và “mua lại” với nghĩa pháp lý để phân biệt khi xem xét các quy định của pháp luật liên quan.
Các thuật ngữ “sáp nhập” và “mua lại” thường không có sự phân biệt rõ ràng về nội hàm và thường được sử dụng thay thế lẫn nhau. Phân biệt hai thuật ngữ này là một điều quan trọng khi nghiên cứu về M&A.

1. Khái niệm sáp nhập, mua lại

Theo Từ điển các khái niệm, thuật ngữ tài chính Investopedia, sáp nhập (Mergers) xảy ra khi hai công ty (thường là các công ty có cùng quy mô) đồng ý tiến tới thành lập một công ty mới mà không duy trì sở hữu và hoạt động của các công ty thành phần. Chứng khoán của các công ty thành phần sẽ bị xoá bỏ và công ty mới sẽ phát hành chứng khoán thay thế. Mua lại hay thâu tóm (Acquisitions) là hoạt động thông qua đó các công ty tìm kiếm lợi nhuận kinh tế nhờ quy mô, hiệu quả và khả năng chiếm lĩnh thị trường. Khác với sáp nhập, các công ty thâu tóm sẽ mua công ty mục tiêu, không có sự thay đổi về chứng khoán hoặc sự hợp nhất thành công ty mới .

Theo định nghĩa kỹ thuật do David L.Scott đưa ra trong cuốn Wall Street Words: An A to Z Guide to Investment Terms for Today’s Investor (Từ Phố Wall: Hướng dẫn từ A đến Z về các điều khoản đầu tư cho các nhà đầu tư hiện nay) thì sáp nhập là sự kết hợp của hai hay nhiều công ty, trong đó có tài sản và trách nhiệm pháp lý của (những) công ty được công ty khác tiếp nhận; mua lại là quá trình mua lại tài sản như máy móc một bộ phận hay thậm chí toàn toàn bộ công ty .

Trong quản trị công ty có hai điểm mấu chốt nhất là quyền sở hữu và người quản lý thì quyền sở hữu vẫn mang ý nghĩa quan trọng hơn cả. Mặc dù xu hướng quản trị hiện đại tách biệt quyền sở hữu và quản lý, nhưng thực chất quyền sở hữu có ý nghĩa quyết định trong việc bầu Hội đồng quản trị và qua đó lựa chọn người quản lý, đồng thời quyết định chiến lược phát triển, phương án phân chia lợi nhuận và xử lý tài sản của công ty. Các khái niệm M&A, sáp nhập/hợp nhất hay mua lại/thâu tóm đều xoay quanh mối tương quan này.

Xét về quản trị công ty, sự tách biệt giữa quyền sở hữu và quyền điều hành ở các công ty đã cho phép cổ đông có thể thực hiện chuyển nhượng quyền sở hữu của mình đối với công ty mà không hề làm ảnh hưởng đến tình hình sản xuất kinh doanh của công ty đó. Cổ phần hóa đã giúp quyền sở hữu công ty trở thành một loại hàng hóa đặc biệt. Đây chính là đối tượng của các hoạt động M&A .

Để phân biệt giữa sáp nhập và mua lại, có cách hiểu như sau: nếu như một công ty chiếm lĩnh được hoàn toàn một công ty khác và đóng vai trò người chủ sở hữu mới thì việc giành quyền kiểm soát công ty đối tác được gọi là mua lại. Trên góc độ pháp lý, công ty bị mua lại sẽ ngừng hoạt động, công ty tiến hành mua lại tiếp quản hoạt động kinh doanh của công ty kia, tuy nhiên cổ phiếu của công ty đi mua lại vẫn được tiếp tục giao dịch bình thường . Tóm lại, mua lại hay thâu tóm là khái niệm được sử dụng để chỉ một doanh nghiệp tìm cách nắm giữ quyền kiểm soát đối với một doanh nghiệp khác thông qua thâu tóm toàn bộ hoặc một tỷ lệ số lượng cổ phần hoặc tài sản của doanh nghiệp mục tiêu đủ để có thể khống chế toàn bộ các quyết định của doanh nghiệp đó .

Mua lại cũng là hoạt động xảy ra khi một doanh nghiệp mua lại một phần /toàn bộ cổ phần hay toàn bộ tài sản của một doanh nghiệp khác, coi đó như một chi nhánh của mình, doanh nghiệp đi mua lại và doanh nghiệp mục tiêu vẫn có thể tồn tại và độc lập về mặt pháp lý. Thương hiệu của doanh nghiệp bị mua lại có thể được giữ nguyên hay bị thay đổi tùy theo quyết định của doanh nghiệp tiến hành mua lại. Mục tiêu của doanh nghiệp đi mua lại doanh nghiệp khác là nhằm đạt được lợi thế quy mô, tăng hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh và tăng thị phần.

Trong hoạt động mua lại, một công ty có thể mua lại một công ty khác bằng tiền mặt, cổ phiếu hay kết hợp cả hai loại trên. Một hình thức khác phổ biến trong những thương vụ mua bán nhỏ hơn là mua tất cả tài sản của công ty bị mua. Ví dụ như Công ty X mua tất cả tài sản của công ty Y bằng tiền mặt, đồng nghĩa với việc Công ty Y chỉ còn lại tiền mặt và nợ (nếu như có nợ trước đó). Công ty Y cuối cùng sẽ thanh lý hoặc sẽ phải chuyển sang lĩnh vực kinh doanh khác.

Có thể phân biệt sáp nhập với hợp nhất là hoạt động xảy ra khi các doanh nghiệp, thường là các doanh nghiệp trong cùng một ngành, đồng ý hợp lại thành một doanh nghiệp mới có quy mô lớn hơn và có sức cạnh tranh cao hơn. Kết quả của việc sáp nhập là cho ra đời một công ty mới, khác biệt với công ty trước khi hợp nhất. Công ty mới này có thể sử dụng một tên hoàn toàn khác so với các công ty hợp nhất hoặc tên của công ty mới là sự kết hợp tên của các công ty hợp nhất. Cho dù có thay đổi hoặc không thay đổi tên doanh nghiệp sau khi hợp nhất, nhưng thương hiệu của doanh nghiệp cũ vẫn được duy trì và phát triển.

Ở nghĩa rộng và được chấp nhận phổ biến ở các nước có nền kinh tế phát triển, một thương vụ được coi là sáp nhập (merger) hay mua lại (acquisition) phụ thuộc vào việc, thương vụ đó có được diễn ra một cách thân thiện (friendly takeover) giữa hai bên hay diễn ra một cách thù địch (hostile takeover) . Giao dịch sáp nhập và mua lại thù địch là khi một doanh nghiệp thực hiện sáp nhập, mua lại mà doanh nghiệp đối tượng/mục tiêu không chấp nhận.

Về mặt bản chất khái niệm và hệ quả pháp lý, sáp nhập/ hợp nhất và mua lại/thâu tóm là khác biệt; tuy nhiên nếu xét về tác động thực tế đối với quản trị công ty thì ranh giới phân biệt giữa chúng nhiều khi lại rất mỏng manh. Chẳng hạn trong trường hợp việc thâu tóm 100% công ty mục tiêu được thực hiện thông qua phương thức hoán đổi cổ phiếu (stock swap) thì vụ sáp nhập đó không có gì khác so với một vụ hợp nhất. Công ty chủ động sáp nhập không sử dụng thặng dư vốn của mình để mua 100% cổ phần của công ty mục tiêu, mà sẽ cho phép cổ phiếu của công ty mục tiêu được hoán đổi (theo tỷ lệ hợp lý dựa trên giá thị trường) thành cổ phiếu của mình. Kết quả, cổ đông của công ty mục tiêu cũng sẽ trở thành một bộ phận cổ đông của công ty sáp nhập. Phương thức này cũng được sử dụng trong các vụ hợp nhất. Cổ đông của hai công ty cũ đều trở thành cổ đông của công ty mới với số cổ phiếu đã được hòa nhập theo một tỷ lệ nhất định tương ứng với thị giá cổ phiếu họ sở hữu trước đây .

2. Sự cần thiết điều chỉnh sáp nhập, mua lại

Sự cần thiết điều chỉnh sáp nhập, mua lại trước hết xuất phát từ chính ý nghĩa quan trọng của giao dịch này đối với việc thu hút đầu tư nước ngoài và như công cụ tài chính, công cụ chiến lược của các doanh nghiệp Việt Nam.

M&A như một loại hình đầu tư trực tiếp sẽ chỉ có thể hoạt động vận hành tốt trong bối cảnh tình hình chính trị - xã hội ổn định, trong khung khổ pháp luật về dân sự ổn định, tiên liệu trước và phù hợp với các thông lệ quốc tế, cụ thể gồm có: các nguyên tắc giao kết hợp đồng, hiệu lực thực thi hợp đồng, quyền đăng ký và được đảm bảo về pháp nhân, tài sản, tác quyền, thương hiệu, sở hữu công nghiệp. Đối với nước ta, đây là lĩnh vực tuy còn yếu, nhưng hệ thống luật pháp và các định chế bảo đảm thực thi pháp luật đang ngày càng được hoàn thiện và tuân theo các chuẩn mực quốc tế, đặc biệt kể từ khi Việt Nam gia nhập Tổ chức thương mại quốc tế (WTO).

Thứ hai, sáp nhập, mua lại là hoạt động chuyển nhượng phần góp vốn và tài sản giữa các chủ sở hữu doanh nghiệp với nhau đa phần mang tính chất thuần túy dân sự, theo nguyên tắc tự nguyện và dựa vào thỏa thuận hợp đồng. Tuy nhiên, thị trường M&A vẫn cần được giám sát và điều tiết bởi các quy định pháp luật và cơ quan quản lý nhà nước.

Có ý kiến cho rằng, từ phía Nhà nước, cần tập trung điều chỉnh sáp nhập, mua lại doanh nghiệp theo hai nhóm vấn đề sau: (a) các quy định chung áp dụng cho tất cả các thương vụ M&A; (b) các quy định riêng của từng ngành áp dụng đặc thù cho M&A của doanh nghiệp trong các ngành đó. Trong nhóm vấn đề thứ nhất, hai nội dung chủ yếu cần chú ý là (i) chống hạn chế cạnh tranh và (ii) bảo vệ quyền lợi của cổ đông thiểu số và minh bạch hóa giao dịch của các bên liên quan.

Chống hạn chế cạnh tranh thông qua giao dịch sáp nhập, mua lại làm nảy sinh nhu cầu điều chỉnh sáp nhập, mua lại thông qua pháp luật cạnh tranh.

M&A lại có thể gây biến đổi một cách bất lợi đối với cấu trúc cạnh tranh của thị trường khi hai công ty có quy mô lớn trong cùng một thị trường liên quan hay một chuỗi giá trị kết hợp với nhau để tạo ra một vị thế độc quyền trong phân khúc thị trường hay chuỗi giá trị đó. Hành vi này được coi là “tập trung kinh tế”, về lý thuyết khi một công ty hoặc nhóm công ty nắm được 25% thị phần (theo Luật Cạnh tranh năm 2004 ở Việt Nam là từ 30%) là đã có thể có những hành vi mang tính độc quyền đối với toàn thị trường như đầu cơ, giảm sản lượng nhằm ép giá cao đối với nhà cung cấp hoặc nhà phân phối, hoặc bán phá giá để loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Điều nghịch lý nằm ở chỗ việc mở rộng “lợi thế kinh tế nhờ quy mô” và tập trung vốn để tăng cường sức cạnh tranh, bành trướng thị phần lại chính là các lý do chính để doanh nghiệp đi đến quyết định thực hiện M&A. Các Mác đã nêu ra nghịch lý không thể đảo ngược là cạnh tranh làm phát sinh tập trung kinh tế, tập trung kinh tế lại tiêu diệt cạnh tranh. Một cách để hạn chế nghịch lý này là đưa vào trong chính sách bảo vệ cạnh tranh một cơ chế kiểm soát tập trung kinh tế thật hiệu quả.

Trong một nền kinh tế, việc một doanh nghiệp, nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường sẽ dẫn đến hạn chế cạnh tranh và nếu tồn tại doanh nghiệp có vị trí độc quyền thì chắc chắn sẽ dẫn đến thủ tiêu cạnh tranh. Vì thế Nhà nước cần có cơ chế để kiểm soát các quá trình (đặc biệt là quá trình sáp nhập, mua lại) dẫn đến việc hình thành doanh nghiệp, nhóm doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường.
Bảo vệ quyền lợi của cổ đông thiểu số và minh bạch hóa giao dịch của các bên liên quan làm nảy sinh nhu cầu điều chỉnh sáp nhập, mua lại bằng pháp luật doanh nghiệp, pháp luật chứng khoán.

Bên cạnh đó, cũng cần phân tích những điều kiện mang tính thể chế và pháp lý, cùng các định chế nhà nước và tư nhân cần được xây dựng để thúc đẩy thị trường M&A nói chung phát triển lành mạnh và có hiệu quả để thấy rõ sự cần thiết phải điều chỉnh sáp nhập, mua lại. Thị trường M&A chỉ có thể hình thành và hoạt động hiệu quả khi khung khổ pháp lý được xây dựng đồng bộ và có các cơ quan quản lý nhà nước tham gia giám sát, điều tiết các hoạt động M&A trên các lĩnh vực thuộc thẩm quyền.

Một lý do nữa chứng minh cho sự cần thiết phải thiết lập cơ chế kiểm soát tập trung kinh tế với các giao dịch sáp nhập, mua lại là do những lợi ích kinh tế mà tập trung kinh tế đem lại không quá đương nhiên như người ta vẫn tưởng. Khi đứng trước những dự án kinh tế mới, cần được đảm bảo rằng những dự án đó không có nguy cơ hạn chế cạnh tranh lâu dài hoặc vĩnh viễn, đồng thời phải có khả năng đem lại nhiều lợi ích, ví dụ như lợi thế trong cạnh tranh quốc tế. Ngoài ra, phải thiết lập các công cụ kiểm soát mang tính phòng ngừa đối với tập trung kinh tế là vì tập trung kinh tế có thể được sử dụng để phục vụ cho chủ nghĩa kinh tế theo Robert Thomas Malthus - chủ nghĩa kinh tế chủ trương hạn chế sản xuất.

Trong đường lối, chủ trương và biện pháp điều hành nền kinh tế, Nhà nước đã bước đầu chú trọng tới sử dụng sáp nhập và mua lại doanh nghiệp (M&A) như công cụ thu hút đầu tư nước ngoài. M&A được đánh giá như con đường ngắn nhất để thu hút, nâng cao chất lượng đầu tư nước ngoài và mở rộng quy mô của các doanh nghiệp Việt Nam. Việc “hút” được lượng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) nhiều hay ít phụ thuộc không nhỏ vào việc thiết lập, vận hành và phát triển thị trường M&A, và ngược lại, thị trường M&A là “bà đỡ” cho FDI xâm nhập nhanh nhất vào thị trường.

Thị trường M&A Việt Nam chỉ có thể sôi động và chuyên nghiệp khi các quy định liên quan đến hoạt động M&A được xây dựng rõ ràng và đầy đủ. Sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của hoạt động M&A bên cạnh những tác động tích cực cũng tiềm ẩn nhưng nguy cơ của hành vi thâu tóm thị trường, cạnh tranh không lành mạnh thông qua tập trung kinh tế cần được xác định và xử lý. Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu, đề xuất kiến nghị hoàn thiện pháp luật điều chỉnh sáp nhập, mua lại doanh nghiệp; góp ý cho việc tạo dựng một hành lang pháp lý làm cơ sở cho việc thực hiện các giao dịch M&A, kiểm soát tập trung kinh tế là hết sức cần thiết.

Từ góc độ kinh tế, sáp nhập là sự kết hợp của hai hay nhiều công ty, trong đó có tài sản và trách nhiệm pháp lý của một hay nhiều công ty được công ty khác tiếp nhận. Mua lại là quá trình mua lại tài sản như máy móc, một bộ phận hay thậm chí toàn bộ công ty . Trong pháp luật Việt Nam hiện hành, hoạt động M&A ở nghĩa kinh tế được xem xét dưới nhiều góc độ: như một trong các hành vi tập trung kinh tế được điều chỉnh bởi pháp luật cạnh tranh, như một trong những hình thức tổ chức lại doanh nghiệp được điều chỉnh theo pháp luật về doanh nghiệp và như một trong những hình thức đầu tư trực tiếp được điều chỉnh theo pháp luật về đầu tư . Liên quan đến việc sáp nhập, mua lại cổ phần của công ty đại chúng, công ty đã niêm yết trên sàn giao dịch chứng khoán, M&A còn được điều chỉnh bởi pháp luật về chứng khoán. Khái niệm M&A như hoạt động của các doanh nghiệp theo nghĩa kinh tế được phân biệt rõ ràng với các khái niệm pháp lý “sáp nhập”,“hợp nhất” “mua lại” được đưa ra trong Luật Doanh nghiệp, Luật Đầu tư, Luật Cạnh tranh .

1. Pháp luật về sáp nhập, mua lại cần được định hướng rõ ràng bởi chính sách nhà nước về hoạt động M&A

Trước hết, pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp cần được xây dựng, hoàn thiện dựa trên những định hướng rõ ràng của hệ thống chính sách nhà nước về M&A.

Chính sách về sáp nhập và mua lại doanh nghiệp cần được xây dựng dựa trên nền tảng lý luận với sự phân tích thấu đáo ý nghĩa của M&A như một công cụ chiến lược quan trọng (đặt trong mối tương quan với các công cụ chiến lược khác), đặc biệt đối với các doanh nghiệp Việt Nam vừa và nhỏ Việt Nam ; đồng thời nhận thức rõ đây là một trong những kênh thu hút đầu tư nước ngoài chủ yếu và nhìn nhận nguy cơ nếu hoạt động M&A không được kiểm soát sẽ dễ dẫn tới hình thành các doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh thị trường gây hạn chế cạnh tranh. Từ phía nhà nước, pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp hướng tới khuyến khích hoạt động M&A đối với các doanh nghiệp vừa và nhỏ, tạo khung khổ pháp lý cho hoạt động này được dễ dàng, thuận tiện như là hoạt động tổ chức lại doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp. Song song với các biện pháp bảo vệ thị trường và doanh nghiệp trong nước, pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp cũng cần hướng tới khuyến khích hoạt động M&A của nhà đầu tư nước ngoài dưới góc độ Luật Đầu Tư. Đối với hoạt động M&A của các doanh nghiệp lớn, pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp chủ yếu tiếp cận dưới góc độ kiểm soát tập trung kinh tế bởi từ góc độ kinh tế và chính sách cạnh tranh, M&A được hiểu như hoạt động tập trung kinh tế gắn với quá trình mà số lượng các doanh nghiệp độc lập cạnh tranh trên thị trường bị giảm đi thông qua các hành vi sáp nhập, mua lại (theo nghĩa rộng) hoặc thông qua tăng trưởng nội sinh của doanh nghiệp trên cơ sở mở rộng năng lực sản xuất, làm thay đổi của cấu trúc thị trường cạnh tranh . Bản chất của M&A như hoạt động tập trung kinh tế là tăng thêm tư bản do hợp nhất nhiều tư bản lại hoặc một tư bản này thu hút một tư bản khác.

Theo chúng tôi, trọng tâm của quản lý nhà nước đối với M&A là bảo vệ tính cạnh tranh của thị trường. Nhà nước cần chống lại nguy cơ dẫn tới độc quyền mà một vụ M&A có thể mang lại. Về lý thuyết, một công ty hoặc nhóm công ty nắm từ 25% thị phần trở lên đã có thể có những hành vi mang tính độc quyền đối với toàn thị trường như đầu cơ, giảm sản lượng nhằm ép giá cao đối với nhà cung cấp hoặc nhà phân phối, hoặc bán phá giá để loại bỏ đối thủ cạnh tranh. Do đó, tất cả các nền kinh tế phát triển đều có luật chống độc quyền, trong đó nhiều nước hiện nay ở châu Âu và Hoa Kỳ đều quy định những giao dịch làm thay đổi sở hữu công ty từ 5% trở lên đều phải thông báo cho cơ quan quản lý cạnh tranh của nước đó. Điều đó chứng tỏ, các nước đều có những cơ chế theo dõi chặt chẽ những động thái có nguy cơ làm suy giảm tính cạnh tranh của thị trường. Những hành vi có xu hướng đưa đến việc tập trung quyền lực, giảm bớt chủ thể cạnh tranh, hạn chế cơ hội kinh doanh bình đẳng, và làm suy giảm tính dân chủ trong quá trình ra quyết định trên thị trường đều được coi là dấu hiệu tiêu cực đối với cấu trúc và hiệu quả vận hành của thị trường và nền kinh tế nói chung.

2. Cần ban hành các Nghị định làm cơ sở cho khung pháp lý điều chỉnh sáp nhập, mua lại doanh nghiệp

Có ý kiến cho rằng về cơ bản, quyền mua bán doanh nghiệp thuộc tự do khế ước; thuận mua vừa bán, miễn không có những dấu hiệu làm cho việc mua bán có nguy cơ trở nên vô hiệu. Quan tâm của người làm luật tăng lên trong việc mua bán doanh nghiệp nhà nước – vì đó là bán của công cho tư nhân và mua bán cổ phiếu của các công ty cổ phần hoặc việc mua bán tạo nên sự lũng đoạn của độc quyền cản trở cạnh tranh bình thường. Thường luật pháp không mấy quan tâm đến việc mua bán công ty phải diễn ra như thế nào – không nhà nước nào có thể thông thái hơn doanh nhân, việc tính toán mua bán bằng cách nào là tự do của họ. Nhà nước chỉ quan tâm đến bảo vệ những lợi ích nhất định, ví dụ: (i) bảo vệ cạnh tranh, (ii) bảo vệ doanh nghiệp trong nước trước nguy cơ bị thôn tính bởi các tập đoàn nước ngoài, (iii) bảo vệ các cổ đông nhỏ có thể bị lừa gạt qua các cuộc mua bán, (iv) bảo vệ chủ nợ và người làm công trong công ty. Cơ quan nhà nước không nên quá bận tâm với việc hướng dẫn M&A phải nên như thế nào, qua bao nhiêu bước, với những thủ tục gì và được những ai cấp phép. Các giao dịch mua bán công ty về cơ bản là tự do khế ước, đã là khế ước thì các bên tự tìm thông tin, tự mặc cả giá thành, tự lo lấy thương vụ . Tuy nhiên, từ phía doanh nghiệp, phân tích động lực của bên mua, bên bán và các bên thực hiện hợp nhất, sáp nhập trong giao dịch M&A cho thấy rõ nhu cầu điều chỉnh pháp luật đối với giao dịch này, nhu cầu về một hành lang pháp lý thông thoáng để doanh nghiệp có thể dễ dàng thực hiện các giao dịch.
Giao dịch M&A được điều chỉnh bởi rất nhiều văn bản pháp luật, pháp luật về sáp nhập, mua lại chỉ bao gồm những văn bản, quy phạm đặc thù liên quan đến hành vi “hợp nhất”, “sáp nhập”, “mua lại”.

Theo quan điểm hệ thống, các quan hệ trong giao dịch M&A được điều chỉnh bởi pháp luật về kinh tế. Quan điểm về pháp luật kinh tế hiện nay trên thế giới và ở Việt nam vẫn có nhiều quan điểm nhưng nhìn chung có hai nghĩa rộng và hẹp. Theo nghĩa rộng, pháp luật về kinh tế là tổng hợp các quy phạm pháp luật do nhà nước ban hành và thừa nhận nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong tổ chức và hoạt động kinh doanh giữa các chủ thể kinh doanh với nhau và với cơ quan nhà nước nhằm phát triển kinh tế thị trường có sự điều tiết của nhà nước.Theo nghĩa rộng, nguồn của pháp luật kinh tế gồm có Hiến pháp, bộ luật, luật, pháp lệnh, các nghị định, thông tư hướng dẫn..trong các lĩnh vực kinh tế, dân sự, hình sự…Theo nghĩa hẹp, pháp luật về kinh tế là các quy phạm pháp luật điều chỉnh các quan hệ xã hội trong tổ chức và hoạt động của doanh nghiệp bao gồm: các chủ thể kinh doanh, các hành vi kinh doanh, giải quyết tranh chấp trong kinh doanh và thủ tục phá sản. Theo nghĩa này pháp luật kinh tế còn được gọi là pháp luật thương mại, pháp luật về doanh nghiệp hay pháp luật về kinh doanh. Nguồn của lĩnh vực pháp luật này gồm có các văn bản pháp luật dân sự, doanh nghiệp, thương mại, đầu tư, cạnh tranh. Dù theo nghĩa rộng hay nghĩa hẹp thì pháp luật về kinh tế cũng bao gồm các quy phạm pháp luật điều chỉnh quá trình hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp và hoạt động quản lý kinh tế của Nhà nước. Các quan hệ trong pháp luật kinh tế gồm có: pháp luật về sở hữu, pháp luật về tổ chức các loại hình doanh nghiệp (chủ thể kinh doanh), pháp luật về hợp đồng, pháp luật về huy động và sử dụng các nguồn lực (đất đai, lao động, tài chính, khoa học công nghệ…), pháp luật về cạnh tranh lành mạnh và chống độc quyền pháp luật về giải quyết tranh chấp trong kinh doanh và pháp luật phá sản, pháp luật về điều chỉnh các quan hệ trong hoạt động quản lý vĩ mô của nhà nước (thuế, kế toán, kiểm toán, bảo vệ môi trường, xử lý vi phạm pháp luật…) . Pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp là một bộ phận của pháp luật về kinh tế xét từ đối tượng điều chỉnh, phương pháp điều chỉnh đến nguồn pháp luật.
Về đại cương, khung pháp luật và thể chế bao gồm: hệ thống quy phạm có hiệu lực bắt buộc tạo điều kiện cho thị trường xuất hiện; một quy trình ban hành, sửa đổi và thực thi pháp luật hợp lý, đơn giản, minh bạch, có sự tham gia của các chủ thể có liên quan, có thể dự đoán trước và tin cậy được và một hệ thống các thiết chế với những nhân viên có nghiệp vụ, tuân theo pháp luật, không tuỳ tiện khi thi hành công vụ . Khi nói đến pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp người ta thường dùng cụm từ khung pháp lý điều chỉnh sáp nhập, mua lại doanh nghiệp với ý nghĩa như trên.

Hoạt động M&A cần được quy định cụ thể, chi tiết trong một văn bản luật (dưới dạng một luật sửa nhiều luật vì hoạt động M&A liên quan đến rất nhiều luật và lĩnh vực khác nhau) hoặc Nghị định (tổng thể điều chỉnh chi tiết về việc thực hiện M&A và các Nghị định chuyên biệt điều chỉnh sáp nhập, mua lại trong các lĩnh vực cụ thể) bởi M&A là loại hình giao dịch đặc thù, yêu cầu có khung pháp lý chặt chẽ, minh bạch để bảo đảm quyền lợi của các bên tham gia giao dịch. Khung pháp lý này sẽ tạo điều kiện để xác lập giao dịch, địa vị của bên mua, bên bán, hậu quả pháp lý sau khi kết thúc giao dịch.

Chúng tôi thống nhất với quan điểm về việc không cần thiết phải xây dựng một Luật riêng cho hoạt động M&A do nhóm nguyên cứu gồm các luật sư từ 3 văn phòng luật sư uy tín trong và ngoài nước đưa trong bản báo cáo tại Hội thảo “Nghiên cứu các hạn chế của pháp luật Việt Nam về hoạt động M&A” do Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương tổ chức. Nghiên cứu kinh nghiệm các nước trên thế giới thì không thấy nước nào có Luật riêng về hoạt động M&A; nếu có một Luật riêng cho hoạt động này, Luật sẽ rất dễ bị thay đổi, mất hiệu lực từng phần khi những văn bản pháp luật chuyên ngành khác được ban hành sau. Hoạt động M&A trải dài trong nhiều lĩnh vực, bởi vậy nên có quy định pháp luật ở nhiều cấp độ nghị định và thông tư điều chỉnh từng phần của hoạt động này.

Theo đánh giá của một số nhà đầu tư nước ngoài, trở ngại đối với hoạt động M&A tại Việt Nam về mặt pháp lý là chưa có khung khổ pháp luật hoàn chỉnh về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp; đặc biệt thiếu quy định rõ ràng tỷ lệ sở hữu trong vốn điều lệ của doanh nghiệp đối với nhà đầu tư nước ngoài . Có thể thấy rằng trước hết, cần có một nghị định về mua bán, sáp nhập doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài để tạo điều kiện để doanh nghiệp nước ngoài mua lại doanh nghiệp trong nước cũng như các doanh nghiệp trong nước mua lại cổ phần của doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Nghị định sẽ thống nhất một số quy định về tỷ lệ sở hữu của nhà đầu tư nước ngoài đang được quy định khác nhau tại Luật Doanh nghiệp, Luật Chứng khoán cũng như hướng dẫn rõ ràng về thủ tục thực hiện giao dịch M&A. Theo chúng tôi, Dự thảo Nghị định về M&A được Bộ Kế hoạch và Đầu tư xúc tiến soạn thảo từ năm 2008 nhưng đến nay chưa được Chính phủ ban hành một phần do chưa thống nhất được quan điểm về điều chỉnh M&A - khuyến khích hay hạn chế.

Trong số các hình thức M&A nêu trên, hình thức góp vốn vào công ty và mua vốn góp, cổ phần của công ty sẽ là những hoạt động chính và thường xuyên, phổ biến nhất vì đa số các doanh nghiệp thuộc loại hình công ty hoặc cổ phần. Các hình thức M&A khác chỉ là những hình thức được áp dụng với những hoạt động đầu tư đặc thù. Hình thức bán công ty nhà nước sẽ giảm dần vì theo lộ trình quy định, các công ty nhà nước sẽ được chuyển hết sang loại hình công ty trách nhiệm hữu hạn hoặc công ty cổ phần hoạt động theo Luật Doanh nghiệp.

Mỗi một hình thức M&A đều cần có những quy định riêng của pháp luật điều chỉnh. Theo chúng tôi, Nghị định về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp có yếu tố nước ngoài cần có những quy định cụ thể để trước khi thực hiện bất cứ một hoạt động M&A nào, nhà đầu tư có thể có căn cứ để xác định mục đích đầu tư có đạt được hay không và cần phải thực hiện đầu tư như thế nào để pháp luật bảo vệ tốt nhất quyền và lợi ích của mình. Nghị định có thể đưa ra các tiêu chí giúp xác định chính xác loại giao dịch M&A doanh nghiệp dự định tiến hành là loại giao dịch nào, có thể là: (i) Sáp nhập, mua lại chủ yếu theo quy định của pháp luật về doanh nghiệp; (iii) Sáp nhập, mua lại như một hình thức đầu tư trực tiếp nước ngoài chủ yếu theo quy định của pháp luật về đầu tư; (iii) Sáp nhập, mua lại như một hình thức tập trung kinh tế chủ yếu chịu sự điều chỉnh chủ yếu của pháp luật cạnh tranh; (iv) Mua cổ phần chủ yếu theo các quy định của pháp luật chứng khoán; (v) Sáp nhập, mua lại doanh nghiệp nhằm mục đích phát triển thương hiệu chủ yếu chịu sự điều chỉnh của pháp luật về sở hữu trí tuệ…Việc xác định loại giao dịch M&A sẽ giúp cho các bên xác định, nhận thức cụ thể loại giao dịch mà mình tiến hành; luật điều chỉnh chủ yếu trong giao dịch M&A; cơ chế, quy trình tiến hành giao dịch; định hướng việc thiết lập các điều khoản trong hợp đồng M&A; và xác định nghĩa vụ thông tin, thông báo đến cơ quan quản lý của các bên…

Để hệ thống hóa pháp luật về sáp nhập, mua lại, để cho thấy ở Việt Nam đã có khung khổ pháp luật tương đối hoàn chỉnh điều chỉnh hoạt động M&A, có thể sử dụng phương pháp tập hợp hóa các văn bản pháp luật liên quan.

3. Một số kiến nghị cụ thể

Khảo sát thực trạng hoạt động M&A ở Việt Nam và thực trạng áp dụng pháp luật về sáp nhập, mua lại doanh nghiệp, theo chúng tôi có thể thấy có một số vấn đề nổi cộm sau: thứ nhất, tỷ lệ sở hữu trong vốn điều lệ của doanh nghiệp đối với nhà đầu tư nước ngoài chưa được quy định rõ; thứ hai, tỷ lệ mua lại đủ để kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp cũng chưa được quy định rõ; thứ ba, vấn đề định giá khi thực hiện hoạt động M&A đối với các doanh nghiệp nhà nước cũng chưa được hướng dẫn cụ thể. Về thực tiễn thực hiện giao dịch M&A của các doanh nghiệp, có một số vướng mắc liên quan đến bản chất pháp lý của hợp đồng sáp nhập, mua lại doanh nghiệp, lựa chọn hình thức pháp lý của giao dịch.
Theo chúng tôi, pháp luật điều chỉnh sáp nhập, mua lại phải hướng sự chú ý vào việc hạn chế ảnh hưởng và động thái tinh vi của các tập đoàn kinh tế đa quốc gia khi đầu tư vào Việt Nam với chiến lược chia nhỏ thị trường. Các tập đoàn đa quốc gia này đã thành lập các doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài với quy mô vừa phải ở các vùng, miền. Sau khi chiếm lĩnh được thị trường ở các thị trường đó, những tập đoàn đa quốc gia mới thực hiện hành vi sáp nhập hoặc hợp nhất doanh nghiệp để trở thành doanh nghiệp có vị trí thống lĩnh trên thị trường. Để đối phó với chiến lược chia nhỏ thị trường này, rõ ràng dùng quy định về tỷ lệ góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài là không có hiệu quả. Với chính sách kinh tế chú trọng phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, khuyến khích tập trung nguồn lực để nâng cao năng lực cạnh tranh, đầu tư nguồn lực phát triển kỹ thuật - công nghệ, Nhà nước nên có chính sách cởi mở hơn đối với hoạt động sáp nhập, mua lại của nhà đầu tư nước ngoài - đặc biệt là nới lỏng hơn quy định về tỷ lệ góp vốn, mua cổ phần của nhà đầu tư nước ngoài trong các doanh nghiệp Việt Nam.
Trên thực tế, các doanh nghiệp có thể thực hiện việc tập trung kinh tế bằng con đường "thôn tính" hay "chi phối" doanh nghiệp khác thông qua hoạt động của thị trường chứng khoán, thị trường vốn. Vì vậy, không phải ngẫu nhiên mà pháp luật doanh nghiệp hay pháp luật chứng khoán thường quan tâm vấn đề về khống chế mức tham gia góp vốn vào một doanh nghiệp hay tỷ lệ mà mỗi nhà đầu tư mua trong mỗi đợt phát hành cổ phiếu. Những hình thức đầu tư vào doanh nghiệp khác, đến một mức độ nào đó, có thể coi là một hình thức khác của tập trung kinh tế.

Về bản chất pháp lý, mua lại doanh nghiệp là hình thức tập trung kinh tế bằng biện pháp thiết lập quan hệ sở hữu giữa doanh nghiệp mua lại và doanh nghiệp bị mua lại. Quyền kiểm soát hoặc chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp khác quy định tại Khoản 3 Điều 17 của Luật Cạnh tranh là trường hợp một doanh nghiệp (sau đây gọi là doanh nghiệp kiểm soát) giành được quyền sở hữu tài sản của doanh nghiệp khác (sau đây gọi là doanh nghiệp bị kiểm soát) đủ chiếm được trên 50% quyền bỏ phiếu tại Đại hội đồng cổ đông, Hội đồng quản trị hoặc ở mức mà theo quy định của pháp luật hoặc điều lệ của doanh nghiệp bị kiểm soát đủ để doanh nghiệp kiểm soát chi phối các chính sách tài chính và hoạt động của doanh nghiệp bị kiểm soát nhằm thu được lợi ích kinh tế từ hoạt động kinh doanh của doanh nghiệp bị kiểm soát . Khác với quy định trong pháp luật cạnh tranh, Luật Doanh nghiệp năm 2005 không sử dụng thuật ngữ quyền chi phối hoặc kiểm soát doanh nghiệp khác mà sử dụng quan hệ mẹ - con giữa các công ty để thể hiện quan hệ sở hữu được xác lập từ việc mua lại hay góp vốn. Luật Doanh nghiệp sử dụng dựa trên mức sở hữu trên 50% vốn điều lệ; quyền trực tiếp hoặc gián tiếp bổ nhiệm bộ máy quản trị, điều hành; quyền sửa đổi bổ sung điều lệ làm căn cứ xác định quan hệ mẹ - con . Như vậy, theo chúng tôi, để xác định giao dịch là mua lại doanh nghiệp chỉ cần căn cứ vào tiêu chí sở hữu trên 50% vốn điều lệ.
Định giá doanh nghiệp (hay xác định giá trị doanh nghiệp) là việc ước tính giá trị hiện hữu và tiềm năng của doanh nghiệp tại một thời điểm xác định bằng cách sử dụng các phương pháp định giá thích hợp. Chính do yếu tố xác định “tiềm năng” nên việc định giá trở nên phức tạp hơn nhiều vì nó phụ thuộc vào những điều kiện xảy ra trong tương lai. Cũng chính vì yếu tố tương lai mà mỗi chủ thể sẽ có cách nhìn nhận và đánh giá giá trị của một tài sản hay doanh nghiệp khác nhau.

Ở Việt Nam, đặc biệt trong cổ phần hóa doanh nghiệp, việc xác định giá trị doanh nghiệp được tính theo hai phương pháp chủ yếu là phương pháp tài sản và phương pháp dòng tiền chiết khấu. Trong đó phương pháp tài sản được sử dụng nhiều nhất tuy nhiên kết quả xác định giá trị doanh nghiệp theo phương pháp này cũng chỉ có ý nghĩa là xác định giá sàn của doanh nghiệp. Công ty nhà nước thuộc danh mục cổ phần hóa, đã tiến hành các bước công việc cổ phần hóa nhưng không đủ điều kiện để cổ phần hóa được mà chuyển sang hình thức bán công ty thì giá trị công ty bán được lấy theo giá trị công ty được xác định khi thực hiện cổ phần hóa và được điều chỉnh giảm trừ giá trị tài sản mà người mua không mua vào giá trị công ty đã được xác định.

So với cơ chế kế hoạch hóa tập trung trước đây, khi mà việc định giá doanh nghiệp chỉ quan tâm đến giá trị tài sản hữu hình, chưa quan tâm đến giá trị tài sản vô hình, thì trong những năm trở lại đây các quy định và hướng dẫn của nhà nước về xác định giá trị doanh nghiệp đã rất quan tâm đến việc đưa giá trị tài sản vô hình vào giá trị doanh nghiệp, mà hình thức cơ bản nhất là thông qua việc tính toán lợi thế kinh doanh của doanh nghiệp. Tuy nhiên, việc tính toán này mới chỉ dừng lại theo công thức cứng đó là: Xác định theo tỷ suất lợi nhuận và lãi suất trái phiếu Chính phủ. Tại Thông tư 146/2007/TT-BTC ngày 06 tháng 12/2007 hướng dẫn Nghị định số 109/2007/NĐ-CP ngày 26/6/2007 của Chính phủ đã bổ dung thêm việc xác định lợi thế doanh nghiệp trên cơ sở lợi thế về vị trí phịa lý và tính thêm giá trị thương hiệu. Giá trị thương hiệu (bao gồm: nhãn hiệu, tên thương mại) được xác định trên cơ sở các chi phí thực tế cho việc sáng chế, xây dựng và bảo vệ nhãn mác, tên thương mại của doanh nghiệp trong 10 năm trước thời điểm xác định giá trị doanh nghiệp hoặc kể từ ngày thành lập đối với các doanh nghiệp có thời gian hoạt động của doanh nghiệp ít hơn 10 năm (bao gồm cả chi phí quảng cáo, tuyên truyền trong và ngoài nước để quảng bá, giới thiệu sản phẩm, công ty ; xây dựng trang web…). Với cách tính theo công thức như vậy rõ ràng còn chưa tính đến giá trị tài sản vô hình của doanh nghiệp, nhất là đối với doanh nghiệp có lượng tài sản vô hình lớn và mang lại dòng thu nhập cao. Theo chúng tôi, cần có riêng văn bản hướng dẫn về việc định giá giá trị tài sản vô hình của doanh nghiệp dưới dạng Thông tư liên Bộ giữa Bộ Tài chính, Bộ Kế hoạch và Đầu tư.

Có thể chia hợp đồng mua lại doanh nghiệp (xếp theo thứ tự mức độ phổ biến trong thực tiễn ký kết) thành: (i) hợp đồng mua bán/chuyển nhượng cổ phần/phần vốn góp (với điều kiện cổ phần/phần vốn góp này phải đủ để chiếm được trên 50% quyền bỏ phiếu tại cơ quan quyết định cao nhất của doanh nghiệp bị mua lại), (ii) hợp đồng mua bán tài sản (với điều kiện tài sản này phải đủ để kiểm soát, chi phối toàn bộ hoặc một ngành nghề của doanh nghiệp bị mua lại); (iii) hợp đồng mua bán doanh nghiệp . Các hợp đồng kể trên đều là hợp đồng mua bán, hợp đồng chuyển giao quyền sở hữu tài sản có đền bù – là sự thỏa thuận giữa các bên, theo đó bên bán có nghĩa vụ giao tài sản và chuyển quyền sở hữu tài sản cho bên mua và nhận tiền, còn bên mua có nghĩa vụ nhận tài sản và trả tiền cho bên bán.

Theo chúng tôi, các hoạt động hợp nhất, sáp nhập, mua lại doanh nghiệp đều là những hoạt động đầu tư, những hoạt động thương mại vì chúng đáp ứng được các yêu cầu về chủ thể (chủ thể của hành vi là thương nhân), về mục đích (nhằm mục đích sinh lợi – có thể nhằm mục đích sinh lợi trực tiếp thông qua việc mua rồi bán lại doanh nghiệp hoặc đây là hành vi thương mại phụ thuộc) . Như vậy, tranh chấp liên quan đến các hợp đồng hợp nhất, sáp nhập, mua lại doanh nghiệp bên cạnh việc đưa ra giải quyết tại Tòa Kinh tế đều có thể được đưa ra giải quyết tại Trọng tài thương mại . Tuy nhiên, trong điều khoản phạt vi phạm hợp đồng phải căn cứ Bộ luật Dân sự năm 2005 (Khoản 2 Điều 422: “Mức phạt vi phạm do các bên thỏa thuận”) để đưa ra mức phạt chứ không phải căn cứ Luật Thương mại (Điều 301: “Mức phạt đối với vi phạm nghĩa vụ hợp đồng hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm do các bên thoả thuận trong hợp đồng, nhưng không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm”)./.