Bốn bể là nhà

HẰNG năm từ độ ra giêng,khách hành hương từ các nơi lũ lượt đến Núi Sam-Châu Đốc.Nhất là ngày cuối tuần lượng khách càng đông,còn trong những ngày chính lễ Vía Bà Chúa Xứ(Bà Chúa ở xứ Thoại Sơn)từ ngày 23 đến ngày 27 tháng 4 âm lịch.Dòng người cuồn cuộn đổ về đây,ước tính mỗi năm có hơn hai triêu người đến đây:trước là dự lễ hội,sau tham quan các thắng cảnh that5 là:
Dập dìu tài tử giai nhân
Ngựa xe như nước áo quần như nêm.
Khu di tích này có nhiều đền chùa miếu mạo,khu danh thắng ờ miền Tây,trong đó có niều di tích lịch sử văn hóa như:Lăng Thoại Ngọc Hầu,Chùa Tây An,Chùa hang,Pháo Đài và miếu Bà Chúa Xứ đều tọa lạc tại núi Sam này.
Núi Sam còn gọi là Vĩnh Tế Sơn,trước đây có tên là núi Vồ,nhưng vì núi có hình dáng giống con sam,nên người đời đặt tên là núi Sam.
Theo Đại Nam chính biên liệt truyện:Tháng 5 âm lịch/1824 Thoại Ngọc Hầu mới đào xong kinh từ Châu Đốc đến Hà Tiên.Vua Minh Mệnh đã đặt tên cho con kênh này là Vĩnh Tế Hànúi Sam đổi thành Vĩnh Tế Sơn,phong cho chánh thất của Thoại Ngọc Hầu là bà Châu Thị Tế là Nhàn Tĩnh phu nhân.
Vĩnh Tế Sơn là ngọn núi đất đá cao 234 m dài 2 km thuộc xã Vĩnh Tế,thị xã châu Đốc,tỉnh An Giang gắn liền với pho tượng Bà Chúa Xứ.
Xuất xứ của pho tượng này,căn cứ theo nhà khảo cổ học người Pháp Malleret công bố năm 1941:Pho tượng đá trước kia được ở trên đỉnh,hiện nay cạnh Pháo Đài còn bệ đá có chiều dài 3 m,chiều ngang 1,6 m,ở giữa có một lỗ vuông cạnh 0,34 m công dụng lỗ vuông để di chuyển,vì loại đá này là đá trầm tích,màu xanh đen,hạt nhuyễn,loại đá không có ở địa phương này,còn pho tượng thuộc loại đá son,thuộc loại tượng thần Visnu(nam thần)tạo dáng người ngồi nghỉ ngơi cao 1,25 m,nặng trên 1 tấn,được tạo ra khoãng thế kỷ 6(thuộc nền văn hóa Óc Eo).
Theo nhà văn Sơn nam đã chép trong địa danh chí:Tượng Bà là tượng Phật đàn ông của người Khmer,có lẽ do di chuyển từ trên đỉnh xuống nên đã bị gãy tay trái.
Nhưng theo truyền thuyết thần thoại trong dân gian pho tượng khi xưa trên đỉnh,lúc đưa xuống có hàng trăm trai tráng nhưng không nhấc nổi tượng,nhưng chỉ có 9 cô gái đồng trinh dời tượng xuống núi một cách nhẹ nhàng,nhưng khi đến vị trí ngôi miếu hiện nay,pho tượnt nặng trì xuống,không sao di chuyển được nữa,theo đó nhân dân dựng miếu thờ.
Nhưng theo Đại Nam nhất thống chí:Khi Thoại Ngọc Hầu đến trấn nhậm(1816-1829),đã cho đào kênh Thoại Hà,kênh Vĩnh Tế,làm đường vào núi Sam,dựng chùa tây An và lập đền thờ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh ở hạt Châu Phú.Riên chùa Tây An đến năm 1847 Tổng Đốc Doãn Uẩn cho trùng tu lại qui mô hơn,nhưng trong Đại Nam nhất thống chí không có ghi miếu Bà và chùa Tây An chỉ cách một con đường ngắn mà thôi.Còn việc chùa Tây An được chép lại như sau:Khi Thoại Ngọc Hầu vâng lệnh vua Minh Mệnh sang bảo hộ Cao Miên,phu nhân Châu Thị Tế ở nhà cầu nguyện cho ông được bình an trở về,do vậy khi ông về cho lập chùa Tây An và đưa tượng Phật từ Miên về thờ (tượng này do vua Cao Miên tặng),nhưng ông sợ thấu tai triều đình,nên ông đã lập miếu thờ Bà Chúa Xứ để tránh tội.Miếu đã được lập trong khoảng thời gian ông đào kênh và rất bề thế,nên nhân dân gọi là Miếu Bà.Trong miếu:Tượng Bà đươc đặt ở chánh điện theo hệ thờ Thánh Mẫu cho mặt áo đôi mũ.Bên phải là bàn thờ Cô,có tượng nữ thần Chăm bằng gỗ cỡ nhỏ.Bên trái là bàn thờ Cậu,có tượng đá thần Linh ga (trụ đá hình tròn cao 1,2 m),là tín ngưỡng phồn thực cổ đại của Ấn Độ Giáo.
Thoạt đầu lễ hội do dân làng Vĩnh Tế đảm đương.Ngày nay do sở văn hóa thông tin tỉnh An Giang phụ trách.
Bắt đâu Lễ tắm bà vào khoãng giữa đêm 23 rạng 24 tháng 4 âm lịch,vào lúc o giờ,mọi người tề tựu chật kín Miếu,những thiếu nữ cầm bông huệ trắng quì trước chánh điện,một tấm màn giăng kín tượng Bà.Một thiếu nữ được trực tiếp tắm rửa Bà bằng nước tinh khiết có pha hoa trộn với quế,rồi lau trên thân tượng và thay áo mão cho Bà.Nước tắm còn lại đem hòa trong hai thùng nước to để phân phát cho khách trẩy hội.mọi người tin rằng uống nước này sẽ được tăng sức khỏe,còn bộ y phục của Bà đã thay ra đươc cắt nhỏ thành nhiều mảnh, ai xin đươc mảnh vải đó nư có lá bùa hộ mệnh nhiệm mầu.
Lễ thỉnh sắc tiếp theo(rước bài vị Thoại Ngọc Hầu cùng bài vị hai vị phu nhân)từ Sơn Lăng về Miếu Bà vào lúc 15 giờ ngày 24 tháng 4 âm lịch.
Lễ Hiến tế(Túc yết)vào lúc o giờ ngày 24 sáng 25 tháng 4 âm lịch,phẩm vật vâng lên gồm:1 con heo trắng,trái cây và rượu đế(rượu trắng),chủ tế dâng hương,rượu và đọc Văn tế.
Tiếp đến là lễ Xây châu,những cụ già áo dài,khăn đóng xếp thành hai hàng trước chánh điện,có Chủ tế điều khiển lễ hội.Xong 3 hồi trống gióng lên! Tấu nhạc.đoàn hát bộ bắt đầu biểu diển.
Lễ Cầu an lúc 4 giờ ngày 27 tháng 4 âm lịch.
Lễ hồi sắc lúc 16 giờ ngày 27 tháng 4 âm lịch,đưa sắc phong về lại Sọn Lăng.
lễ hội kết thúc.
Nhưng sau ngày lễ,du khách vẫn tiếp tục đổ về đây xin xăm,vay tiền Bà,thỉnh bùa Bà và còn để tham quan toàn bộ khu di tích núi Sam,được Nhà nước xếp hạng khu Di Tích Lịch Sử Văn Hóa.
Tận hưởng không khí trong lành khu Du lịch sinh thái,được nhìn tận mắt Danh lam thắng cảnh bậc nhất của miền Tây sông nước Nam Bộ.
TRƯƠNG VĨNH KHÁNH
lẤP VÒ,ĐỒNG THÁP.