Đến chiếc lá

Giữa trăm ngàn ngọn núi to nhỏ xếp liền nhau, giữa một thung lũng nên thơ đang mơ màng trong làn sương sớm, giữa màu xanh của ngô lúa, giữa màu đỏ của đất đai màu mỡ. Lòng người vừa được gột rửa bụi trần khi qua cổng trời lên Tiên giới. Bất ngờ, ngỡ ngàng: "Nhũ cô tiên!" - Có người đã reo lên như vậy. Ai nấy đều giật mình, con mắt ngơ ngác...

Đôi bầu nhũ căng tròn, vẫn còn thơm mùi sữa!

Người ngắm lại chìm vào cơn say, dường như quên cả đường về, quên cả trời đã qua chiều, quên cả ánh hồng bếp lửa người vợ trẻ đang nhóm lên bập bùng...

"...Ngày xưa, ở sâu trong núi có bản Ha Lịa, trong bản có cô gái lỡ thì tên là Hạ Ly, gần như cả cuộc đời mình nàng bận rộn chăm lo cho mọi người trong bản, ai gặp khó khăn là nàng đến giúp không kể ngày đêm hay mưa gió. Mà cái bản Ha Lịa này nghèo lắm, hầu như ai cũng cần giúp đỡ. Hôm ấy đột nhiên trời mưa to lắm, kéo dài suốt mấy ngày liền. Nhìn các bà mẹ trẻ chăm chút cho đứa con của mình, nàng chạnh lòng thương thân trong cảnh cô đơn, lần đầu tiên trong cuộc đời nàng có phút giây chợt nghĩ đến bản thân mình. Nàng đã ước có một đứa con để chăm sóc, để thoả ước nguyện được làm mẹ một lần. Lời ước của nàng đã được bầy én tâu lên Ngọc Hoàng. Nàng tiên thứ mười tám tình nguyện xin vua cha cho xuống trần.

Cuối mùa đông năm ấy Hạ Ly đã chuyển dạ, và chào đời là một bé gái xinh xắn. Cô càng lớn càng đẹp. Ở tuổi mười lăm, bầy ong bướm chẳng thiết gì tới hoa khi thấy bóng dáng cô đi qua, làn gió cứ ngập ngừng lưỡng lự nửa ở nửa đi...

Cách đó hai dãy núi có tên chúa đất giàu có, gia súc nhà ông ta lùa về chật kín cả thung lũng. Của cải trong nhà chất kín mười mấy gian. Ông ta có tới mười bốn bà vợ. Và điều trớ trêu thay là ông ta không có khả năng làm chồng của các bà vợ. Ông ta lấy vợ để thay người làm, thay người hầu trong gia đình, để không phải trả tiền công làm cho họ. Lòng tham cho ông ta niềm ham muốn giàu nhất thiên hạ. Những gì đẹp, lạ và quý giá đều bị ông ta dùng quyền lực và tiền bạc chiếm về làm của riêng. Khi nghe tin đồn ở bản bên có cô gái đẹp, ông ta vội vàng tìm đến. Vừa nhìn thấy nàng ông ta chết giấc đi mấy giây, mấp máy môi một lúc mới hạ được lệnh cho đám tuỳ tùng bắt về làm vợ. Ông ta đưa nàng vào ở ngôi nhà chính không cho làm bất kỳ một việc gì, khác hẳn với những bà vợ trước, suốt ngày tất bật mà việc làm không hết... Ông ta không dám đi đâu và cấm đám giai nhân trong nhà trộm ngắm nhan sắc của nàng, ai mà phạm phải sẽ bị chọc mù mắt.

Thời gian sau nàng có mang và cho ra đời một bé trai bụ bẫm. Tên chúa đất tức tối, suốt ngày hầm hè, khảo tra nàng để hỏi xem bố đứa trẻ là ai. Lão càng tức điên lên khi trước đó đám trai tráng theo hầu đã bị lão cho ra canh trâu, canh bò ở tít trên rừng, làm việc ở gần nhà chỉ có lũ đàn bà con gái. Lão càng không thể chịu được khi nhìn đứa trẻ bụ bẫm ngày một lớn. Mấy lần lão định mang đứa trẻ ra sau núi ném xuống vực cho hả giận, nhưng lương tâm không nỡ, hay nói đúng hơn là lão sợ mất nàng. "Nếu đứa trẻ bị làm sao thì nàng cũng không sống nữa", lời của nàng làm lão đắn đo chưa ra tay. Lão không muốn nàng chết, nàng là kho báu vô giá của lão. Là niềm kiêu hãnh của lão, mặc dù đã bị vợi đi mấy phần. Dầu vậy, lão vẫn nhất quyết không để mất nàng, không thể mất nàng mặc dù nhiều khi cơn tức cứ ứ nghẹn lên cổ, trào lên mắt lão vẫn phải tươi cười, nuốt hận vào trong, tự dối lừa để vui trong chốc lát...

Sau khi sinh con nàng càng xinh, càng đẹp, nét đẹp càng mặn mà đằm thắm. Lão nhìn nàng con mắt như muốn lồi ra, hai hàng mi thụt sâu vào hõm mắt. Lão không dám đi đâu, suốt ngày quanh quẩn ở nhà, bám riết nàng không rời một bước.

Hôm ấy lão bắt gặp một chàng trai đứng ở sau nhà có khuôn mặt thanh tú, cường tráng. Lão liền hô hoán mọi người đuổi bắt nhưng chàng trai đã phi thân cùng gió.

Nàng được đưa ngay vào một phòng đặc biệt để tránh sự nhòm ngó của người lạ, phòng này có hai lần cửa, chỉ mình lão có chìa khoá để mở, không ai được bước chân vào.

Một hôm nàng đã trốn ra khỏi nhà tên chúa đất nhờ nhờ sự chểnh mảng của lão và sự giúp đỡ của một người hầu. Nàng men theo con đường mòn chạy thẳng vào rừng. Nàng cứ đi, đi mãi, không dám ngoái đầu nhìn lại. Đứa con trên tay ngày một nặng trĩu. Sức nàng đang đuối dần. Đứa con ngằn ngặt khóc. Nó đòi bú. Nó đòi bú liên tục. Nó đang đói, nàng biết vậy. Nàng cũng đang đói. Nàng khuỵu xuống. Nàng không đi được nữa. Nàng nhìn đứa con đang bú mà nước mắt trào ra. Nàng đã khóc rất nhiều, thân thể nàng tan dần thành dòng sữa ngọt lành. Khi đứa trẻ bú no và đủ lớn thì người mẹ đã không còn nữa. Ở lại bên chú bé là đôi bầu sữa căng tròn, thơm ngát...

Và đến tận hôm nay bầu sữa vẫn vậy, vẫn căng tròn và thơm ngát!

Nằm giữa thị trấn Tam Sơn huyện Quản Bạ*, cạnh quốc lộ 4C, đôi nhũ Cô Tiên như còn đang ngậm sương sớm, đã bao mùa xuân chắt lọc từ tinh tuý trời đất dâng cho đời một hình thể lộ trần tuyệt mỹ, gieo vào lòng người bao liên tưởng, bao xúc cảm không thể thờ ơ.

Với môi trường sống trên các triền núi cao, khí hậu lạnh, khắc nghiệt…thì ngôi nhà trình tường bằng đất, lợp ngói hay tranh của người HMông có ưu điểm mát mẻ về mùa hè, giữ ấm về mùa đông, chống thú dữ…
Nhà người HMông thường thống nhất 3 gian 2 cửa, một cửa chính, một cửa phụ và phải có hai cửa sổ trở lên. Trong 3 gian nhà chính, gian bên trái dùng để đặt bếp lò và chỗ ngủ của vợ chồng chủ nhà. Gian bên phải đặt bếp sưởi và giường khách. Gian giữa rộng hơn để đặt bàn thờ tổ tiên và là nơi tiếp khách, ăn uống của gia đình. Hai gian trái đặt cối xay ngô, giã gạo…
Bàn thờ tổ tiên của người HMông rất đơn giản, chỉ là một mảnh ván hoặc 3 ống cắm hương làm bằng tre nứa cắm vào tường. Trong gia đình người HMông, phòng ngủ của vợ chồng con cái được bố trí riêng. Người HMông ngủ bằng phản hoặc giát bằng tre mai đập giập. Người HMông rất khắt khe, nơi ngủ của con dâu, em dâu thì bố chồng và anh chồng không được vào và ngược lại, con dâu, em dâu không được vào chỗ ngủ của bố chồng, anh chồng. Nhà của người HMông bao giờ cũng có sàn gác để cất giữ đồ đạc, lương thực, thực phẩm. Ngô lúa khi mang từ nương về bao giờ cũng được câta lên gác. Khói bếp sẽ làm khô và giữ cho không bị sâu mọt. Phong tục người HMông không cho con gái, đàn bà được ngủ trên gác. Khi đàn ông trong nhà đi vắng thì con dâu không được phép lên gác.
Nhà của người HMông không bao giờ làm dính sát vào nhau, cho dù là anh em ruột thịt. Khi chọn đất làm nhà, người Mông lấy 3 hạt gạo hoặc ngô đặt xuống khu đất đã chọn rồi đặt bát hoặc chậu gỗ lên trên, sau đó thắp 3 nén hương khấn thần đất, đốt 3 tờ giấy bản xin thổ công thổ địa cho gia chủ làm nhà. Sáng hôm sau hoặc sau 3 tháng, chủ nhà quay lại xem số hạt ngô đặt dưới đất, nếu thấy vẫn còn nguyên thì coi như đất ở nơi đó tốt, làm nhà được. Nếu những hạt gạo hay ngô đó đã bị sâu hay kiến ăn thì coi như đất ở đó dữ, không làm nhà được. Chọn được đất ở, người HMông tiến hành san nền, kê móng, trình tường nhà. Công việc trình tường được làm khá công phu. Trong quá trình trình tường, người lạ không được đến, nhất là phụ nữ. Để trình tường người ta phải làm những chiếc khuôn gỗ có chiều dài 1,5 mét, rộng 0,45- 0,5 mét. Khi trình tường người ta đổ đất vào khuôn gỗ và dùng những chiếc vồ nện chặt đất. Đất dùng để trình tường được loại bỏ sạch rễ cây, đá to, cỏ rác. Trình tường xong, cây cột cái thường được đem thẳng từ rừng về, không được đặt xuống đất mà phải đưa lên nóc ngay. Người HMông coi hai cây cột cái là cột chủ đạo trong nhà, thể hiện sự ngay thẳng, cứng cáp, vững vàng của chủ nhà nên cây cột phải là cây rừng không bị sâu thối cụt ngọn. Hai cây cột này có ý nghĩa rất quan trọng trong đời sống tâm linh của người HMông, nhất là trong tang ma. Cây cột cái ở giữa phía bếp lò dùng để treo trống khi có người chết ( ma tươi); cây cột cái giữa ở phía bếp sưởi để treo trống khi làm ma khô. Cây cái nóc gần trời nhất nên là nơi người trời về nghỉ ngơi, xem xét mọi việc làm trong nhà. Người trời thường thanh cao nên khi đưa cây đòn nóc ở rừng về người ta phải đưa lên nóc ngay, không đựoc đặt xuống đất. Đặc biệt khi vào rừng chặt hạ cây cột cái, cây đòn nóc thường phải chọn ngày tốt hợp với tuổi của của gia chủ. Tìm được cây gỗ, phải thắp 3 nén hương, tiếp đó cắm 3 tờ giấy bản vào gốc cây khấn thần rừng, thần cây cho xin cây gỗ về làm nhà. Họ quan niệm rằng như thế thần cây, thần rừng mới không quở mắng và nhà cửa mới yên vui, mọi người khoẻ mạnh, ăn nên làm ra. Cửa chính nhà của ngưòi HMông cũng phải tìm gỗ tốt để làm, nếu là tre nứa thì phải là thân trúc hoặc mai già. Cửa bao giờ cũng mở vào trong chứ không mở ra ngoài. Người HMông không sử dụng bản lề, then chốt bằng sắt mà hoàn toàn bằng gỗ, bởi người HMông coi cửa mở ra đóng vào là lòng bụng con người, trong khi đó bản lề sắt thép là những vật cứng được ví như dao kiếm. Ngoài cửa chính, nhà của người HMông còn có cửa phụ, là lối để đưa đồ dùng cho người chết vào nhà lúc tang ma. Chỉ khi đưa ra nghĩa địa mới đi qua cửa chính. Làm nhà được coi là một việc hệ trọng trong đời người HMông, do vậy ngày về nhà mới là ngày đại sự của gia chủ. Ngày hôm ấy, người ta tổ chức ăn uống vui vẻ, chúc nhau mọi sự tốt lành. Cùng với việc làm nhà mới là làm chuồng gia súc. Chuồng gia súc được làm chếch với cửa chính, tuỳ thuộc vào hướng gió. Để làm chuồng gia súc, người ta cũng phải xem tuổi gia chủ, tính ngày tháng rồi mới làm. Người HMông rất yêu quý gia súc, có khi còn làm chuồng gia súc tốt hơn làm nhà ở. Khi làm chuồng gia súc người HMông đều thắp hương cúng ma chuồng, ma trại phù hộ cho gia súc hay ăn chóng lớn, dễ nuôi. Nhà người HMông thường được xếp đá xung quanh làm hàng rào che chắn. hàng rào đá xếp xung qunah một nhà hoặc 2,3 nhà có quan hệ anh em nội tộc với nhau, làm thành một khu riêng biệt.Người HMông cũng làm nhà dựa lưng vào núi, kiêng làm nhà quay lưng ra khe, vực sâu. Bản của người HMông có từ vài ba nóc nhà trở lên, có bản chỉ có một dòng họ, nhưng không nhiều, còn lại đa số là một bản có nhiều dòng họ sống cùng nhau.