NAM CAO

I. Tiá»u sá»­ và con ngÆ°á»i
1- Tiá»u sá»­:
- Nam Cao tên thật Trần Hữu Tri sinh nÄm 1915 tại làng Äại Hoàng, phủ Lý Nhân tá»nh Hà Nam trong má»t gia Äình nông dân. Quê Nam Cao xÆ°a kia thuá»c vùng chiêm trÅ©ng nên quanh nÄm nghèo Äói. Nam Cao há»c hết bậc Thành trung (cấp II) nhÆ°ng không tìm Äược viá»c làm phải kiếm sá»ng bằng nhiá»u nghá». Nghá» gắn bó cả Äá»i của ông là nghá» viết vÄn.
- Nam Cao bắt Äầu cầm bút từ khoảng 1936. Khi má»i bÆ°á»c vào làng vÄn, Nam Cao sáng tác theo khuynh hÆ°á»ng LM.
- CÅ©ng nhÆ° bao thanh niên há»i Äó, NC cÅ©ng ấp ủ những Æ°á»c mÆ¡ Äược hấp thụ qua những sách báo ÄÆ°Æ¡ng thá»i. Không chấp nhận cuá»c sá»ng quanh quẩn tù túng, NC cÅ©ng khao khát xê dá»ch, thích âphiêu lÆ°u giang há»â say mê Äến những miá»n Äất hứa.
- Dấu vết của tâm há»n Äầy mÆ¡ má»ng ấy Äược thá» hiá»n khi thì qua những trang viết thấm Äẫm cảm xúc LM vá» âmá»t má»i tình trong trẻo và cảm Äá»ng buá»i xuân Äá»iâ, khi thì qua âmá»t má»i tình u ẩnâ mà âná»ng nàn tha thiếtâ (Những cánh hoa tàn), khi lại thá» hiá»n qua những mảnh tâm trạng buá»n vÆ¡ vẩn, thầm yêu trá»m nhá»:
Tâm há»n tan tác làm trÄm mảnh
VÆ°Æ¡ng vấn theo ai bá»n góc trá»i
Rá»i Äá» má»t chiá»u theo gió thá»i
Bay lên thành những mảnh mây trôi
- Tất nhiên những sáng tác theo khuynh hÆ°á»ng này của ông không thành công. Chính vì thế ông Äã chuyá»n sang khuynh hÆ°á»ng hiá»n thá»±c và vá»i khuynh hÆ°á»ng này ông Äã gặt hái Äược rất nhiá»u thành công bất ngá».
- NÄm 1943 NC tham gia há»i vÄn hoá cứu quá»c do ÄCS tá» chức và lãnh Äạo, tham gia cÆ°á»p chính quyá»n Äá»a phÆ°Æ¡ng. Sau CM ông tham gia nhiá»u công tác khác nhau: công tác á» há»i vÄn hoá cứu quá»c, Nam tiến, làm tuyên truyá»n, tham gia chiến dá»ch biên giá»i.
- Tháng 11 nÄm 1951 NC Äã bá» Äá»ch phục kích và bắt Äược trên ÄÆ°á»ng vào công tác vùng sau lÆ°ng Äá»ch thuá»c liên khu III và bá» chúng bắn chết á» gần Hoàng Äan thuá»c tá»nh Ninh Bình.
2- Con ngÆ°á»i:
- TrÆ°á»c CM Nam Cao mang nặng nặng tâm sá»± u uất của má»t ngÆ°á»i trí thức giàu tâm huyết phải chá»u cảnh bá» xã há»i bóp nghẹt sá»± sá»ng của con ngÆ°á»i. Ãng luôn giữ cho mình má»t tấm lòng Äôn hậu, chan chứa yêu thÆ°Æ¡ng, Äặc biá»t là những ngÆ°á»i nông dân nghèo khá». Tất nhiên là má»t trí thức, NC Äôi lúc không tránh khá»i viá»c ảnh hÆ°á»ng viá»c bỠảnh hÆ°á»ng lá»i sá»ng của tầng lá»p TTS, nhÆ°ng ông luôn nghiêm khắc tá»± Äấu tranh vá»i bản thân Äá» vượt qua những cám dá» của lá»i sá»ng thoát li hÆ°á»ng lạc, tầm thÆ°á»ng nhá» nhen.
II.Sá»± nghiá»p sáng tác
- TrÆ°á»c CM: Sáng tác của NC tập trung vào hai mảng Äá» tài chính:
+ Cuá»c sá»ng của ngÆ°á»i TTS nghèo
+ Cuá»c sá»ng của ngÆ°á»i nông dân
+ Bi ká»ch bá» tha hóa của những ngÆ°á»i LÄ Äặc biá»t là nông dân (Ná»­a Äêm; Chí Phèo; TÆ° cách mõ; Má»t bữa noâ¦). á» Äá» tài này nhà vÄn quan tâm trÆ°á»c hết tá»i cuá»c sá»ng tá»i tÄm thê thảm của những sá» phận hẩm hiu bá» Äè nén, áp bức. Nam Cao thÆ°á»ng Äi sâu vào những trÆ°á»ng hợp vì nghèo Äói khá»n cùng nên ngÆ°á»i nông dân Äã bá» lÄng nhục má»t cách tàn nhẫn, bất công. Ãng Äã kiên quyết Äứng vá» phía những con ngÆ°á»i thấp cá» bé há»ng này Äá» Äòi quyá»n sá»ng và nhân phẩm cho há». Viết vá» quá trình nông dân bá» lÆ°u manh hóa trong những nÄm dÆ°á»i ách của thá»±c dân Pháp và phát xít Nhật, Nam Cao Äã tá» cáo xã há»i tàn bạo hủy diá»t cả thá» xác lẫn linh há»n của ngÆ°á»i nông dân, Äá»ng thá»i, nhà vÄn cÅ©ng trân trá»ng phát hiá»n những phẩm chất cao Äẹp của há», cho dù há» bá» tàn phá cả hình ngÆ°á»i lẫn tính ngÆ°á»i. Äiá»u này chứng tá» chiá»u sâu hiá»n thá»±c và ngòi bút nhân Äạo của Nam Cao.
+ Bi ká»ch Äá»i thừa, bi ká»ch sá»ng mòn của tầng lá»p trí thức tiá»u tÆ° sản (Sóng mòn; Äá»i thừa; Truyá»n ngÆ°á»i hàng xóm). Còn á» loại Äá» tài này, Nam Cao thÆ°á»ng lấy chính mình làm nguyên mẫu Äá» viết. Chính vì vậy ông Äã khắc há»a ná»i bật tấn bi ká»ch tinh thần của những giáo khá» trÆ°á»ng tÆ°, những viên chức nghèo, những nhà vÄn nghèo. Há» có hoài bão Äẹp, khao khát Äược phát triá»n nhân cách, Äược khẳng Äá»nh cá nhân mình trÆ°á»c cuá»c Äá»i. Thế nhÆ°ng há» Äã bá» xã há»i bất công và Äá»i sá»ng Äói nghèo ghì sát Äất. Những Æ°á»c mÆ¡ Äẹp Äẽ bá» dập tắt phÅ© phàng. Qua Äó nhà vÄn lên án xã há»i vô nhân Äạo bóp nghẹt sá»± sá»ng, tàn phá cuá»c Äá»i con ngÆ°á»i. Mặt khác ông cÅ©ng thá» hiá»n niá»m khát khao vÆ°Æ¡n tá»i cuá»c sá»ng cao Äẹp, á» Äó con ngÆ°á»i có cÆ¡ há»i phát triá»n tâm Äức, tài trí của mình Äá» xứng Äáng vá»i danh hiá»u cao quý là CON NGƯá»I. Có thá» nói, trong lá»ch sá»­ vÄn há»c Viá»t Nam chÆ°a có cây bút nào viết vá» trí thức vừa chân thá»±c, dÅ©ng cảm vừa sâu sắc nhÆ° Nam Cao.
- Sau CM: NC là cây bút tiêu biá»u nhất của chặng Äầu ná»n vÄn há»c má»i. Sau CM NC sáng tác Äá» phục vụ cuá»c kháng chiến . Truyá»n ngắn Äôi mắt (1948), Nhật ký á» rừng(1948),và tập bút ký Chuyá»n biên giá»i (1950) là những sáng tác thành công của NC góp phần vào thành công của ná»n vÄn há»c má»i sau CM tháng T8.
III. Vá» trí của Nam Cao trong dòng vÄn há»c HTPP
- Khi NC ra Äá»i â vá»i tÆ° cách má»t nhà vÄn - thì trong xu hÆ°á»ng VHHTPP 1930 â 1945 Äã có biết bao cây bút ná»i danh. Viết vá» ngÆ°á»i nông dân Æ°? Äã có Chá» Dậu của Ngô Tất Tá», anh Pha của Nguyễn Công Hoan, Thá» Má»ch của VÅ© Trá»ng Phụng⦠Viết vá» ngÆ°á»i TTS trí thức Æ°? Thì vÄn há»c hợp pháp thá»i ấy có vô sá» tác phẩm⦠Viết vá» cuá»c sá»ng lang thang vất vÆ°á»ng bên hè phá» Æ°? Äã có Tám Bính trong Bá» vá» của Nguyên Há»ngâ¦
- Phải thừa nhận Äúng là vá» thá»i gian Nam Cao là ngÆ°á»i Äến muá»n. NhÆ°ng có lẽ chính vì Äến muá»n Nam Cao lại có dá»p Äá» phát huy mạnh mẽ bản sắc Äá»c Äáo của mình. Khi Tắt Äèn của Ngô Tất Tá» và BÆ°á»c ÄÆ°á»ng cùng của Nguyễn Công Hoan ra Äá»i ít ai nghÄ© rằng thân phận ngÆ°á»i nông dân dÆ°á»i ách Äế quá»c Phong kiến lại có thá» có má»t ná»i khá» nào hÆ¡n ná»i khá» của chá» Dậu và Anh Pha, hay, Tám Bính. NhÆ°ng Äúng nhÆ° nhà nghiên cứu Nguyễn ÄÄng Mạnh nhận xét: âKhi Chí Phèo ngật ngưỡng bÆ°á»c ra từ những trang sách của Nam Cao, thì ngÆ°á»i ta liá»n nhận ra rằng Äây má»i là hiá»n thân Äầy Äủ những gì là khá»n khá», tủi nhục nhất của ngÆ°á»i nông dân cùng á» má»t nÆ°á»c thuá»c Äá»a bá» giày Äạp, bá» cào xé, bá» huá»· hoại từ nhân tính Äến nhân hình.â (Chá» Dậu bán con, bán chó, bán sữa⦠nhÆ°ng chá» còn Äược làm ngÆ°á»i. Chí Phèo phải bán cả linh há»n và diá»n mạo của mình Äá» trá» thành con quá»· giữ của làng VÅ© Äạiâ¦
- Cho nên bức tranh rá»ng lá»n của VH phản ánh xã há»i, Äất nÆ°á»c những nÄm 30 â 45 chắc chắn sẽ không Äược toàn diá»n nếu thiếu cây bút sắc sảo của NC. Cùng vá»i những tác phẩm mang giá trá» Äặc sắc của mình, NC xứng Äáng Äược Äánh giá á» vá» trí má»t nhà vÄn lá»n trong dòng VH HTPP 30 â 45 nói riêng trong ná»n vÄn xuôi hiá»n Äại VN nói chung.
4. Quan Äiá»m sáng tác
- Nam Cao là má»t trong những nhà vÄn HTPP (1930 â 1945) có ý thức nhất vá» QÄNT của mình. Những QÄ Äó rất ít khi Äược phát biá»u trá»±c tiếp dÆ°á»i dạng lý luận mà thÆ°á»ng Äược bá»c lá» qua những sáng tác và hình tượng nghá» thuật của ông.
- TrÆ°á»c CM T8, quan Äiá»m của NC thá» hiá»n á» má»t sá» nét lá»n sau:
*Quan Äiá»m phủ nhận nghá» thuật LM thoát ly: NC khẳng Äá»nh NT chân chính phải là NT hiá»n thá»±c gắn bó vá»i Äá»i sá»ng, phản ánh chân thá»±c Äá»i sá»ng. NgÆ°á»i cầm bút không Äược trá»n tránh sá»± thá»±c, dù cho sá»± thá»±c ấy chẳng nên thÆ¡ chút nào.
(Trong GiÄng sáng (1942), NC viết: âChao ôi! NT không cần phải là ánh trÄng lừa dá»i, không nên là ánh trÄng lừa dá»i, nghá» thuật chá» có thá» là tiếng Äau khá» kia thoát ra từ những kiếp lầm thanâ¦â )
Nêu ra quan Äiá»m này NC muá»n phê phán thứ NT chá» chạy theo cái Äẹp bá» ngoài. Ãng Äã vạch trần sá»± âlừa dá»iâ của thứ NT thi vá» hoá cuá»c sá»ng, giá»ng nhÆ° ánh trÄng tuy rất Äẹp, rất thÆ¡ má»ng, rất huyá»n ảo, nhÆ°ng âtrong những cÄn lá»u nát mà trÄng làm cho bá» ngoài trông cÅ©ng Äẹp, biết bao ngÆ°á»i quằn quại, nức ná», nhÄn nhó vá»i những Äau thÆ°Æ¡ng của kiếp mình! Biết bao tiếng nghiến rÄng chá»­i rủa! Biết bao cá»±c khá» và lầm than?â Vậy là cái Äẹp, cái thi vá» của ánh trÄng Äã che dấu sá»± thá»±c tàn nhẫn là tình trạng khá»n khá» của nhân dân. Có thá» nói bằng cách so sánh tài tình này, NC Äã giúp ngÆ°á»i Äá»c nhận rõ tác hại của thứ NT phi hiá»n thá»±c. Cho nên viá»c ông yêu cầu: âNT không cần phải là ánh trÄng lừa dá»i, không nên là ánh trÄng lừa dá»iâ là yêu cầu sâu sắc và chính Äáng
* Quan Äiá»m hiá»n thá»±c và nhân Äạo: Nhân Äạo là má»t trong những tÆ° tÆ°á»ng lá»n chi phá»i sâu sắc quá trình sáng tạo của Nam Cao. Nhiá»u ngÆ°á»i cho rằng: Chủ nghÄ©a hiá»n thá»±c của ông Äược xây dá»±ng trên ná»n tảng vững chắc của chủ nghÄ©a nhân Äạo.
-TÆ° tÆ°á»ng nhân Äạo khi viết vá» Äá» tài ngÆ°á»i nông dân:
- Cùng vá»i Ngô Tất Tá», Nam Cao Äược Äánh giá là má»t trong những nhà vÄn của những ngÆ°á»i nông dân bất hạnh, nhà vÄn của những ngÆ°á»i khá»n khá», tủi nhục nhất trong xã há»i thá»±c dân-phong kiến.
- Thứ nhất: Nam Cao Äã bá»c lá» sá»± cảm thông lạ lùng của má»t trái tim nhân Äạo lá»n. Vá»i ông, thế giá»i, cuá»c Äá»i, con ngÆ°á»i, má»i quan há» giữa những con ngÆ°á»i Äược nhìn nhận bằng những con mắt của chính há». Nhà vÄn trong những Äánh giá và nhận xét, Äã xuất phát từ lợi ích và yêu cầu của chính những con ngÆ°á»i cùng khá» nhất, không có quyá»n bá» xã há»i áp bức chà Äạp xuá»ng tận bùn Äen.
- Thứ hai: nhÆ° GS Nguyễn ÄÄng Mạnh nhận xét: âNam Cao là ngÆ°á»i hay bÄn khoÄn vá» vấn Äá» nhân phẩm,vá» thái Äá» kính trá»ng Äá»i vá»i con ngÆ°á»i. Anh thÆ°á»ng dễ bất bình trÆ°á»c tình trạng con ngÆ°á»i bá» lÄng nhục chá» vì bá» Äầy Äoạ vào cảnh nghèo Äói cùng ÄÆ°á»ng. Nhiá»u tác phẩm xuất sắc của anh Äã trá»±c diá»n Äặt ra vấn Äá» này và anh quyết Äứng ra minh oan,chiêu tuyết cho những con ngÆ°á»i bá» miá»t thá» má»t cách bất côngâ.
- Thứ ba: Vá»i trái tim Äầy yêu thÆ°Æ¡ng của mình, Nam cao tin rằng á» những con ngÆ°á»i không còn Äược là ngÆ°á»i - những con ngÆ°á»i bá» ngoài Äược miêu tả nhÆ° những con vật vẫn còn nhân tính, vẫn còn những khát khao nhân bản. Ãng nhận ra Äằng sau những bá» mặt xấu xí Äến âMa chê quá»· há»nâcủa Thá» Ná» (Chí Phèo), của mụ Lợi (Lang rận ), của Nhi( Ná»­a Äêm),vvâ¦vẫn là má»t con ngÆ°á»i, má»t tâm tính ngÆ°á»i thá»±c sá»±, cÅ©ng khao khát yêu thÆ°Æ¡ng, cÅ©ng mong muá»n hạnh phúc Äá»i thÆ°á»ng.Và khi Äược ngá»n lá»­a tình yêu Æ°á»i ấm, những tâm há»n tÆ°á»ng nhÆ° Äã cằn cá»i, khô héo ấy cÅ©ng ánh lên những vẻ Äẹp vá»i những há»i há»p, vui mừng, sung sÆ°á»ng. Trong quan niá»m của Nam Cao, con ngÆ°á»i có thá» bá» tiêu diá»t, nhÆ°ng nhân tính, bản chất lÆ°Æ¡ng thiá»n của con ngÆ°á»i là bất diá»t! (Chẳng hạn, trong Äáy sâu tâm há»n Äen tá»i của má»t kẻ cục súc, u mê nhÆ° Chí Phèo- má»t kẻ Äã bá» cuá»c Äá»i tàn phá, huá»· hoại từ nhân hình Äến nhân tính- nhà vÄn vẫn nhìn thấy những rung Äá»ng thá»±c sá»± của tình yêu, của niá»m khao khát muá»n trá» lại làm ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n).
+ Có thá» nói, cùng vá»i viá»c lên án gay gắt những thành kiến, Äá»nh kiến tá»i tá», những sá»± nhục mạ danh dá»± và phẩm giá của con ngÆ°á»i, chính viá»c phát hiá»n ra cái phần con ngÆ°á»i còn sót lại trong má»t kẻ lÆ°u manh, trân trá»ng những khát khao nhân bản và miêu tả những rung Äá»ng trong sáng của những tâm há»n tÆ°á»ng chừng Äã bá» cuá»c Äá»i làm cho cằn cá»i, u mê Äã làm cho Nam Cao trá» thành má»t trong sá» những nhà nhân Äạo lá»n nhất ná»n vÄn há»c hiá»n Äại Viá»t Nam .
- TÆ° tÆ°á»ng nhân Äạo khi viết vá» ngÆ°á»i trí thức:
- Viết vá» ngÆ°á»i trí thứ TTS, Nam Cao cÅ©ng Äược coi là nhà vÄn của những ngÆ°á»i trí thức nghèo, của những kiếp âsá»ng mònâcó hoài bão, có tâm huyết, tài nÄng, muá»n vÆ°Æ¡n lên cao nhÆ°ng lại bá» chuyá»n áo cÆ¡m ghì sát Äất.
- Nếu nhÆ° má»i tác phẩm viết vá» Äá» tài ngÆ°á»i nông dân của Nam Cao Äá»u là sá»± gá»­i gắm ân tình, sá»± Äá»ng cảm vá»i ngÆ°á»i nghèo khá» thì má»i trang viết vá» Äá» tài ngÆ°á»i trí thức Äá»u chứa Äá»±ng tâm sá»±, ná»i Äau và niá»m khát khao cháy bá»ng của chính nhà vÄn.
- Nam Cao Äã dá»±ng nên trÆ°á»c mắt chúng ta hình ảnh những con ngÆ°á»i chân chính bá» dá»n Äẩy Äến chá» không sao sá»ng yên á»n Äược, không sao thá»±c hiá»n Äược lý tÆ°á»ng của cuá»c Äá»i mình, bá» thui chá»t tài nÄng, xói mòn nhân phẩm. (Äá»i thừa)
+ Äiá»u Äáng chú ý là, trong khi miêu tả con ngÆ°á»i bá» Äẩy vào tình trạng có những hành Äá»ng tàn nhẫn, Nam Cao vẫn không chấp nhận cái ác, vẫn kiên Äá»nh giữ vững nguyên tắc tình thÆ°Æ¡ng của mình. (Mặc dù phải sá»ng trong Äau khá» và bế tắc, có lúc mong muá»n Äược giải thoát Äá» lo sá»± nghiá»p cho riêng mình,nhÆ°ng Há» trong Äá»i thừa vẫn không chấp nhận sá»± tàn nhẫn và cÅ©ng không thá» vứt bá» tình thÆ°Æ¡ng. âHắn có thá» hy sinh tình yêu, thứ tình yêu vá» ká»· Äi; nhÆ°ng hắn không thá» bá» lòng thÆ°Æ¡ng; có lẽ hắn nhu nhược, hèn nhát, tầm thÆ°á»ng, nhÆ°ng hắn vẫn còn Äược là ngÆ°á»i; hắn là ngÆ°á»i chứ không phải là má»t thứ quái vật bá» sai khiến bá»i lòng tá»± áiâ.
- Trong sáng tác của NC ta còn hay gặp hình ảnh má»t vÄn sÄ© trẻ, bất chấp Äói khá», say mê lý tÆ°á»ng âsẵn sàng từ chá»i má»t chá» làm kiếm ná»i má»i tháng hàng trÄm bạc, nếu có thá» kiếm Äược nÄm Äá»ng bạc vá» nghá» vÄnâ. Song những con ngÆ°á»i ấy rá»t cuá»c vẫn Äành phải âtạm quênâ, phải hy sinh cái má»ng vÄn chÆ°Æ¡ng của mình Äá» kiếm tiá»n nuôi vợ con. Cụ thá» trong Äá»i thừa NC viết: âMá»t tác phẩm thật giá trá», phải vượt lên trên tất cả bá» cõi và giá»i hạn, phải là má»t tác phẩm chung cho cả loài ngÆ°á»i. Nó phải chứa Äá»±ng má»t cái gì lá»n lao, mạnh mẽ, vừa Äau Äá»n lại vừa phấn khá»i. Nó ca tụng lòng thÆ°Æ¡ng, tình bác ái, sá»± công bình⦠Nó làm cho ngÆ°á»i gần ngÆ°á»i hÆ¡n..â. Vá»i ý kiến này, NC Äã tập trung thá» hiá»n quan Äiá»m NT của mình vá» má»i quan há» giữa cuá»c sá»ng và NT, giữa hành vi xã há»i và sáng tạo vÄn chÆ°Æ¡ng. Và trong quan niá»m này thì chủ nghÄ©a nhân Äạo Äược Äặt ra nhÆ° má»t yêu cầu tất yếu Äá»i vá»i những tác phẩm âthật giá trá»â.
Nói nhÆ° tác giả Hà Minh Äức âtrong các sáng tác của mình, NC luôn kết hợp Äược sâu sắc giữa tính chân thá»±c khách quan của má»t chủ nghÄ©a hiá»n thá»±c tá»nh táo, nghiêm ngặt vá»i má»t tấm lòng thiết tha sôi ná»iâ. NC yêu thÆ°Æ¡ng những con ngÆ°á»i bình thÆ°á»ng vá»i tất cả những mặt tá»t và mặt xấu của nó. Xã há»i cÅ© làm cho ông Äau xót khi mà Äa sá» những nhân vật của ông bá» Äẩy vào cảnh khá»n cùng, không Äạt Äược gì trong cuá»c Äá»i, không có Äiá»u kiá»n Äá» bá»c lá», phát huy những khả nÄng tiá»m tàng Æ°u viá»t của mình. Có thá» nói chủ nghÄ©a nhân Äạo là má»t Äặc Äiá»m cÆ¡ bản trong sáng tác của NC.
*- Quan Äiá»m NT là má»t hoạt Äá»ng nghiêm túc và công phu
* - VÄn chÆ°Æ¡ng Äá»ng nghÄ©a vá»i sá»± tìm tòi không ngừng cả vá» hình thức nghá» thuật và ná»i dung
- Bình sinh Nam Cao là ngÆ°á»i hiá»n lành ít nói, thậm chí bá» ngoài còn nhÆ° lạnh lùng, nhÆ°ng Äá»i sá»ng ná»i tâm lại rất phong phú. Ãng thÆ°á»ng day dứt há»i hận vì những sai lầm và luôn nghiêm khắc Äấu tranh Äá» thoát khá»i lá»i sá»ng tầm thÆ°á»ng nhá» nhoi, khao khát vÆ°Æ¡n tá»i má»t cuá»c sá»ng tá»t Äẹp. Nam Cao gắn bó sâu nặng vá»i quê hÆ°Æ¡ng và những ngÆ°á»i nghèo khá». Äiá»u này góp phần quan trá»ng khiến ông giữ Äược nhân phẩm, nhân cách trÆ°á»c sá»± cám dá» của Äá»i sá»ng vật chất tầm thÆ°á»ng và tạo nên những tác phẩm giàu giá trá» nhân Äạo.
5. Phong cách NT
- Tính Äá»i thÆ°á»ng là nét ná»i bật nhất trong các sáng tác nghá» thuật của Nam Cao. Nhiá»u ngÆ°á»i cho rằng má»t trong những Äặc sắc của ngòi bút NC là Äã mạnh dạn ÄÆ°a cái âhàng ngàyâ vào vÄn há»c, nghÄ©a là chẳng cần ká»ch tính gì lá»n lao, tác phẩm chá» dá»t toàn bằng những chi tiết vặt vãnh, từ xung Äá»t vô nghÄ©a giữa những con ngÆ°á»i bé nhá» tá»i nghiá»p. NhÆ°ng thiết nghÄ©, viết Äược nhÆ° thế thật là khó, nếu nhÆ° vẫn muá»n trung thành vá»i chủ nghÄ©a hiá»n thá»±c. Phải là má»t bản lÄ©nh Sêkhá»p, nghÄ©a là phải xuất phát từ tÆ° tÆ°á»ng sâu, những tình cảm lá»n, từ cõi thÆ¡ cao khiết mà quan sát và mô tả cái âvÄn xuôiâ phàm tục của cuá»c Äá»i.
- Tính triết lý cÅ©ng là Äặc Äiá»m rất Äá»c Äáo của riêng Nam Cao. Tất nhiên sức hấp dẫn sẽ không thá» có Äược nếu ông chá» lắp lại những nguyên lý chung chung, quen nhàm. Cho nên ngÆ°á»i ta nhận thấy những lý lẽ của ông bao giá» cÅ©ng phải hay ho chính xác cả. Nó phải là những tìm tòi, những phát hiá»n của riêng ông vá» sá»± sá»ng. Cho nên triết lý mà không khô khan, triết luận mà nhÆ° má» ra chân trá»i thÆ¡ bát ngát. Sáng tác của ông vì thế thÆ°á»ng có 2 bình diá»n ná»i dung: 1 là ná»i dung XH gắn liá»n trá»±c tiếp vá»i từng chi tiết, từng nhân vật cụ thá». 2 là những suy nghÄ© có tầm khái quát rá»ng lá»n vượt rất xa ra ngoài những Äiá»u ông thuật ká» . Vì thế á» rất nhiá»u tác phẩm ta thấy xuất hiá»n những má»nh Äá» triết lý bao hàm nhiá»u tầng ý nghÄ©a khác nhau.
- Sức hấp dẫn của Nam Cao còn á» những trang phân tích tâm lý sắc sảo của ông. Nam Cao chú ý nhiá»u Äến ná»i tâm hÆ¡n là ngoại hình nhân vật. HÆ°á»ng ngòi bút vào thế giá»i bên trong con ngÆ°á»i, tập trung miêu tả tâm lý nhân vật, Äặc Äiá»m ná»i bật Äó của ngòi bút NC có quan há» mật thiết vá»i sá»± thức tá»nh sâu sắc vỠý thức cá nhân của má»t thế há» nhà vÄn từ Äầu thế ká»· XX, Äặc biá»t là từ 30 Äến 45. DÆ°á»ng nhÆ° má»i Äặc sắc nghá» thuật của ông Äá»u gắn bó vá»i sá» trÆ°á»ng này. Ãng thÆ°á»ng Äi sâu vào khai thác những quá trình tâm lý phức tạp, những tính cách lưỡng hoá, những trạng thái dá» say, dá» tá»nh, dá» khóc, dá» cÆ°á»i⦠của con ngÆ°á»i Äá» nhìn thấy những cái bất biến trong há». Và NC Äã tá»± Äặt mình vào những thá»­ thách rất lá»n. Nếu thành công ông là nhà vÄn nhân Äạo. Ngược lại nếu thất bại ông sẽ rÆ¡i vào trạng thái bất nhẫn vì can tá»i nhục mạ con ngÆ°á»i.
1. Phân tích tác phẩm
a. Chí Phèo
Äặt vấn Äá»: Phân tích truyá»n ngắn Chí Phèo của Nam Cao Äá» làm ná»i bật giá trá» hiá»n thá»±c sâu sắc và giá trá» nhân Äạo má»i mẻ, Äá»c Äáo của tác phẩm.
I. Giá trá» hiá»n thá»±c sâu sắc.
* Má» bài: Bàn vá» tác phẩm Chí Phèo, nhà nghiên cứu Nguyễn Hoành Khung viết: âNếu nhÆ° NC có thá» Äược coi là ânhà vÄn của nông dânâ â cùng vá»i Ngô Tất Tá» - thì trÆ°á»c hết vì ông có Chí Phèoâ. Khác vá»i nhiá»u truyá»n ngắn cùng Äá» tài của tác giả, Chí Phèo có phạm vi hiá»n thá»±c Äược phản ánh trải ra cả bá» rá»ng không gian và cả bá» dài thá»i gian. Có thá» nói, làng VÄ trong truyá»n chính là hình ảnh thu nhá» của xã há»i nông thôn VN ÄÆ°Æ¡ng thá»i.
1. Làng VÅ© Äại - hình ảnh chân thá»±c, thu nhá» của XH nông thôn Viá»t trÆ°á»c CM.
- Vá» Äá» tài nông thôn: Những nÄm 40 â 45, nông thôn vẫn là má»t Äá» tài lá»n trong vÄn xuôi khu vá»±c hợp pháp. Các nhà vÄn Äã Äi vào Äá» tài này vá»i nhiá»u hÆ°á»ng khác nhau.
+ Phong tục tập quán dân quê (Trần Tiêu, Tô Hoài, Bùi Hiá»n, Kim Lân là những cây bút phong tục sắc sảo)
+ Truyá»n luận Äá» vá» má»i quan há» trong gia Äình (mẹ chá»ng nàng dâu, dì ghẻ con chá»ng, vợ cả vợ lẽ, cháu ná»i cháu ngoạiâ¦) tiêu biá»u có thá» ká» Äến Thanh Tá»nh vá»i tập Quê Mẹ.
Tuy nhiên những hÆ°á»ng khai thác ká» trên có cái hạn chế là không cho phép các tác giả khái quát diá»n mạo xã há»i á» phạm vi rá»ng.
+ âTắt Äènâ của NTT, âBÆ°á»c ÄÆ°á»ng cùngâ của NCH, âGiông tá»â của VTP ra Äá»i chính là Äá» khắc phục các khuynh hÆ°á»ng này.
+ Tác phẩm Chí Phèo của NC ngay từ khi ra Äá»i Äã Äược xem là má»t hiá»n tượng Äá»t xuất. Nó gây ấn tượng trÆ°á»c hết bá»i sá»± Äầy Äặn, Äa dạng, nhiá»u màu sắc của má»t bức tranh vá» Äá»i sá»ng xã há»i nông thôn VN.
- Nếu nhìn góc Äá» con ngÆ°á»i là sản phẩm của XH thì CP, Bá Kiến, NÄm Thá», Binh Chức, Thá» Ná» và cả Äám Äá»ng Äùn ra khi CP rạch mặt Än vạ chính là sản phẩm của làng thôn VN â cụ thá» là làng VÄại.
- Nếu nhìn vào kết cấu làng xã thì thấy làng VÅ© Äại là má»t làng có má»i quan há» làng xã lá»ng lẻo, ÄÆ¡n Äiá»u:
+ Làng VÄ không nhiá»u kiá»u loại ngÆ°á»i (á» Äây không có nhà Nho, chá» có cÆ°á»ng Hào nên trong quan há» xã há»i không có tôn ty, thứ bậc mà chá» có quan há» giữa các thế lá»±c, giữa kẻ thá»ng trá» và ngÆ°á»i bá» trá»), chính vì thế mà sá»± tiếp xúc quan há» giữa há» không phong phú, Äá»i sá»ng tinh thần, Äá»i sá»ng tâm há»n của các cá nhân cÅ©ng ÄÆ¡n giản, nghèo nàn.
+ Trong quan há» cùng loại nhÆ° Bá Kiến, Äá»i Tảo thì luôn luôn thÆ°á»ng trá»±c ý thức tranh chấp, hạ bá» nhau Äá» giành Äá»a vá» trong làng (rình cÆ¡ há»i Äá» trá» nhau, chá» nhau lụn bại Äá» cưỡi lên Äầu lên cá» nhau).
+ Trong quan há» giữa những ngÆ°á»i có hành vi cùng loại nhÆ° Chí Phèo, Binh Chức, NÄm Thá» thì không phải cùng phát lá» hoặc có má»i liên kết vá»i nhau mà chá» có má»i quan há» dá»c vá»i Bá Kiến. Sau thất bại chúng cÅ©ng không biết liên há» vá»i nhau mà chá» có Bá Kiến má»i biết tá»ng kết, phân tích và sá»­ dụng chúng nhÆ° là phÆ°Æ¡ng tiá»n Äá» cai trá» lẫn nhau.
- Nếu nhìn vào má»i quan há» xã há»i thì làng VÄ là má»t làng khép kín theo Äúng nghÄ©a của má»t làng xã phong kiến xÆ°a:
+ Lý trÆ°á»ng có thá» giấu má»t tên tá»i phạm mà quan trên không biết.
+ Những ngÆ°á»i hiá»n lành Äi ra khá»i làng, Äến vá»i môi trÆ°á»ng sá»ng khác lúc quay vá» trá» thành ngÆ°á»i xa lạ.
+ Cho dù có sá»± kiá»n gì xảy ra thì làng VÅ© Äại vẫn yên ả trong cái thế gầm gè của các phe cánh Äá»i lập, nó không có sá»± xáo trá»n, không có sá»± vận Äá»ng.
2. Dá»±ng nên bức tranh xã há»i á» nông thôn, NC tập trung làm ná»i bật má»i xung Äá»t giai cấp Äá»i kháng giữa bá»n Äá»a chủ cÆ°á»ng hào thá»ng trá» vá»i ngÆ°á»i nông dân lao Äá»ng bỠáp bức bóc lá»t.
a. Mâu thuẫn giai cấp giữa bá»n Äá»a chủ, cÆ°á»ng hào vá»i ngÆ°á»i nông dân lao Äá»ng (biá»u hiá»n chủ yếu qua mâu thuẫn giữa Bá Kiến vá»i Chí Phèo ):
Chí Phèo: trá»ng tâm phân tích của tác phẩm.
Nhân vật Chí Phèo ngay từ khi bÆ°á»c ra từ trang sách của NC Äã từng gây nên rất nhiá»u tranh luận. Có ngÆ°á»i tìm cách Äá» chứng minh CP tá»nh hay CP say. Nói CP hoàn toàn tá»nh thì vô lý vì trong TP hình nhÆ° chá» có má»t lần duy nhất hắn tá»nh Äó là khi gặp Thá» Ná». Nói CP hoàn toàn say thì vô nghÄ©a, vì say thì làm gì có mong Æ°á»c, khát vá»ng, mà giả sá»­ có thì cÅ©ng không ai chấp nhận.
Rá»i có ngÆ°á»i lại tranh luận nhau CP thuá»c tầng lá»p nào? Nông dân? Äá»a chủ? Dân anh chá»? Có ngÆ°á»i lại bÄn khoÄn: Chẳng lẽ cái má»i, cái Äá»c Äáo của Chí Phèo so vá»i những nhân vật trong VH HTPP 30- 45 lại chá» là vấn Äá» âtha hoáâ⦠NghÄ©a là có bao nhiêu công trình nghiên cứu vá» Chí Phèo thì có bấy nhiêu cách luận giải vá» nhân vật này. CP Äúng là má»t nhân vật không dễ tiếp xúc. Bản thân y có cái Äá»c Äáo không mấy ai giá»ng Äược, nhÆ°ng Äá»ng thá»i nhìn vào y ngÆ°á»i ta lại vẫn cứ thấy bóng dáng của những cuá»c Äá»i, những sá» phận bất hạnh, hẩm hiu, bá» ruá»ng bá», chà Äạp trong xã há»i cÅ©.
Vậy CP là ai?
- TrÆ°á»c khi phân tích vá» nhân vật này ta phẩi thấy, ngay từ khi CP má»i xuất hiá»n ngÆ°á»i Äá»c Äã bỠám ảnh bá»i má»t ấn tượng lạ. Cái lạ trÆ°á»c hết là so sánh vá»i những nhân vật cùng thá»i: Anh Pha của NCH, chá» Dậu của NTT Äá»u là những con ngÆ°á»i tá»t, thuần nhất. Những thá»­ thách, những cảnh ngá» chá» là Äiá»u kiá»n Äá» há» khẳng Äá»nh thêm phẩm chất của mình. Há» thÄng trầm vá» sá» phận, nhÆ°ng khá tÄ©nh tại vá» tính cách. Trong khi Äó Äến CP thì hình nhÆ° NC bắt Äầu Äập vỡ cái nhìn nguyên phiến ấy Äá» tạo ra má»t cái nhìn phức tạp hÆ¡n và vì thế cÅ©ng sâu sắc hÆ¡n vá» con ngÆ°á»i.
Vá» nhân vật CP: Má»i chá» Äá»c qua má»t lượt TP, ngÆ°á»i Äá»c Äã thấy hÆ¡i rợn ngÆ°á»i vá» con ÄÆ°á»ng Äi của Chí. Con ÄÆ°á»ng ấy mảnh và mủn nhÆ° má»t sợi chá» mục. Nó Äứt Äoạn, gẫy nát và gá»m ghiếc. Nếu con ngÆ°á»i bao gá»m phần ngÆ°á»i và phần con thì CP luôn bá» chao Äảo giữa hai phần ấy. Lúc tá»nh táo Äứng bên thế giá»i ngÆ°á»i, lúc say, mê muá»i ngả sang thế giá»i vật. Cứ thế CP ngật ngưỡng giữa hai bá» say â tá»nh, vô thức â ý
thức. Có ngÆ°á»i gá»i hiá»n tượng Äặc biá»t này là âlưỡng hoá tính cáchâ, là nét tuyá»t bút của NC khi thá» hiá»n ý tÆ°á»ng vá» con ngÆ°á»i bá» từ chá»i quyá»n làm ngÆ°á»i, con ngÆ°á»i tha hoá trong xã há»i cÅ©â¦
Vá» phÆ°Æ¡ng pháp tiếp cận: Có nhiá»u cách khác nhau Äá» tiếp cận NV CP.
+ Có ngÆ°á»i phân tích Äánh giá cuá»c Äá»i CP qua 3 chặng: chặng 1 từ khi sinh ra Äến khi Äi tù; chặng 2 là từ sau khi ra tù Äến khi gặp Thá» Ná»; chặng 3 là sau khi gặp Thá» Ná» Äến chết.
+ Có ngÆ°á»i quan tâm tá»i sá»± vận Äá»ng tính cách của CP; Hoặc cho rằng CP Äi từ âlÆ°Æ¡ng thiá»n Äến lÆ°u manhâ, tức là Äánh giá sá»± vận Äá»ng tính cách CP nghiêng vá» quá trình vật hoá. Hoặc cho rằng CP Äi từ âlÆ°u manh Äến lÆ°Æ¡ng thiá»nâ â nghÄ©a là nghiêng vá» Äánh giá quá trình ângÆ°á»i hoáâ. Xét á» góc Äá» nào Äó cả hai cách này Äá»u ít nhiá»u có cÆ¡ sá» nhất Äá»nh. Rõ ràng , trong thiên truyá»n ,Nam Cao có miêu tả nhân vật của mình trong quá trình âtrượt dá»câ, xã há»i xô Äẩy Chí Phèo từ anh canh Äiá»n lÆ°Æ¡ng thiá»n thành anh Chí Phèo lÆ°u manh.NhÆ°ng cÅ©ng rõ ràng còn có má»t quá trình khác: từ âcon quá»· làng VÅ© Äạiââ, Chí Phèo từng bÆ°á»c vÆ°Æ¡n lên làm con ngÆ°á»i chân chính.
=> Tuy nhiên cả hai cách này Äá»u chá» nhìn thấy má»t ná»­a CP bá»i nhÆ° Äã nói tính cách CP không phát triá»n theo chiá»u âthuậnâ hay chiá»u ânghá»châ mà dao Äá»ng trên các cá»±c Äá»i lập: lÆ°Æ¡ng thiá»n â lÆ°u manh; tình trạng ngÆ°á»i â tình trạng vật⦠NghÄ©a là giữa các cá»±c Äá»i lập trên, NV của NC nghiêng ngả, thÄng trầm trong cuá»c vật lá»n kéo dài Äầy Äau khá».
Chặng 1:Từ Äứa con hoang trá» thành anh canh Äiá»n rá»i bá» biến thành thằng Chí Phèo:
- Lai lá»ch: Hoàn toàn không phải là vô tình khi NC lại tạo cho Chí Phèo 1 lai lá»ch rất khác thÆ°á»ng. Hắn là 1 Äứa con hoang bá» ngÆ°á»i ta vứt á» cái lò gạch hoang. Nếu nhÆ° NC Äá» cho Chí Phèo có 1 lai lá»ch rõ ràng, chẳng hạn nhÆ° hắn là con của má»t gã sá» khanh hoặc là con của 1 thằng tÆ°á»ng cÆ°á»p Äã cưỡng bức con gái nhà lành ⦠thì sau này hắn có bá» lÆ°u manh Äi chÄng nữa thì Äiá»u Äó cÅ©ng là lẽ ÄÆ°Æ¡ng nhiên, chẳng có gì khó hiá»u ⦠Äằng này ngÆ°á»i ta lại chẳng biết bá» mẹ hắn là ai. Cho nên chí ít ngÆ°á»i ta cÅ©ng có quyá»n nghÄ© hắn mang trong mình 1 dòng máu thật Äáng ngá». Mặt khác Äiá»u mà ngÆ°á»i ta có thá» khẳng Äá»nh chắc chắn là: Hắn sinh ra trên Äá»i không nhằm mục Äích gì hết, vì những ngÆ°á»i sinh ra hắn không có ý sinh hắn. Há» nhằm má»t mục Äích
khác và chẳng may có hắn, cho nên hắn sinh ra chẳng nghÄ©a lý gì. Hắn chá» là má»t thừa thãi nên dÄ© nhiên phải vứt bá». (Tất nhiên chuyá»n vứt á» lò gạch hay vứt á» Äâu cÅ©ng là vấn Äá»).
Má»t câu há»i Äược Äặt ra: Tại sao mặc dầu có má»t lai lá»ch khác thÆ°á»ng nhÆ° thế, nhÆ°ng lá»n lên Chí vẫn cứ có 1 nhân cách bình thÆ°á»ng? Là Äứa con hoang bá» bá» rÆ¡i, Äược ngÆ°á»i ta chuyá»n tay nhau nuôi, thậm chí còn trá» thành hàng hoá qua tay má»i ngÆ°á»i, hắn tá»n tại Äược cÅ©ng là may lắm rá»i nói gì Äến chuyá»n dạy dá». Vậy mà lá»n lên hắn vẫn cứ trá» thành 1 ngÆ°á»i rất tá»t. (Hắn rất hiá»n lành, chÄm chá» và có lòng tá»± trá»ng, biết khinh ghét những viá»c làm xấu xa. Thậm chí sau này gặp Thá» Ná» hắn cÅ©ng biết ao Æ°á»c có 1 gia Äình nho nhá», chá»ng cuá»c mÆ°á»n, cày thuê, vợ dá»t vải nhÆ° bao ngÆ°á»i nông dân lÆ°Æ¡ng thiá»n khác).
Thá»±c ra làm Äiá»u này, NC muá»n rào kín tất cả nguyên nhân khác, chá» má» ra má»t hÆ°á»ng duy nhất Äá» khẳng Äá»nh: sá»± biến Äá»i nhân cách sau này của Chí là do XH, do hoàn cảnh xô Äẩy. NghÄ©a là NC rất có ý thức trong viá»c tách và Äem Äá»i lập con ngÆ°á»i tá»± nhiên trong Chí vá»i con ngÆ°á»i XH sau này của hắn.
Äá» thấy rõ Äiá»u này, cần chú ý Äến hoàn cảnh, môi trÆ°á»ng của nhân vật.
Có thá» nói Äá» nhân vật của mình xuất hiá»n, NC Äã ráo riết chuẩn bá» má»t môi trÆ°á»ng Äậm Äặc tính chất trái chiá»u. Môi trÆ°á»ng này chÆ°a phải là bản thân những mâu thuẫn khá»c liá»t giữa nông dân và Äá»a chủ, những âm mÆ°u giành giật nguy hiá»m, cÄng thẳng giữa các phe cánh trong ná»i bá» giai cấp thá»ng trá», mà chính là sá»± phân cá»±c trên tiêu chuẩn Äạo Äức: ác â thiá»n.
+ Ãc chính là xã há»i TDPK nhung nhúc dòi bá» mà Bá Kiến là hiá»n thân Äáng nguyá»n rủa.
+ Thiá»n - Äó là làng VÅ© Äại của những ngÆ°á»i nông dân chân lấm tay bùn, là bàn tay từ thiá»n của anh thả á»ng lÆ°Æ¡n nhặt Äược CP xám ngoạch trong cái váy Äụp á» má»t chiếc lò gạch bá» hoang. Äó còn là bát cÆ¡m Äùm bá»c của bác phó Cá»i; là bát cháo hành tình nghÄ©a của Thá» Ná»; là tiếng chim mÆ¡ màng sau luỹ tre xanh; là tiếng gõ mái chèo rá»n rã của anh chài Äánh cá; tiếng chim ríu rít của cuá»c Äá»i lÆ°Æ¡ng thiá»nâ¦(Vá» Äiá»m này cÅ©ng có quan Äiá»m Äi theo hÆ°á»ng khác: Viá»c Chí bá» bá» rÆ¡i, là bá» ngÆ°á»i thân từ chá»i, viá»c Chí bá» chuyá»n qua tay hết ngÆ°á»i này Äến ngÆ°á»i khác là sá»± từ chá»i của XH-> TP tá» cáo XH)
Vá»i môi trÆ°á»ng, hoàn cảnh nhÆ° vậy, CP có phải là sản phẩm của hoàn cảnh không?

- Nguyên nhân Chí Phèo bá» Äi tù:
Rất nhiá»u ngÆ°á»i Äặt vấn Äá» tìm hiá»u lý do vì sao Chí Phèo lại bá» Äi tù?
Nếu thoáng nhìn ta sẽ thấy viá»c CP Äang sá»ng yên lành bá»ng nhiên bá» bắt Äi tù vì có vẻ là do sá»± ghen tuông của Bá Kiến. (bằng cá» là Cụ rất khó chá»u vì bà Ba nhà cụ cứ hay gá»i cái thằng Chí này lên Äá» Äấm bóp. Rá»i chính cụ sau này cÅ©ng có lúc cụ tá»± nghÄ© âCụ chá» muá»n cho tất cả những thằng trai trẻ Äi tùâ chá» vì chúng dám Äùa bà tÆ° â mà lại Äùa má»t cách thô tục, nhạt nhÆ° nÆ°á»c á»c).
Thá»±c tế thì câu chuyá»n cÅ©ng không miêu tả hoặc nhắc gì Äến nguyên nhân này.
Vậy thì viá»c Chí bá» bắt Äi tù, nằm trong 1 quy luật. Quy luật này Äược dá»± báo ngay từ khi 1 ông thầy Äá»a lý Äi qua làng bảo làng này có cái thế âquần ngÆ° tranh thá»±câ nghÄ©a là Äàn cá tranh Än. Mà những con cá lá»n tranh Än thì tất con cá bé phải chết. Sá»± cạnh tranh khá»c liá»t ấy Äã khiến cho ngÆ°á»i ta không thá» hiá»n lành mà sá»ng Äược. Nếu hiá»n lành thì lập tức bá» dìm xuá»ng Äất Äen.
Cho nên viá»c Chí bá» Äi tù vừa là tính toán của cụ Bá, vừa nằm trong quy luật cá lá»n nuá»t cá bé của làng VÄ. Tính toán của cụ Bá là á» chá», Äẩy Chí Äi tù trÆ°á»c mắt nhá» Äi Äược 1 cái gai Äỡ vÆ°á»ng mắc còn sau này nó có há»c cái thói du côn á» bá»n phÆ°Æ¡ng trá» vá». (TrÆ°á»c Chí Äã có NÄm Thá» rá»i Binh Chức, lúc Äầu cÅ©ng rất hiá»n lành rá»i sau Äó trá» thành kẻ uá»ng máu ngÆ°á»i không tanh). Thì trong làng phải có những thằng Äầu bò má»i trá» Äược những thằng Äầu bò. Mà cụ nghiá»m thấy là vá»i những thằng này dễ lắm, chá» cần quẳng cho nó dÄm hào uá»ng rượu thì có thá» sai nó làm bất kỳ viá»c gì, cho nên Äẩy Chí Äi tù cả trÆ°á»c mắt lẫn lâu dài cụ Bá Äá»u có lợi. Vì thế không nên vá»i vàng nghÄ© rằng Chí bá» Äẩy Äi tù chá» là do sá»± nghen tuông của cụ Bá.
NhÆ° vậy là giai Äoạn Äầu (từ bé cho Äến lúc Äi tù) sá»± vận Äá»ng tính cách CP khá thuần nhất. Bé thì Äược ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n nuôi. Lá»n thì sá»ng nhÆ° má»t ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n. à thức vá» cái nhục của CP khi bá» vợ BK mắng âMày thá»±c thà quá! Con trai gì hai mÆ°Æ¡i tuá»i mà Äã nhÆ° ông giàâ chính là Äiá»m sáng của giai Äoạn này, khi phẩm chất của CP Äược Äặt trong thá»­ thách Äầu tiên của hoàn cảnh.
Chặng 2: Chí Phèo trá» thành con quá»· dữ của làng VÅ© Äại:
- Má»t câu há»i Äược Äặt ra: Tại sao sau 7,8 nÄm Äi tù Chí trá» vá» làng vá»i 1 bá» mặt rất khác trÆ°á»c, khác Äến ná»i không ai nhận ra hắn.?
- Lúc Äi khá»i làng hắn còn là 1 anh canh Äiá»n thật thà chất phác, bây giá» hắn trá» vá» Äã mang bá» dạng gá»m ghiếc của 1 thằng lÆ°u manh, 1 tay anh chá».
- Vá» ngoại hình: âtrông Äặc nhÆ° thằng sÄng Äá! Cái Äầu thì trá»c lá»c, cái rÄng cạo trắng há»n, cái mặt thì Äen mà rất cÆ¡ng cÆ¡ng, hai mắt gÆ°á»m gÆ°á»m trông gá»m chết!... Cái ngá»±c phanh, Äầy những nét chạm trá» rá»ng phượngâ¦â
- Hình dạng gá»m ghiếc của CP cÅ©ng là vấn Äá» từng gây nhiá»u tranh luận. Tuy nhiên vấn Äá» Äược Äặt ra là: tại sao NC dừng lại khá lâu diá»n mạo hắn lúc má»i trá» vá»?
- Có lẽ sá»± thay Äá»i hình hài này là biá»u hiá»n Äầu tiên Äánh dấu quá trình tha hóa của Chí. Từ 1 anh canh Äiá»n, hắn Äã trá» thành 1 thằng lÆ°u manh thá»±c thụ.
- Tất nhiên sá»± thay Äá»i Äáng nói nhất phải là tâm tính, mà biá»u hiá»n Äầu tiên của nó là giá»ng nói, là Ngôn ngữ: CP Äặc biá»t gây ấn tượng vá»i ngÆ°á»i Äá»c trÆ°á»c hết là giá»ng chá»­i của hắn. Không phải ngẫu nhiên mà má» Äầu tác phẩm Äã là tiếng chá»­i. Äây quả thật là má»t cách má» Äầu Äá»c Äáo. Hình ảnh CP âvừa Äi vừa chá»­iâ thật sinh Äá»ng, Äầy ám ảnh, Äá» lại trong lòng ngÆ°á»i Äá»c má»t ấn tượng sâu sắc vá» ná»i cô ÄÆ¡n tuyá»t vá»ng của má»t con ngÆ°á»i bá» xã há»i dứt khoát lạnh lùng cá»± tuyá»t gạt bá» ra ngoài Äá»ng loại.
- Có 1 Äiá»u khá thú vá» là sá»± tha hóa của Chí Phèo từ sau khi vá» làng Äược Äánh dấu bằng những lần Chí Äến nhà Bá Kiến.
- Lần Äầu tiên Chí Äến nhà Bá Kiến là lần hắn má»i vá» làng. Hắn Äến trả thù và hình nhÆ° hắn Äã nghiá»n ngẫm Äiá»u này trong suá»t quãng thá»i gian hắn á» tù. Cho nên vá» làng hôm trÆ°á»c, hôm sau hắn thá»±c hành ngay các ý nghÄ© ấy.
Vá» chi tiết này nhiá»u ngÆ°á»i Äã phân vân tá»± há»i: Tại sao trÆ°á»c khi Äến Äá» gây sá»± vá»i Bá Kiến, Chí lại phải uá»ng rượu cho thật say? (lÆ°u ý là hắn cỠý uá»ng và bằng cá» là sau khi hắn thấy không ai thèm bắt nhá»i vá»i lá»i chá»­i của hắn, hắn phàn nàn là âthế có phí rượu không cÆ¡ chứâ.
Có nhiá»u cách giải thích khác nhau:
+ Có ý kiến cho rằng hắn uá»ng rượu vì có hÆ¡i rượu vào hắn sẽ hÄng hÆ¡n?
+ à kiến khác lại giải thích: phải chÄng vá»i Chí Phèo cụ Bá vẫn là cái gì Äó Äáng sợ nên Chí phải uá»ng say Äá» liá»u hÆ¡n, bá»t sợ hÆ¡n?
+ Lại có ngÆ°á»i cho rằng nhân cách của Chí Äã bá» tha hoá, nên uá»ng rượu Äá» gây sá»± Äã trá» thành thói quen của hắn và khi Äã uá»ng say rá»i thì muá»n Äi gây sá»±.
- Thá»±c ra chá» có hai cách Äầu là có phần hợp lý. Sau 7,8 nÄm Äi tù, Chí má»i chá» bá» tha hóa vá» nhân hình thôi chứ bản tính ngÆ°á»i nông dân trong hắn vẫn chÆ°a mất (Chứng cá» là hắn vẫn nhá» má»i thù vá»i BK) cho nên trong hắn vẫn mang cái sợ cá» hữu của ngÆ°á»i ND vá»i bá»n Äá»a chủ. Lúc má»i ná»c rượu vào hắn rất hÄng (Hắn réo mấy Äá»i cụ Bá ra mà chá»­i. NgÆ°á»i ta túa ra xem nên hắn lại càng chá»­i hÄng), nhÆ°ng khi hết hÆ¡i rượu hắn cÅ©ng biết chừng má»±c, biết tá»± lượng sức, tính toán Äá» có Äá» dừng Äúng lúc (Khi Bá Kiến vá» quát lên 1 tiếng Ai vá» nhà nấy Chí bắt Äầu cảm thấy chá»ng chếnh vả lại bây giá» rượu cÅ©ng Äã nhạt rá»i, nếu cào mặt nữa thì Äau mà không có rượu lấy Äâu máu chảy). Vậy là cái sợ ngày xÆ°a lại thức dậy. Trong khi Äó ngược lại cụ Bá lại sá»­ nhÅ©n vá»i hắn. Hắn nhÆ° ngÆ°á»i chết Äuá»i vó Äược cá»c, vá»i thá»a mãn ngay. Kết quả lần 1 hắn Äược má»t bữa cÆ¡m gà thoả thuê, lại còn Äược thêm Äá»ng bạc mua thuá»c mang vá».
- Lần thứ 2 - Sau khi chá» tiá»n mà cụ Bá ÄÆ°a cho Äá» thuá»c thang hắn Äã uá»ng rượu hết, bí quá Chí lại Äến nhà BK lần thứ 2.
Nếu nhÆ° lần 1 hắn Äến vá»i mục Äích rõ ràng, Äượcnung nấu tá»i 7, 8 nÄm trá»i thì lần thứ hai có vẻ không rõ ràng lắm. Ngoài miá»ng thì âgặp ai hắn cÅ©ng nói hắn Äến nhà cụ Bá Äòi nợ Äâyâ, nhÆ°ng nguyên nhân thì gây nhiá»u bÄn khoÄn:
+ Phải chÄng hắn hết tiá»n nên quen mui thấy mùi Än mãi?
+ Phải chÄng hắn say nên hành Äá»ng vô thức?
Nếu lần má»t hắn nói rõ hắn muá»n Äến Äá» trả thù thì lần 2 lý do hắn nói vá»i Bá Kiến Äã gây bất ngá» cho cả BK và ngÆ°á»i Äá»c. Xin tiá»n hay Äòi trả thù thì có thá» hiá»u Äược vì ngÆ°á»i nông dân thÆ°á»ng Äòi Äá»a chủ hai thứ ấy. NhÆ°ng xin Äi á» tù thì trên Äá»i hiếm thấy ai làm chuyá»n Äó. NgÆ°á»i ta thÆ°á»ng nói nhà tù là Äá»a ngục trần gian. Bác cÅ©ng nhắc lá»i ngÆ°á»i xÆ°a: âmá»t ngày tù bằng nghìn thu á» ngoàiâ⦠Vậy mà CP lại xin Äi á» tù.
à nghÄ©a của chuyá»n này là gì?
Theo cách giải thích của CP thì á» tù còn có chá» mà ngủ, có cÆ¡m mà Än, chứ bây giá» vá» làng không sao sá»ng Äược.
Nhiá»u ngÆ°á»i cho rằng nếu CP không kèm thêm má»t lá»i doạ dẫm ânếu cụ Bá mà không cho hắn Äi á» tù thì hắn Äành Äâm chết vài Äứaâ, thì ý nghÄ©a của viá»c Äòi Äi á» tù còn rá»ng hÆ¡n nữa. Bá»i kèm thêm lá»i doạ dẫm ngÆ°á»i ta có quyá»n nghÄ© rằng viá»c Chí xin Äi á» tù chá» là 1 cánh vòi tiá»n â má»t cách vòi tiá»n rất CP. Còn nếu không doạ dẫm có thá» viá»c Chí xin Äi á» tù là thật lòng bá»i lẽ bây giá» hắn rất bế tắc, không biết làm gì Äá» sá»ng.
CÅ©ng có ngÆ°á»i cho rằng có thá» 1 thằng cùng nhÆ° hắn thì cả 2 khả nÄng nói trên kiá»u nào Äá»i vá»i hắn cÅ©ng là Äược. Nếu cụ Bá mà non gan vá»i xá»a cho hắn vài hào thì hắn hãy say xá»n vài ngày Äã rá»i tính sau. Còn nếu cụ Bá cho hắn Äi tù thật thì càng tá»t, hắn Äang mong nhÆ° thế.
Kết quả lần này khác lần trÆ°á»c. Tuy CP cÅ©ng Äược nÄm Äá»ng cầm vá», lại Äược cả nhà cả ruá»ng, nhÆ°ng Äiá»u quan trá»ng là tất cả những thứ ấy hắn Äã không lấy Äược không chá» nhá» vào chá»­i bá»i, Än vạ nhÆ° lần trÆ°á»c, mà Äã phải trả bằng má»t cái giá rất Äắt â sá»± lÆ°Æ¡ng thiá»n vá»n có của ngÆ°á»i nông dân. Vì lần này lợi dụng sá»± bế tắc của Chí, BK Äã sai Chí Äi Äòi nợ Äá»i Tảo. Chí Äã làm viá»c ấy
Äiá»u bi Äát nhất á» Äây là Chí Phèo Äã bá» BK lợi dụng mà không há» biết. Thậm chí hắn còn vênh vang vẫn cho rằng mình thắng và tá»± Äắc: âAnh hùng làng này cóc thằng nào bằng ta!â
Từ Äó trá» Äi hễ cứ có viá»c gì là cụ Bá lại sai Chí. Mà dẻ mạt thay chá» cần quẳng cho Chí vài hào uá»ng rượu là Äược. Vậy là bắt Äầu từ Äây cuá»c Äá»i Chí Phèo chìm ngập trong những cÆ¡n say, cÆ¡n ná» gá»i cÆ¡n kia. Chí làm bất kỳ viá»c gì mà cụ Bá sai hắn, bá»i hắn có hiá»u Äâu và vô tình hắn Äã trá» thành 1 thứ công cụ mù quáng trong tay BK. Cứ nhÆ° thế hắn làm chảy bao nhiêu máu và hÆ¡n thế, Äạp Äá» bao nhiêu hạnh phúc. Lúc má»i vá» làng cái mặt hắn dẫu trong gá»m chết nhÆ°ng cÅ©ng vẫn là CP. Càng ngày hắn càng thá» hiá»n bá» mặt của 1 con quá»· dữ. Thế là từ 1 anh canh Äiá»n rất lÆ°Æ¡ng thiá»n hắn Äã trá» thành thằng CP và Äến bây giá» hắn Äã trá» thành 1 con quá»· dữ của làng vÅ© Äại. Hắn Äã trượt Äến Äáy cùng củ quá trình tha hóa. Má»i ngÆ°á»i trong làng Äá»u xa lánh hắn, ghê tá»m hắn, ngÆ°á»i ta tránh mặt hắn nhÆ° tránh 1 con quá»· dữ.
3.Con quá»· dữ thức tá»nh muá»n trá» lại làm ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n.
- CP là má»t kiá»t tác Äược viết bằng má»t bút lá»±c sung mãn và rất Äá»u tay. NhÆ°ng nếu cần chá»n má»t Äoạn nào là Äặc sắc nhất trong Äó kết tụ Äược Äậm nhất những tinh hoa của ngòi bút NC, thì hẳn phải là Äoạn diễn tả những biến Äá»i bên trong con ngÆ°á»i CP khi gặp Thá» Ná» Äến khi xách dao Äến nhà BK.
- Từ khi vá» làng, CP Äược NC mô tả á» trạng thái tá»nh ra có 2 lần. Và hễ tá»nh ra là buá»n. Và hình nhÆ° buá»n là lúc CP nhân tính nhất. Bá»i tá»nh ra, Chí má»i nhìn thẳng vào thân phận mình mà nhận ra tất cả sá»± thê thảm của nó. á» vào tuá»i hắn (bắt Äầu sang cái dá»c bên kia của cuá»c Äá»i), má»t ngÆ°á»i á» thôn quê Äã phải làm xong những Äầu viá»c lá»n nhất của má»t kiếp ngÆ°á»i: có nghá» nghiá»p; có nhà cá»­a; có gia thất; nếu may mắn thậm chí có cháu Äá» bá»ng bế rá»i. Äằng này Chí Äúng là con sá» không. Thậm chí còn không Äược là sá» không mà là con sỠâm â bá»i hắn còn không Äược coi là ngÆ°á»i. Há»i làm sao mà không buá»n Äược. Vậy 2 lần tá»nh ấy là thế nào?
+ Lần thứ nhất: - Sau khi Äã uá»ng rượu vá»i tá»± Lãng Äén say mèm. Chính cÆ¡n ngứa Äã nhắc hắn nhá» tá»i cái bến sông gần nhà hắn. lúc này mà Äược tắm thì sÆ°á»ng quá và thế là hắn Äến bến sông. Trong Äêm ấy, bến sông nhà hắn lại rất Äẹp và nhà vÄn NC Äã tá» ra rất tinh tế khi tả cái Äêm trÄng ấy á» bến sông nhà CP. Làm nhÆ° thế chính là ông Äã tách khá»i XH Äá» trả hắn vá» vá»i tá»± nhiên. Chính trong cái Äêm trÄng này Chí Äã gặp Thá» Ná», 1 cuá»c gặp gỡ hoàn toàn mang tính bản nÄng. NhÆ°ng rất kỳ diá»u, sá»± trá» vá» bản nÄng thô sÆ¡ nhất hóa ra lại Äánh thức cái phần con ngÆ°á»i nhất á» trong CP. Trong khi XH cÆ°á»p Äi của hắn cả nhân tính lẫn nhân hình thì TN lại trả cho hắn cái bản chất thật nhất của con ngÆ°á»i. Äây là lần thứ 2 trong truyá»n ngắn CP của NC lại Äem Äá»i lập con ngÆ°á»i XH vá»i con ngÆ°á»i tá»± nhiên trong nhân vật.
Sau khi gặp Thi Ná», Chí tá»nh ra vào buá»i sáng nghe chim hót, nghe tiếng gõ mái chèo Äuá»i cá, tiếng mấy bà Äi chợ trao Äá»i viá»c mua bán vải⦠Lần này Chí tá»nh ra Äá» mà hi vá»ng â hi vá»ng trá» lại lÆ°Æ¡ng thiá»n, hi vá»ng Thá» Ná» sẽ nhÆ° chiếc cầu ná»i, sẽ nhÆ° ngÆ°á»i bảo lãnh cho mình.
Vậy Äây là lần Äầu tiên Chí tá»nh sau bao nhiêu ngày chìm ngập trong những cÆ¡n say, hắn cảm thấy 1 tâm trạng rất bâng khuâng, hắn nhá» lại cái thá»i rất xa xÆ°a hắn từng là 1 ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng rất thiá»n, hắn cÅ©ng ao Æ°á»c có 1 gia Äình nho nhá» chá»ng cuá»c mÆ°á»n cày thuê, vợ dá»t vải. Rá»i hắn lại nhá» tá»i quãng Äá»i Äã qua, và chá» Äến lúc này hắn má»i biết hắn Äã gây ra bao nhiêu tá»i ác, làm chảy bao nhiêu máu và hạnh phúc. Mắt hắn lúc ấy hình nhÆ° Æ°Æ¡n Æ°á»t, có 1 cảm giác gì nhÆ° Än nÄn. Hắn Äã bá» á»m và hình nhÆ° khi ngÆ°á»i ta yếu Äi ngÆ°á»i ta không thá» làm ác Äược nữa, bá»i vì muá»n ác thì phải là kẻ mạnh, còn hắn bây giá» Äang bá» á»m. Trận á»m này Äã báo hiá»u cho hắn biết hắn Äã sang dá»c bên kia của cuá»c Äá»i. Hắn nhÆ° thấy trÆ°á»c tuá»i già của hắn vá»i Äói rét bá»nh tật và cô ÄÆ¡n, Äiá»u ấy má»i Äáng sợ.
+ Lần thứ 2: Chí tá»nh ra Äá» mà tuyá»t vá»ng. Cái tình ngÆ°á»i á» Thá» Ná» Äã bá» cái Äá»nh kiến của bà cô giết chết má»t cách phÅ© phàng. Thá» Ná» là ngÆ°á»i duy nhất tách ra khá»i làng VÅ© Äại Äi vá» phía CP. Äến lúc này Thá» lại chạy trá» lại làng VÄ. Tình ngÆ°á»i mong manh, má»i Äược nhen nhóm Äã bá» Äá»nh kiến thôn tính. Ná» lá»±c cuá»i cùng của CP nhằm níu giữ Thá» Ná» lại vá»i mình (hắn Äuá»i theo thá», nắm lấy tay.) Äã bá» gạt phắt má»t cách vô tình (Thá» gạt ra, lại dúi thêm cho má»t cái⦠Thá» ngoáy ngoáy cái mông Äít Äi vá» phía làng VÄâ¦) CP Äau Äá»n cùng cá»±c, vậy là hắn lại mang rượu ra uá»ng. NhÆ°ng Äến lúc này thì rượu cÅ©ng bất lá»±c. Rượu không thá» làm cho lÆ°Æ¡ng tri Äau Äá»n của CP tê liá»t Äược nữa.
- Lần này khác tất cả má»i lần, hắn uá»ng thật nhiá»u vì hắn muá»n say Äá» quên, nhÆ°ng chết ná»i càng uá»ng lại càng tá»nh, mÅ©i hắn không ngá»­i thấy mùi rượu mà chá» ngá»­i thấy mùi cháo hành. Thế là trong cÆ¡n phẫn uất cá»±c Äá» hắn Äã sách dao ra Äi.
- Lúc Äầu trong cái Äầu óc mù má» của hắn, hắn chá» ká»p nhận ra ngÆ°á»i Äã khÆ°á»c từ hắn là bà cô Thá» Ná» và hắn Äá»nh Äến Äá» giết cả nhà thá» Ná», nhÆ°ng rá»i nói nhÆ° NC ânhững thằng say và những thằng Äiên có bao giá» làm nhÆ°ng cái mà nó Äá»nh làmâ chính câu nói ấy của NC khiến ta lầm tÆ°á»ng viá»c Chí không rẽ vào nhà TNá» mà Äến thẳng nhà BK là 1 viá»c làm hoàn toàn vô thức của 1 thằng say, 1 thằng Äiên. NhÆ°ng hãy ngược lên 1 chút Äá» thấy trÆ°á»c Äó Chí muá»n uá»ng thật say Äá» quên nhÆ°ng không Äược, Chí vẫn cứ tá»nh. Cho nên có thá» lúc Äầu Chí Äá»nh trả thù bà cô TNá» thật nhÆ°ng rá»i cái TG tiá»m thức á» trong hắn Äã mách bảo hắn kẻ thù của hắn là ai. Mấy ngày tá»nh táo sá»ng chung vá»i TNá» giá»ng nhÆ° 1 tia chá»p lóe lên trong quãng Äá»i mù tá»i của Chí. Cái tia chá»p ấy tuy ngắn ngủi thôi nhÆ°ng Äủ sức soi tá» tất cả. Cho nên Chí có Äến nhà BK bằng bÆ°á»c chân chá»nh choạng của thằng say thật Äấy nhÆ°ng tâm thức hắn lại hoàn toàn tá»nh táo. 1 lý lẽ rất có sức thuyết phục là khi Chí Äến nhà BK hắn không Äòi tiá»n uá»ng rượu nhÆ° má»i khi mà Äòi BK phải trả cho hắn sá»± lÆ°Æ¡ng thiá»n. NhÆ°ng BK làm gì có cái ấy mà trả cho CP. Thì là cái kết cục tất yếu sẽ phải xảy ra. Chí Äã giết kẻ thù của mình Äá»ng thá»i cÅ©ng tá»± kết liễu Äá»i mình.
Ba lá»i bình luận vá» cái chết của CP:
- Nếu khi NC viết truyá»n ngắn CP mà bá»ng nhiên lại ná»i máu lập trÆ°á»ng Äá» cho CP giết BK rá»i chá»n lên chiến khu theo viá»t minh, ít lâu sau Chí vá» giải phóng quê hÆ°Æ¡ng thì chắc chắn chúng ta sẽ không có kiá»t tác CP nữa. Nói khác Äi 1 cách kết thúc nhÆ° thế sẽ làm há»ng cả1 thiên chuyá»n xuất sắc bá»i lẽ cái chết của CP là 1 Äiá»u tất yếu không thá» khác Äược. Lại tiếp tục sá»ng nhÆ° cÅ© Æ° ? không thá» Äược vì mấy ngày tá»nh ngá» hắn Äã hiá»u cuá»c sá»ng ấy nhÆ° thế nào rá»i. NhÆ°ng trá» lại làm ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n thì ngÆ°á»i ta lại không chấp nhận Äược bá»i ngÆ°á»i ta Äã quen vá»i hình ảnh Chí nhÆ° hình ảnh 1 con quá»· dữ. Vậy thì hắn làm gì có chá» tá»n tại trong cõi Äá»i này nữa cho nên hắn phải chết. Trong lý luận vá» Äiá»n hình ta thấy những nhân vật Äã Äạt Äến trình Äá» Äiá»n hình bao giá» cÅ©ng có hoàn cảnh tá»± thân. Nó chá» tuân theo lôgic của chính nó chứ không tuân theo sá»± Äiá»u khiá»n của tác giả. Äành rằng nhân vật Äiá»n hình là do tác giả tạo ra nhÆ°ng nhân vật Äiá»n hình không phải là con rá»i Äá» cho tác giả giật dây. Không thiếu gì trÆ°á»ng hợp nhà vÄn rất thÆ°Æ¡ng nhân vật của mình, vừa viết vừa khóc nhÆ°ng vẫn phải Äá» cho nhân vật của mình phải chết.
- CP chết nhÆ°ng hình tượng CP không chết bá»i vì sau cái chết của Chí NC lại dá»± báo vá» sá»± xuất hiá»n của 1 CP con cÅ©ng trong cái lò gạch hoang. á» Äầu truyá»n ngắn này CP ra Äá»i trong cái lò gạch hoang Äá» rá»i kết thúc bi thảm nhÆ° thế. Trong tÆ°Æ¡ng lai sẽ có 1 CP con lặp lại hoàm cảnh của bá» nó. Chừng nào còn có má»i quan há» cạnh tranh tàn khá»c giữa ngÆ°á»i vá»i ngÆ°á»i thì sá»± tha hóa còn là 1 quy luật không sao cưỡng lại Äược.
- Những con ngÆ°á»i nhÆ° CP á» ngoài Äá»i thật thÆ°á»ng có 1 cái chết vô nghÄ©a lý, 1 cái chết thảm hại hoặc là hắn chết trong 1 cuá»c Äâm thuê chém mÆ°á»n hoặc là vì hắn ngã xuá»ng ao mà chết hoặc là 1 trận cảm Äá»t ngá»t sẽ khiến hắn chết rục á» 1 bá» bụi nào Äó mãi 2,3 hôm sau ngÆ°á»i ta má»i biết. Nếu NC kết thúc truyá»n ngắn của mình theo kiá»u nhÆ° thế thì truyá»n của ông cÅ©ng Äã có giá trá» tá» cáo phê phán XH ghê gá»m lám rá»i. NhÆ°ng cao tay hÆ¡n NC lại Äá» cho CP thức tá»nh Äã rá»i sau Äó hắn má»i phải chết, cái chết vì thế mà Äau Äá»n hÆ¡n tạo cho ngÆ°á»i ta 1 cảm giác tiếc thÆ°Æ¡ng, xót xa bá»i lẽ CP phải chết khi mà ánh sáng của sá»± lÆ°Æ¡ng thiá»n Äã hé má» trÆ°á»c mắt hắn mà hắn không sao Äến Äược Äó.

Những trạng thái tâm lý Äược NC tái hiá»n Äầy thuyết phục. Tuy nhiên tuyá»t diá»u nhất á» NC vẫn là dùng chi tiết, mà cụ thá» á» Äây là chi tiết bát cháo hành.
* Xét cho cùng biá»u hiá»n tình ngÆ°á»i lá»n nhất á» Thá» Ná» là Bát cháo hành. Nhiá»u ngÆ°á»i cho Äây là chi tiết thiên tài của NC. Viá»c Thá» Ná» chÄm sóc Chí khi á» ngoài vÆ°á»n chuá»i thá»±c ra chá» là hành vi của má»t lòng tá»t bình thÆ°á»ng của con ngÆ°á»i dành cho con ngÆ°á»i. Nó Äược Äánh giá cao, Äược Chí Phèo cảm Äá»ng sâu sắc là vì trong cái thế giá»i ngày càng vô tình, tha hoá của làng VÄ, Äây lại là hành Äá»ng hiếm hoi duy nhất mà Chí Äược hÆ°á»ng ká» từ ngày vá» làng. Cho nên Äá»i vá»i hắn thì bát cháo này thật là cảm Äá»ng, thật có ý nghÄ©a và ngon biết chừng nào, bá»i vá» Äây là lần Äầu tiên hắn không phải Äi Än cÆ°á»p mà ngÆ°á»i ta tá»± cho, và Äây cÅ©ng là lần Äầu tiên hắn Äược ngÆ°á»i khác chÄm sóc, nhất là sá»± chÄm sóc ấy lại bá»i 1 bàn tay Äàn bà. Chính Äiá»u Äó Äã hé má» cho CP cái khát khao Äược hoàn lÆ°Æ¡ng, Äược làm lại cuá»c Äá»i. Hắn tìm Äủ má»i lý lẽ Äá» bênh vá»±c cho cái khát vá»ng ấy của hắn. Tại sao Thá» Ná» có thá» chấp nhận hắn mà má»i ngÆ°á»i lại không thá». Má»i ngÆ°á»i sẽ nhận hắn vào cái XH bằng phẳng thân thiá»n của há». Lúc ấy cái khát vá»ng Äược trá» lại làm ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n trá» nên hết sức cháy bá»ng trong tâm há»n hắn: âtrá»i Æ¡i hắn thèm lÆ°Æ¡ng thiá»n, hắn muá»n làm hòa vá»i má»i ngÆ°á»i biết bao â¦â.
NhÆ° vậy giá trá» sâu sắc của chi tiết này là á» chá» NC Äã dám gá»­i niá»m tin vào má»t lòng tá»t bình thÆ°á»ng. Làm Äiá»u này, NC Äã chứng tá» Äược tầm cỡ của má»t nhà nhân Äạo lá»n. Ãng Äã khiến má»i ngÆ°á»i nhận ra rằng: cái mà nhân loại thiếu không phải là má»t lòng tá»t xa vá»i và hÆ° ảo của má»t ông thánh, cÅ©ng không phải là má» lý thuyết suông của các nhà lập thuyết, mà chính là âlòng tá»t bình thÆ°á»ng Äược thá»±c hiá»nâ. Nếu trong cuá»c sá»ng má»i con ngÆ°á»i Äá»u mang cho nhau má»t lòng tá»t bình thÆ°á»ng là Äủ Äá» cả hành tinh này tá»t Äẹp rá»i.
- HÆ¡i cháo hành là hÆ°Æ¡ng vá» của bát cháo hành. Vào cái lúc hắn tuyá»t vá»ng nhất, thì hÆ¡i cháo xuất hiá»n. Sá»± xuất hiá»n này theo hÆ°á»ng tích cá»±c giúp hắn biết thế nào là cảm giác ngá»t ngào hạnh phúc khi Äược ngÆ°á»i khác quan tâm, mà nhất là ngÆ°á»i quan tâm lại là phụ nữ. Tuy nhiên á» chiá»u ngược lại, cÅ©ng chính sá»± xuất hiá»n này Äã Äẩy hắn lún sâu vào ná»i tuyá»t vá»ng. Sang cái dá»c bên kia của cuá»c Äá»i rá»i má»i Äược Än cháo hành. Muá»n mằn nhÆ°ng là có. Cháo hành tuy Äược nấu bá»i bàn tay Thá» Ná» (má»t ngÆ°á»i Äàn bà xấu ma chê quá»· há»n) nhÆ°ng còn hÆ¡n không. Äược Än cháo, Äược hít hÆ°Æ¡ng vá» lần Äầu tiên của nó, CP những tÆ°á»ng Äá»i mình từ nay Äã có hÆ¡i cháo hành riêng của mình rá»i, nào ngá» ngay cả cái Äiá»u nhá» nhoi ấy Chí cÅ©ng không có ná»t. Mất Thá» Ná», Chí mất luôn hÆ¡i cháo hành. HÆ¡i cháo hành là sá»± níu giữ cuá»i cùng của Chí Äá»i vá»i cuá»c Äá»i này.
Tất nhiên cÅ©ng có ngÆ°á»i bÄn khoÄn Äặt câu há»i: tại sao hÆ¡i cháo hành vẫn cứ thoảng thoảng hiá»n lên? Hình nhÆ° là Äá» trêu ngÆ°Æ¡i, Äá» chá»c tức CP! Nó cứ chá»n vá»n Äâu Äó Äá» làm Äau CP, Äẩy bi ká»ch CP lên Äến cùng cá»±c. lòng Chí tan hoang⦠Và từ tận cùng tuyá»t vá»ng Chí Äã chuyá»n sang tá»t cùng cÄm tức. Và Chí Äã giắt dao Äi⦠Chẳng có sì mong manh, vô nghÄ©a nhÆ° hÆ¡i cháo hành. Vậy mà qua tấm lòng nhân hậu sâu thẳm của NC, hÆ¡i cháo hành nhá» nhoi má» nhạt ấy Äã hằn lên nhÆ° má»t vết cứa, vết xÆ°á»c trong tâm linh của con ngÆ°á»i. Äó chá» có thá» là bút lá»±c của má»t thiên tài.
Bá Kiến:
- TP Äã XD má»t hình tượng Äiá»n hình khá hoàn chá»nh vá» giai cấp thá»ng trá» á» nông thôn: Bá Kiến. Chân dung lão cáo già này Äược NC thá» hiá»n hết sức sinh Äá»ng và Äầy ấn tượng.
+ VỠngoại hình:
+ Vá» cá»­ chá» hành Äá»ng: Nhẹ nhàng âkhíchâ Chí Phèo Äòi nợ Äá»i Tảo - > Äẩy những kẻ sẵn sàng Äâm chém ấy Äến chá» chém nhau Äá» kẻ nào chết âcÅ©ng có lợi cho cụ cảâ -> Tâm Äá»a thâm Äá»c Äến ghê sợ. Hắn Äúng là má»t con há» biết cÆ°á»i.
+ Ná»i tâm: Äoạn Äá»c thoại ná»i tâm rất má»±c sinh Äá»ng của cụ âtiên chá» làng VÅ© Äạiâ vá» cái nghá» tá»ng lý cho thấy NC chẳng những soi thấu tim Äen của nhân vật mà còn hiá»u rất sâu má»i quan há» XH á» nông thôn. Bá Kiến Äã lặng lẽ nghiá»n ngẫm vá» nghá» thá»ng trá» rút ra từ 4 Äá»i tá»ng lý những phÆ°Æ¡ng châm, thủ Äoạn thá»ng trá» khôn ngoan: Nào là âmá»m nắn rắn buá»ngâ, nào là âbám thằng có tóc, ai bám thằng trá»c Äầuâ, âThứ nhất sợ kẻ anh hùng, thứ hai sợ kẻ cá» cùng liá»u thânâ, âHãy ngấm ngầm Äẩy ngÆ°á»i ta xuá»ng sông nhÆ°ng rá»i lại dắt nó lên Äá» nó Äá»n Æ¡nâ
+ Vá» ngoại hình và ngôn ngữ: Giá»ng quát ârất sangâ (bắt Äầu bao giá» cụ cÅ©ng quát Äá» thá»­ dây thần kinh con ngÆ°á»i), lá»i nói ângá»t nhạtâ, âcái cÆ°á»i Tào tháoâ -> Tất cả Äá»u cho thấy bản chất gian hùng, thâm Äá»c, xảo quyá»t và âkhôn dóc Äá»iâ của lão cÆ°á»ng hào ác bá này (ý chính).
- Ngoài bản chất thâm Äá»c ra Bá Kiến còn là lão già háo sắc mà sợ vợ (ý phụ):
+ Thói ghen tuông thảm hại này nói lên cái tÆ° cách nhem nhuá»c của Bá Kiến.
+ Lão cay Äắng nhận ra mình già yếu quáâ mà bà tÆ° thì âcứ trẻ, cứ phây phâyâ nhìn thì thấy thích nhÆ°ng tức tức lạ.
+ Bản thân lão cÅ©ng có lần gỡ gạc Äá»i vá»i vợ lính vắng chá»ng, nhÆ°ng kết quả thật tá» hại.
Qua nhân vật Bá Kiến, NC Äã hé má» cho chúng ta thấy cái thế không yên á»n của giai cấp thá»ng trá». Chúng không thá» cứ thẳng tay Äè nén bóp nặn nông dân mà phải Äeo mặt nạ, phải có những thủ Äoạn nham hiá»m
* TÆ° tÆ°á»ng nhân Äạo của tác phẩm Chí Phèo
Suá»t cuá»c Äá»i cầm bút của mình, Nam Cao Äã chiến Äấu vì lý tÆ°á»ng nhân Äạo cao cả.Ãng khao khát viết Äược những tác phẩm giá trá», vượt lên tất cả những bá» cõi và giá»i hạn, trá» thành tác phẩm chung cho cả loài ngÆ°á»i. TÆ° tÆ°á»ng nhân Äạo Äó Äã chi phá»i sâu sắc quá trình sáng tạo của Nam Cao. Chủ nghÄ©a hiá»n thá»±c của ông Äược xây dá»±ng trên ná»n tảng vững chắc của chủ nghÄ©a nhân Äạo.
Nam Cao là nhà vÄn của những ngÆ°á»i nông dân bất hạnh, nhà vÄn của những ngÆ°á»i khá»n khá», tủi nhục nhất trong xã há»i thá»±c dân-phong kiến.
+ Trái tim nhân Äạo và cái nhìn sắc sảo của ông Äã thấu hiá»u những hoàn cảnh thiếu nhân tính làm cho con ngÆ°á»i bá» tha hoá.
+ Nam Cao Äã bá»c lá» sá»± cảm thông lạ lùng của má»t trái tim nhân Äạo lá»n. Thế giá»i, cuá»c Äá»i, con ngÆ°á»i, má»i quan há» giữa những con ngÆ°á»i Äược nhìn nhận bằng những con mắt của chính há».
GS Nguyễn ÄÄng Mạnh nhận xét: âNam Cao là ngÆ°á»i hay bÄn khoÄn vá» vấn Äá» nhân phẩm,vá» thái Äá» khinh - trá»ng Äá»i vá»i con ngÆ°á»i. Anh thÆ°á»ng dễ bất bình trÆ°á»c tình trạng con ngÆ°á»i bá» lÄng nhục chá» vì bá» Äầy Äoạ vào cảnh nghèo Äói cùng ÄÆ°á»ng. Nhiá»u tác phẩm xuất sắc của anh Äã trá»±c diá»n Äặt ra vấn Äá» này và anh quyết Äứng ra minh oan, chiêu tuyết cho những con ngÆ°á»i bá» miá»t thá» má»t cách bất côngâ.
Vá»i trái tim Äầy yêu thÆ°Æ¡ng của mình, Nam cao vẫn tin rằng trong tâm há»n của những ngÆ°á»i không còn Äược là ngÆ°á»i, những con ngÆ°á»i bá» ngoài Äược miêu tả nhÆ° những con vật vẫn còn nhÃ