thời đại mới
TẠP CHÍ NGHIÊN CỨU & THẢO LUẬN
Số 24 tháng 3, 2012
Đi tìm nguồn gốc của tình hình suy
thoái đạo đức trong xã hội
Trần Hữu Quang

http://www.tapchithoidai.org/ThoiDai24/201224_THQuang.pdf
Giả thuyết về nguồn gốc của tình hình suy thoái đạo
đức
Căn cứ trên hai cái khung phân tích là khái niệm hệ thống mà GS
Hoàng Tụy đã đề cập và khái niệm tự trị của Immanuel Kant, chúng tôi
phác thảo giả thuyết sau đây. Tình hình suy thoái đạo đức trong xã hội
Việt Nam ngày nay bắt nguồn từ hai căn nguyên sâu xa: (a) tính chất
“ngoại trị” của nền đạo đức nói riêng và của đời sống văn hóa tinh thần
nói chung; và (b) những sự bất ổn và trục trặc trong cả cấu hình thiết kế
nhà nước lẫn trong mối quan hệ giữa nhà nước với xã hội dân sự, hay
nói một cách tổng quát hơn, tình trạng thiếu vắng của một nhà nước
pháp quyền đúng nghĩa.
Biểu hiện điển hình của vế thứ nhất của giả thuyết nêu trên là hiện
tượng chính trị hóa các lĩnh vực tư tưởng và văn hóa trong xã hội; còn ở
vế thứ hai, biểu hiện điển hình là hiện tượng nhà nước hóa các định chế
và tổ chức thuộc về xã hội dân sự. Vế thứ nhất của giả thuyết này có liên
quan tới bình diện đạo đức và tư tưởng của con người trong xã hội, còn
vế thứ hai thì liên quan tới bình diện định chế xã hội và luật pháp. Trong
thực tế, cả hai bình diện này đều có mối liên hệ chặt chẽ với nhau và tác
động lẫn nhau, nhưng để có thể phân tích rạch ròi, chúng tôi tách ra làm
hai phần riêng biệt.
..
Sự tha hóa của con người trong lĩnh vực đạo đức – hiểu theo nghĩa
không còn là mình với tư cách là con người có ý chí tự do – lẽ tất nhiên
không bắt đầu từ việc vượt đèn đỏ hay việc ngồi lấn chỗ của người
khuyết tật trên xe buýt. Nhưng sự suy thoái của đạo đức và sự rạn nứt
của luật pháp quả là có thể khởi sự từ những chuyện tưởng chừng nhỏ
nhặt như vậy.
Lâu nay, một số người hay lên tiếng cổ xúy cho những mục tiêu lớn
lao của thời đại, những câu chuyện đại tự sự của quốc gia, dân tộc. Đấy
quả là những điều cần kíp và thích đáng. Nhưng điều cấp thiết cũng
không kém là cần thúc đẩy sự thay đổi từ những chuyện nhỏ, từ cá nhân,
và nhất là bắt đầu từ bên trong nội tâm mỗi con người. Từ những chuyện
như không đi ngược chiều hay vượt đèn đỏ (như các cháu mẫu giáo vẫn
đang phải học!), lượm một mẩu rác dưới chân, khóa một vòi nước đang
chảy phí phạm, biết chào hỏi, cám ơn và xin lỗi vào những lúc cần thiết...
Tuy ai cũng biết nhưng dường như người ta dễ quên rằng hễ không làm
được chuyện nhỏ thì khó lòng làm nên chuyện lớn. Nhiều khi chính
những khẩu hiệu đại ngôn dễ khiến người ta xem thường và bỏ quên
những phẩm chất đạo lý nền tảng của bất cứ cuộc sống xã hội nào. Và
chính do vậy mà xu hướng “chính trị hóa” cũng là một trong những căn
nguyên sâu xa đưa đến tình trạng tha hóa hay vong thân.
Nhưng để có thể có được sự thay đổi trong cá nhân và trong nội tâm
mỗi cá nhân thì điều thiết yếu, xét trên phạm vi xã hội, lại là phải khởi sự
sự thay đổi từ chính các định chế xã hội, mà trước hết là những định chế
giáo dục và văn hóa.
Chúng tôi cho rằng trong triết lý đạo đức hay triết lý giáo dục nói
riêng và triết lý tổ chức xã hội nói chung, nhất thiết cần phải tiến hành
một sự cải tổ căn bản để làm sao thoát ra khỏi một nền đạo đức “ngoại
trị” nhằm khôi phục được một nền đạo đức dựa trên nguyên tắc tự trị của
mỗi cá nhân con người, bắt đầu từ đứa trẻ mới cắp sách đến trường.
Nghĩa là nhất thiết cần bãi bỏ ngay tình trạng áp đặt về tư tưởng do xu
hướng “chính trị hóa” gây ra, tức là cần tiến hành một công cuộc “thế tục
hóa” lĩnh vực đạo đức và tư tưởng,70 chấm dứt tình trạng bạo lực về tư
tưởng (tạm sử dụng khái niệm violence symbolique của nhà xã hội học
Pháp Pierre Bourdieu), để chuyển sang thái độ tôn trọng và cổ xúy ý thức
đạo đức cá nhân, lương tâm, đề cao ý thức nghĩa vụ, lương tâm chức
nghiệp, và tinh thần tự quản, tự quyết định của mỗi chủ thể, dựa trên ý
chí tự do của mỗi chủ thể luân lý. Bởi lẽ một xã hội lành mạnh và hiện
đại không chỉ cần có những công dân biết tôn trọng luật pháp, mà còn kỳ
vọng có những chủ thể luân lý thực sự trưởng thành và tự do. Chúng tôi
hoàn toàn tán đồng ý tưởng của Thiện Ý: “Hãy trở lại với đạo đức làm
người chứ không phải làm ông thánh.” 71 Trong hệ thống giáo dục, nhất là
hệ thống giáo dục phổ thông, chúng tôi cho rằng cần xác lập tư tưởng ưu
tiên dạy làm người, tức là đào tạo ra những con người tự do, biết độc lập
suy nghĩ, có khả năng phê phán, thông qua một nền giáo dục đặt nặng
trên tư tưởng khai minh (đối lập với tư duy giáo điều) và nhân bản (đối
lập với óc duy lợi, thực dụng).
Đề cập đến lương tâm và ý thức trách nhiệm của từng cá nhân trong
cuộc sống xã hội, Georg Lukács (1885-1971), nhà triết học mác-xít
người Hungary, đã dựa trên nguyên tắc phổ quát hóa của mệnh lệnh nhất
quyết của Kant để khai triển ý tưởng về luân lý và nhấn mạnh rằng trong
hành vi luân lý, “cá nhân phải hành động như thể bước ngoặt của vận
mệnh thế giới tùy thuộc vào sự hành động hoặc không chịu hành động
của cá nhân mình.” 72
Nhìn vào xã hội xét như một hệ thống, GS Hoàng Tụy cho rằng sau
“công cuộc đổi mới mà nhờ đó đất nước đã vượt qua khủng hoảng để hồi
sinh kỳ diệu trong thập kỷ 90”, thì ngày nay “éo le lịch sử lại đặt thế hệ
chúng ta đứng trước tình huống tương tự như 25 năm trước. Bên cạnh
những thành tựu bắt nguồn từ đổi mới, trong thời gian 5-7 năm gần đây
đã xuất hiện nhiều sai lầm, thất bại đưa đất nước đến những khó khăn
hết sức nghiêm trọng. Những gì tích cực mà đổi mới có thể đem lại đều
đã đạt tới giới hạn. Nhiều lỗi hệ thống ở tầng sâu trước đây còn khuất
nay bắt đầu lộ diện.” 73
Sự suy thoái về đạo đức, sự rạn nứt của trật tự luật pháp và sự khủng
hoảng về lòng tin hiện nay thực ra phản ánh một sự khủng hoảng trong
bản thân mô hình tổ chức đời sống xã hội vốn đã bị nhà nước hóa và
chính trị hóa một cách nặng nề. Theo chúng tôi, đấy chính là những “lỗi
hệ thống” nếu nói theo ngôn từ của GS Hoàng Tụy.
Để có thể vượt qua tình trạng khủng hoảng này, không có câu trả lời
nào khác ngoài yêu cầu bức thiết phải khôi phục và mở rộng không gian
của một xã hội dân sự lành mạnh, thực sự mang tính độc lập, tự mình
đảm đương lấy các lĩnh vực dịch vụ xã hội của mình, và nhà nước chỉ
cần làm nhiệm vụ quản lý chủ yếu về mặt chính sách và hành chính.
Đồng thời, để có thể hình thành được một xã hội dân sự lành mạnh,
không có con đường nào khác ngoài con đường xây dựng cấu hình nhà
nước theo mô hình của một nhà nước pháp quyền theo đúng nghĩa của từ
này mà hầu hết các nước phát triển trên thế giới đều đã chấp nhận, đặt
nền tảng trên những tư tưởng dân chủ, công bằng, và văn minh.
Để kết thúc, chúng tôi muốn nhấn mạnh trở lại đến khái niệm tự trị
trong lý thuyết đạo đức học của Kant bằng cách trích dẫn một đoạn của
Oskar Negt, nhà triết học mác-xít người Đức, trong đó ông nhấn mạnh
đến khoảng trống về luân lý ở các nước Đông Âu vốn là xã hội chủ nghĩa
trước đây do coi thường ý thức luân lý cá nhân và làm cho ý thức này bị
xói mòn: “Một bộ phận di sản rất nguy hiểm và đầy hậu quả của triết
học Hegel (...) là khi lương tâm và trách nhiệm bị tách rời ra khỏi tính
tuyệt đối vô điều kiện của trách nhiệm cá nhân-hiện tồn. (...) Sự xói
mòn của ý thức luân lý cá nhân là nguyên nhân trầm trọng khiến cho
hiện nay, ở các nước Đông Âu hình thành một khoảng không về luân lý,
trong đó thị trường tư bản chủ nghĩa [hoang dại] đã có thể xâm nhập vào
mà không gặp phải bất kỳ rào cản nào.”74
Phải chăng tình trạng suy thoái đạo đức trong xã hội Việt Nam ngày
nay cho thấy chúng ta cũng đang lâm vào một tình thế bi đát tương tự
như các nước Đông Âu?