Còn Vinashin nếu kiểm soát nội bộ bị vô hiệu hóa
0 0 12345

- Nếu việc kiểm soát trong nội bộ của bộ máy bị vô hiệu hóa thì sẽ lại tiếp tục những đổ vỡ như Vinashin, Vinalines - ông Đặng Văn Thanh, nguyên Phó chủ nhiệm UB Kinh tế - Ngân sách QH, Chủ tịch Hội Kế toán và kiểm toán Việt Nam nói về địa vị độc lập của Kiểm toán Nhà nước trong Hiến pháp.


>> Kiểm soát quyền lực để chống tham nhũng
>> Kiểm toán Nhà nước được 'sờ' mọi nơi dùng tiền quốc gia
Chỉ tuân theo pháp luật

Thưa ông, dự thảo sửa đổi Hiến pháp năm 1992 trình Quốc hội tiếp tục khẳng định nguyên tắc phân công, phối hợp giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp nhưng có thêm điểm mới so với Hiến pháp năm 1992 là giữa các cơ quan này có sự kiểm soát lẫn nhau. Ông bình luận gì về điểm mới này?




- Bất cứ nhà nước nào cũng gặp phải hai vấn đề tiêu cực lớn là lạm quyền và tham nhũng. Nên dưới bất kỳ thể chế nào người ta cũng đề cao chuyện chống tham nhũng ngay trong bộ máy và làm thế nào để hạn chế chuyện lạm dụng quyền lực.

Thực tế vừa qua cho thấy, nếu việc kiểm soát trong nội bộ của bộ máy bị vô hiệu hóa thì sẽ lại tiếp tục dẫn đến những đổ vỡ như xảy ra với Vinashin, Vinalines…

Để làm tốt cơ chế kiểm soát quyền lực, bản dự thảo sửa đổi cũng đã bổ sung ba thiết chế hiến định độc lập mới, trong đó có vai trò KTNN. Cơ quan này vốn đã được thành lập từ lâu nhưng đã phát huy được vai trò gì trong kiểm soát nguồn tài chính quốc gia chưa thưa ông?

- KTNN ở Việt Nam xuất hiện đã hơn 20 năm nay, khi nước ta tiến hành đổi mới, gia nhập nền kinh tế thị trường. Với yêu cầu đầu tiên là phải công khai, minh bạch, ban đầu ta chỉ lập hai công ty kiểm toán thuộc Bộ Tài chính. Dần dà, KTNN ra đời với vị thế độc lập hơn. Mãi tới năm 2005 luật Kiểm toán nhà nước mới được ban hành. Nhưng để xác định cơ quan này đặt ở đâu cũng là vấn đề gây tranh cãi. Vì rõ ràng KTNN không thể thuộc Chính phủ.

Vậy là đi đến quyết định, đây sẽ là cơ quan do QH thành lập.

Mô hình mới này hoạt động đã được 20 năm song vẫn chưa đáp ứng được yêu cầu. Mà một phần cũng do địa vị pháp lý chưa được quy định trong Hiến pháp.

Vậy Hiến pháp sửa đổi nên xác lập vị thế của KTNN như thế nào để phát huy tốt nhất vai trò?

- Ở các nước, Hiến pháp đều quy định vị thế độc lập của KTNN cũng như ông tổng kiểm toán. Đây là cơ quan kiểm tra về tài chính công, nằm ở nhánh tư pháp chứ không phải ở nhánh lập pháp. Bản thân KTNN không phải là cơ quan giúp việc cho QH, mà nằm độc lập như một phương tiện của Nhà nước, độc lập với QH, độc lập với cơ quan hành pháp. Tất cả đều ghi nhận quy tắc hoạt động độc lập và không chịu sự can thiệp từ các thiết chế quyền lực khác.

Để thực hiện hiệu quả hai chức năng - kiểm toán việc quản lý và sử dụng nguồn lực tài chính nhà nước và tài sản quốc gia, địa vị pháp lý của cơ quan này phải được đưa vào Hiến pháp.

KTNN phải là cơ quan kiểm tra của nhà nước, bất cứ ở đâu có nguồn lực tài chính nhà nước, sử dụng tài sản quốc gia, KTNN đều phải được quyền sờ đến.

Cũng bởi vì mọi sự kiểm tra tài chính công rộng lớn và phức tạp như vậy sẽ đụng chạm đến lợi ích của nhà nước và quyền lực của cá nhân có chức có quyền, nên hoạt động của cơ quan này phải đứng ngoài hoạt động của hệ thống tài chính, chỉ tuân theo pháp luật.

Quyền năng Tổng Kiểm toán

Vậy còn đối với cá nhân Tổng kiểm toán?

- Tổng Kiểm toán phải được đảm bảo quyền độc lập, quyền bất khả xâm phạm được hiến định như ĐBQH. Cần quy định vị trí của Tổng KTNN tại các kỳ họp của QH, bố trí ghế, bục riêng cho Tổng Kiểm toán ngồi.

Tổng Kiểm toán được dự những phiên liên quan đến thảo luận kinh tế, tài chính, được quyền trình bày những vấn đề liên quan đến kinh tế, tài chính mà ĐBQH yêu cầu.

Hiến pháp sửa đổi lần này nên quy định thêm quyền năng và trách nhiệm của Tổng KTNN trong việc phê chuẩn và phân bổ nguồn lực nhà nước.

Tổng Kiểm toán cũng phải được quyền tham gia ngay trong khâu Chính phủ trình phân bổ nguồn lực của Nhà nước ra QH. Tham gia ý kiến và cung cấp những thông tin về hoạt động kinh tế, tài chính, ngân sách giúp Chính phủ, QH bố trí nguồn lực tài chính, tài sản quốc gia một cách chặt chẽ. Ví dụ tiền chỗ này, chỗ kia lâu nay đang được phân bổ thế nào, sắp tới nên ra sao, lỗ hổng ở đâu?

Tổng KTNN cũng phải được toàn quyền về kế hoạch và chương trình kiểm toán trong 1 năm và trong trung hạn.

Thưa ông, lâu nay Quốc hội đã sử dụng kết quả kiểm toán như thế nào trong việc đưa ra các quyết định về tài chính, ngân sách?

- Hàng năm, QH thảo luận và quyết định về dự toán ngân sách nhà nước, phương án phân bổ ngân sách trung ương, quyết toán ngân sách. Kết quả kiểm toán hàng năm cũng là một nguồn thông tin quan trọng giúp QH sử dụng trong quyết định và giám sát ngân sách.

UB Tài chính - Ngân sách đã tổ chức đánh giá và khai thác nội dung các báo cáo KTNN, tổng hợp và chọn lựa các kết quả phục vụ cho việc đưa ra ý kiến thẩm tra các báo cáo của Chính phủ. Nhưng hiện nay vẫn chưa hình thành được quy trình riêng trong việc đánh giá và khai thác, sử dụng nội dung của các loại báo cáo kiểm toán.

Sắp tới, tôi cho rằng QH nên có một ban chuyên môn để phân tích và sử dụng kết quả kiểm toán với những nội dung cụ thể, phục vụ đối tượng cụ thể. Đặc biệt là những vấn đề có tính chiến lược của nền kinh tế, tài chính quốc gia, những vấn đề có nhiều vi phạm, sơ hở trong điều hành và quản lý nhằm giúp đại biểu yên tâm hơn khi sử dụng những thông tin này để phát biểu. Đặc biệt là phục vụ các phiên chất vấn của QH.

Theo chương 10, dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992: KTNN là cơ quan có vai trò quan trọng trong quản trị quốc gia, thông qua các hoạt động nghiệp vụ để bảo đảm hiệu lực, hiệu quả và tính minh bạch trong hoạt động của các cơ quan, tổ chức sử dụng ngân sách, tiền và tài sản nhà nước.
Dự thảo đã quy định vai trò, địa vị pháp lý và chức năng để tăng cường vị thế và trách nhiệm của cơ quan KTNN. Đây là cơ quan do Quốc hội thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, có chức năng kiểm toán việc quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính và tài sản quốc gia. Dự thảo chỉ quy định về việc Quốc hội bầu Tổng KTNN còn những vấn đề cụ thể về tổ chức, nhiệm vụ và quyền hạn của KTNN sẽ do luật điều chỉnh.
Lê Nhung

Kiểm soát quyền lực để chống tham nhũng
0 0 12345

- Bà Lê Thị Nga, Phó chủ nhiệm UB Tư pháp QH cho rằng, để chống tham nhũng tốt thì quốc gia nào cũng buộc phải xây dựng được thể chế kiểm soát quyền lực hiệu quả.


>> Những câu hỏi tại sao về án tham nhũng
>> Chống tham nhũng: Thay cách đánh, người đánh
Cơ chế kiểm soát quyền lực còn hạn chế

QH đang bàn về sửa đổi Hiến pháp, trong đó nhấn mạnh một nội dung về kiểm soát quyền lực. Vậy cơ chế kiểm soát quyền lực trong luật pháp hiện nay đang có điểm gì bất cập cần sửa đổi, thưa bà?

- Theo Hiến pháp, quyền lực cao nhất thuộc về nhân dân, quyền lực của Nhà nước là quyền phái sinh, từ nhân dân mà ra, do nhân dân trao cho. Một kết luận mang tính chất kinh điển đã được các nhà luật học và chính trị trên thế giới khẳng định là: Quyền lực nếu không được kiểm soát sẽ trở thành tha hóa, quyền lực tuyệt đối sẽ dẫn tới sự tha hóa tuyệt đối.

Tham nhũng, về bản chất là sự lạm dụng quyền lực nhà nước, sự tha hóa quyền lực bởi người có chức vụ quyền hạn trong bộ máy nhà nước nhằm lợi ích riêng. Đó là một "căn bệnh cố hữu" của mọi nhà nước, bất kể thuộc thể chế chính trị nào. Để chống tham nhũng tốt thì quốc gia nào cũng buộc phải xây dựng được thể chế kiểm soát quyền lực có hiệu quả.



Phó chủ nhiệm UB Tư pháp QH Lê Thị Nga: ĐBQH cần nhiều thông tin công khai minh bạch về tài chính và cần sự trả lời chính thức của Tổng kiểm toán...
Cơ chế kiểm soát quyền lực trong hệ thống pháp luật còn nhiều bất hợp lý.
Có những quy định không phù hợp với thực tế vận hành quyền lực và với thông lệ quốc tế, như sự thiếu độc lập của mô hình Ban chỉ đạo phòng chống tham nhũng.

Có những quy định tuy đúng về nguyên tắc nhưng không khả thi, như Thanh tra phải có vai trò tích cực phát hiện tham nhũng, chỉ ra những sai phạm của các tổ chức thuộc trách nhiệm của chủ thể quản lý chính mình.

Vậy còn vai trò giám sát của các cơ quan dân cử, của nhân dân?

- Các thiết chế giám sát từ bên ngoài với quản lý nhà nước đang thiếu hiệu quả do thiếu tổ chức bộ máy và công cụ.

Chỉ phân tích riêng về thiết chế về Kiểm toán Nhà nước đã thấy rõ điều này. Khi xây dựng luật Kiểm toán, ta đã đặt quá nhiều hy vọng cơ quan này sẽ giúp QH nâng cao chất lượng công tác giám sát, bằng quy định địa vị pháp lý của Kiểm toán nhà nước: "Là cơ quan chuyên môn về kiểm tra tài chính của nhà nước do QH thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật".

Nghe qua thì tưởng thiết chế này rất mạnh và độc lập, nhưng những quy định về tổ chức, nhiệm vụ quyền hạn cụ thể thì lại vừa không đảm bảo được tính độc lập vừa làm cho Tổng kiểm toán khó phát huy vai trò hỗ trợ ĐBQH trong giám sát.

Cụ thể như thế nào, thưa bà?

- Đảm nhiệm chức năng kiểm tra tài chính nhà nước, hỗ trợ QH giám sát chi tiêu ngân sách, giám sát sử dụng vốn, tài sản nhà nước nhất là tại các tập đoàn, tổng công ty nhà nước, nhưng nhân sự Tổng kiểm toán lại phải được sự thống nhất của Chính phủ trước khi QH bầu.

Tổng kiểm toán đứng trước một vị trí pháp lý rất chơi vơi, nếu không nói là chứa đựng cả rủi ro pháp lý ngoài sự cố gắng của bản thân và cả hệ thống cơ quan kiểm toán..

Chưa kể, Tổng kiểm toán được QH bầu, thuộc diện bị QH bỏ phiếu tín nhiệm, nhưng không có quyền báo cáo công tác hàng năm trước QH.

Luật chỉ cho phép trình bày báo cáo kiểm toán năm của Kiểm toán nhà nước khi QH yêu cầu; trình bày báo cáo kiểm toán quyết toán ngân sách nhà nước hàng năm, nhưng thực tế báo cáo này cũng chưa bao giờ được trình bày mà chỉ gửi cho ĐBQH tự nghiên cứu.

Đặc biệt là Tổng kiểm toán không hề giống một chức danh nào do QH bầu hoặc phê chuẩn ở vị trí tương đương từ bộ trưởng trở lên, đó là: Không có quyền và nghĩa vụ trả lời chất vấn của Quốc hội.

Vị trí pháp lý chơi vơi như vậy dẫn đến hệ quả gì?

- Đây là một cản trở lớn.

ĐBQH cần nhiều thông tin công khai minh bạch về tài chính và cần sự trả lời chính thức của Tổng kiểm toán với tư cách là một người chịu trách nhiệm về kiểm tra tài chính nhà nước do chính họ bỏ lá phiếu bầu ra, nhưng rào cản pháp lý đã cản trở việc này. Vì vậy, những chất vấn của ĐBQH với Tổng kiểm toán đành phải chuyển thành "yêu cầu cung cấp thông tin" vốn là một hình thức có giá trị pháp lý rất thấp.

Chưa người đứng đầu nào chịu trách nhiệm về kỷ luật tài chính

Như vậy những khuyến cáo mà cơ quan này đưa ra liệu có giá gì không hay chỉ để "nói rồi để đấy"?

- Để kết luận của cơ quan kiểm toán có giá trị bắt buộc thì luật lại thêm thủ tục: Cơ quan, người có thẩm quyền sẽ quyết định chấp nhận kết luận kiểm toán.

Tuy nhiên, căn cứ, thủ tục, trình tự để ra quyết định chấp nhận lại chưa được quy định rõ và thực tế hầu như chưa có trường hợp nào người có thẩm quyền ra quyết định chấp nhận kết luận kiểm toán.

Chế tài khi không thực hiện lại chưa được nhắc đến. Dễ hiểu vì sao suốt nhiều năm qua, tỉ lệ chưa chấp hành kết luận lại lớn như vậy. Cũng chưa thấy cá nhân người đứng đầu phải chịu trách nhiệm vì vi phạm kỷ luật về tài chính nhà nước mà kiểm toán đã chỉ ra.

Vai trò của Kiểm toán nhà nước trong Luật phòng chống tham nhũng cũng rất hình thức, khó phát huy tác dụng. Đó là, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn của mình, Kiểm toán nhà nước có trách nhiệm thực hiện việc kiểm toán nhằm phòng ngừa, phát hiện tham nhũng; trường hợp phát hiện tham nhũng thì đề nghị cơ quan, tổ chức có thẩm quyền xử lý.

Những hạn chế của pháp luật nêu trên đã làm ảnh hưởng lớn hiệu quả kiểm soát quyền lực nhà nước, hiệu quả giám sát của QH.

Tới đây nên khắc phục những hạn chế trên như thế nào để phát huy vai trò của QH?

- Đây chính là thời điểm tốt nhất để sửa nhiều quy định bất hợp lý.

Hiến pháp cần ghi nhận địa vị pháp lý và vai trò của Kiểm toán và Tổng kiểm toán theo hướng, đó là Kiểm toán Nhà nước là cơ quan do QH thành lập, hoạt động độc lập và chỉ tuân theo pháp luật, có nhiệm vụ kiểm toán việc quản lý, sử dụng nguồn lực tài chính và tài sản quốc gia.

Tổ chức, nhiệm vụ, quyền hạn cụ thể theo luật định. Tổng Kiểm toán là người đứng đầu Kiểm toán nhà nước, do QH bầu theo đề nghị của Thường vụ QH; chịu sự bãi nhiệm, miễn nhiệm của QH; có nhiệm kỳ theo nhiệm kỳ QH và đặc biệt phải chịu trách nhiệm báo cáo công tác cũng như chịu sự giám sát của QH và có trách nhiệm trả lời chất vấn của ĐBQH.

Tương tự, luật Phòng chống tham nhũng, cần quy định cụ thể, chi tiết những nhiệm vụ quyền hạn của Kiểm toán nhà nước trong phòng, chống tham nhũng.

Theo tôi, tăng cường giám sát, kiểm soát quyền lực, chống tham nhũng phải được thực hiện trên nhiều phương diện. Khắc phục những sơ hở, những thiếu sót của thể chế là một trong những việc cần làm ngay lúc này để Nhà nước thực hiện có hiệu quả quyền lực của nhân dân giao cho, nâng cao hiệu quả chống tham nhũng, đáp ứng yêu cầu bức xúc của nhân dân.

Lê Nhung - Ảnh: Minh Thăng