Hồi âm sau bài báo “Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị"

Một hiện tượng gây bất bình và lo ngại



QĐND - Thứ Sáu, 19/07/2013, 17:41 (GMT+7)


QĐND - LTS: Trên trang 5 Báo Quân đội nhân dân (QĐND) số 18766 ra ngày 8-7-2013, có đăng bài Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị của tác giả Tuyên Hóa, phân tích và phê phán bản luận văn thạc sĩ của tác giả Đỗ Thị Thoan và những vấn đề liên quan đến bản luận văn này. Sau khi báo phát hành, tòa soạn đã nhận được nhiều ý kiến trực tiếp, qua điện thoại, qua thư bưu điện và thư điện tử của đông đảo bạn đọc gần xa, bày tỏ sự đồng tình với nội dung bài báo và nêu những kiến nghị cá nhân. Báo QĐND xin trích giới thiệu một số ý kiến với bạn đọc.

Cần có một Hội đồng thẩm định lại!

(Nhà văn, PGS, TS VĂN TUỆ QUANG - ĐHQG Hà Nội)

Tôi là nhà giáo từng hướng dẫn các nghiên cứu sinh (NCS) làm luận án tiến sĩ (TS), các học viên làm luận văn thạc sĩ (ThS), các sinh viên làm khóa luận tốt nghiệp cử nhân, trước đây gọi là luận văn tốt nghiệp… Đồng thời tôi cũng làm công tác nghiên cứu khá lâu năm và có không ít các tác phẩm văn chương cũng như các công trình khoa học đã được xuất bản tại nhiều nhà xuất bản (NXB) trong nước và nước ngoài. Vì vậy, tôi thực sự ngạc nhiên và băn khoăn về hiện tượng nêu trong bài Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị của tác giả Tuyên Hóa đăng trên Báo QĐND ngày 8-7-2013.

Có lẽ rất lâu rồi tôi và cũng là độc giả nói chung mới được đọc một bài viết có tinh thần phê bình thực sự là phê bình như vậy trên diễn đàn. Đó là điều đáng mừng! Bởi bấy lâu nay, không khí thời đại đã tạo ra kiểu phê bình ve vuốt, phải chăng, hoặc tâng bốc. Có nhiều cái, người phê bình biết rằng sai mà không dám chỉ ra vì sợ mếch lòng, sợ thù oán hoặc sợ bị quy chụp là bảo thủ, cũ kỹ, thiếu cách tân…

Bài viết có lập luận chặt chẽ, có thái độ dứt khoát và thẳng thắn. Bài viết bộc lộ khả năng phản biện khoa học với tinh thần và ý thức bảo vệ những giá trị văn hóa có thực tồn tại trong đời sống tinh thần của nhân dân suốt gần một thế kỷ qua. Về mặt thực tiễn, dù có đổi mới đến đâu cũng không thể phủ định một giá trị lịch sử đã được xây dựng ít nhất là vài thế hệ người Việt Nam. Cho nên, một số người có quan điểm “đổi mới” một cách thái quá cũng sẽ không đủ luận cứ khoa học để bác lại lập luận của Tuyên Hóa trong bài viết trên. Đương nhiên, một bài viết kiểu như vậy sẽ tạo ra ba khuynh hướng rõ rệt: Một là, khuynh hướng ủng hộ sẽ là những người tôn trọng văn hóa, lịch sử. Hai là, khuynh hướng phản đối sẽ là những phần tử “cấp tiến” cực đoan muốn đạp đổ ngay hiện tại để tìm ra một hướng mới, nói theo văn học là “lối thoát”. Nhưng, có điều tôi cũng trăn trở nhiều đêm là dân tộc ta đã đau khổ quá nhiều về chiến tranh… nếu “cấp tiến” theo kiểu này thì chưa biết chừng lại đưa dân tộc vào mồi lửa. Những cái chúng ta đang có chắc gì còn giữ được, vì như thế thì nội chiến và thậm chí họa xâm lăng sẽ ập tới. Dân ta sẽ khổ biết chừng nào? Thế hệ trẻ có thể chưa hình dung được, nhưng thế hệ chúng ta thì quá thấm thía điều này. Ba là, khuynh hướng “làm ngơ” gồm những người không muốn phiền toái, không muốn dính dáng đến nó vì nhiều lẽ khác nhau.

Nhìn nhận như vậy, tôi đánh giá tác giả bài viết là người dũng cảm, thậm chí trong hoàn cảnh hiện thời có thể coi là rất dũng cảm và có trách nhiệm. Cách nhìn của bài viết nhìn bề mặt là quan điểm chính trị, nhìn chiều sâu là quan điểm về văn hóa và lịch sử. Hai phạm trù này rất dễ bị đánh tráo trong phép ngụy biện. Cách nhận xét của tôi về bài viết trên là đứng trên quan điểm lịch sử và văn hóa.



Những ý kiến trên đây chỉ là những ý nghĩ riêng mà tôi muốn trao đổi trong tâm thế của một đồng nghiệp của tác giả (vì tôi biết Tuyên Hóa cũng là một nhà giáo và là hội viên Hội Nhà văn Việt Nam), chưa đủ là một bài viết trao đổi mang tính học thuật vì hiện tại trong tay tôi chưa có bản luận văn của Đỗ Thị Thoan, cũng như biên bản chấm luận văn của Hội đồng. Nhưng có một vài vấn đề mà tôi cũng thấy khó hiểu. Tôi hơi lạ là tại sao lại xuất hiện một luận văn kiểu như vậy ở một trường đại học. Vì rằng, thông thường, chẳng hạn như bên trường tôi, một đề tài nghiên cứu ở cấp cử nhân còn phải thông qua Hội đồng khoa học. Một luận văn ThS thì thuộc cấp cao hơn, quy trình còn nghiêm ngặt hơn. Thứ nhất, đối tượng nghiên cứu (dù là khóa luận tốt nghiệp cử nhân) không thể là những tài liệu phi chính thống - tức các văn bản chưa được khẳng định chính thức (là các tài liệu trên các trang mạng, tài liệu truyền tay). Một khóa luận hay luận văn mà ngay đối tượng đã không tường minh thì mọi phân tích lập luận sẽ không đủ sức thuyết phục.

Một vấn đề cũng rất quan trọng khác là luận văn đã được thực hiện theo phương pháp nghiên cứu nào? Nói cụ thể là cơ sở lý thuyết của luận văn là gì? Lý thuyết này bắt đầu từ đâu? Ở thế giới bắt đầu có từ khi nào? Việt Nam tiếp nhận nó theo cách nào…? Rõ ràng, không phải lý thuyết nào có trên thế giới là đều có thể áp dụng vào Việt Nam hay một nước nào đó. Vấn đề “giải thiêng” là vấn đề thuộc phạm trù văn hóa, triết học và lịch sử. Mà nói đến văn hóa, lịch sử thì đặc trưng dân tộc không thể bỏ qua được. Còn cơ sở để chấm điểm khóa luận, luận văn hay luận án TS thì có 3 vấn đề rất quan trọng: Đối tượng nghiên cứu, phương pháp nghiên cứu và kết quả nghiên cứu. Ba vấn đề này liên quan rất mật thiết với nhau. Người chấm phải đánh giá cả 3 điều này.

Theo tôi, một luận văn để xảy ra tình trạng như đã nêu trong Hội nghị lý luận-phê bình văn học lần thứ III (6-2013) và như trong bài viết của tác giả Tuyên Hóa, rõ ràng cần có một Hội đồng thẩm định lại để minh bạch hóa vấn đề, nhằm đạt tới một chuẩn mực và công bằng cho tất cả. Đây là trường hợp “hy hữu”. Bởi thế, Hội đồng thẩm định ngoài các nhà khoa học cần có mặt của một số nhà văn, nhà lý luận-phê bình văn học và văn hóa học.

Hậu quả thật khó lường!

(LÝ VÂN LINH NIÊKDĂM, Giáo viên Trường CĐ VHNT Đắc Lắc)

Sau khi đọc bài viết Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị trên Báo QĐND số 18766 phát hành ngày 8-7-2013, tôi không thể tin được và phải bật thốt lên: Từ lúc nào mà những lời nói bậy, chửi bậy, những câu chữ tục tĩu đã trở thành “thi phẩm” và được tôn vinh, khen ngợi? Vậy thì làm sao một cô giáo như tôi có thể dạy, hoặc nhắc nhở con cháu tôi, học sinh tôi rằng, không được nói bậy, không được chửi bậy, nếu như các em lỡ mà đọc cái “luận văn khoa học” của cô Đỗ Thị Thoan và dùng nó để phản bác lời tôi?

Chắc chắn đã có nhiều lớp học sinh là những giáo viên tương lai, đã được cô giáo Thoan và cả những người trong hội đồng đã chấm cho cái “luận văn thạc sĩ” của cô Thoan những điểm 10 ấy, đã nghe thuyết giảng những điều sai trái, phản văn hóa và phi chính trị như thế. Những hậu quả ấy liệu có thể tính ra được không? Làm sao chúng ta có thể lên tiếng “trách mắng” các thanh niên rằng, họ ngày càng không tôn trọng lịch sử, không tôn trọng văn hóa dân tộc, báng bổ linh hồn của dân tộc… khi mà chính một số những người thầy, người cô của họ là những người đã và đang vẫn làm những điều đó hằng ngày?

Con em chúng ta sẽ học được những gì?

(BÙI TRẦN LÊ VĂN, Hội VHNT Tiền Giang)

Sau khi đọc bài viết Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị của tác giả Tuyên Hóa đăng trên Báo QĐND ngày 8-7-2013 và các bài viết cùng vấn đề đăng trên một số báo khác, tôi thực sự ngạc nhiên vì sao một bản luận văn phản giáo dục, phản văn hóa và sai trái về quan điểm chính trị như thế mà lại được hội đồng chấm điểm 10 tuyệt đối.

Khi còn ngồi trên ghế nhà trường, tôi đã được thầy cô truyền dạy cái hay, cái đẹp của những trang văn, những áng thơ. Văn học là nhân học! Văn học có khả năng thanh lọc tâm hồn và hướng tâm hồn con người đến thế giới của cái đẹp đồng thời miễn dịch với cái ác, cái xấu trong cuộc sống. Với bản luận văn của mình, cô giáo Đỗ Thị Thoan đã dày công nghiên cứu và ca ngợi cái mà những người tạo ra nó-nhóm Mở Miệng-gọi là “ thơ dơ, thơ rác, thơ nghĩa địa”. Với những câu, những từ được trích dẫn trong bài luận văn chỉ đọc thầm thôi đã thấy ngượng, không hiểu sao cô giáo Đỗ Thị Thoan lại có thể trình bày trước hội đồng. Một hiện tượng thơ ca không tiêu biểu, không chính thống, không được công nhận của một nhóm người lại trở thành đề tài nghiên cứu ở bậc cao học, được chính danh công nhận và lưu trữ làm tài liệu nghiên cứu phổ biến trong một trường đại học cấp quốc gia. Và những vị giáo sư, tiến sĩ khả kính ngồi ở ghế hội đồng cũng đồng tình và cổ súy cho những tư tưởng lệch lạc kia?

Thầy cô trước hết phải là người nêu gương tốt cho học sinh. Làm thầy phải có cái tâm. Chữ Tâm đối với nghề giáo là một yêu cầu không thể thiếu. Những sự việc trên đây không khỏi gây bức xúc cho những phụ huynh đang có con em trong độ tuổi đi học. Liệu con em chúng ta học được gì từ những thầy cô giáo như thế này?

Ngạc nhiên và lo lắng

(VÕ THỊ MINH, số nhà 35/120 Hoàng Hoa Thám - Hà Nội)

Tôi thực sự ngạc nhiên khi biết tin một tập thơ được “in phô-tô với số lượng ít, chuyền tay bạn bè ở TP Hồ Chí Minh và một số tập khác sau đợt kiểm tra đã bị thu hồi và tiêu hủy”, của mấy tác giả trong nhóm “Mở Miệng” lại là “đối tượng” nghiên cứu của một luận văn thạc sĩ văn học. Tôi lại càng ngạc nhiên hơn khi tác giả của luận văn này lại là người giảng dạy văn học cho sinh viên sư phạm tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Tôi càng ngạc nhiên hơn nữa là luận văn này đã được Hội đồng chấm luận văn của Trường Đại học Sư phạm Hà Nội chấm điểm và cấp bằng, tất nhiên trước đó có cả những người tham gia hướng dẫn!

Tập “Mở Miệng” và các tập khác gọi là thơ được tác giả luận văn nghiên cứu thực chất như chính nhóm tác giả thừa nhận là “thơ dơ, thơ rác, thơ nghĩa địa…”. Họ còn dùng thủ pháp giễu nhại để xuyên tạc, vu cáo, bôi nhọ… nhằm hạ bệ các thần tượng, giải thiêng các lãnh tụ và danh nhân, bôi bẩn các giá trị lịch sử, văn hóa của dân tộc, xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh… Họ đã biểu hiện một cách trắng trợn của những người tự nhận là “cách tân, đổi mới” nhưng thực chất là mượn văn nghệ để làm chính trị.

Tôi rất tâm đắc và nhất trí cao với bài báo Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị của tác giả Tuyên Hóa đăng trên Báo QĐND. Rõ ràng những người hướng dẫn và Hội đồng chấm luận văn đã đồng quan điểm với tác giả của bản luận văn. Và như vậy thật đáng tiếc và rất đáng lo ngại đối với Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, một trung tâm đào tạo giáo dục lớn của quốc gia, nơi đào tạo các thế hệ giáo viên sư phạm, “thầy của các thầy”, là “cỗ máy cái trong nền giáo dục quốc gia”!

Là một phụ huynh và trong kỳ thi đại học vừa qua, tôi có đứa cháu họ thi vào Khoa Văn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội. Nếu cháu đỗ, thú thực tôi rất lo lắng nếu cháu “được” các thầy giáo, cô giáo trên đây dạy dỗ. Văn là người! Liệu cháu có trở thành người đúng nghĩa khi phải học với những người thầy và những thứ “lý luận” như thế?


Rất nguy hại đối với chúng tôi!

(HÀ THỊ QUỲNH, K55 Văn học, ĐHQG Hà Nội)

Văn học Việt Nam đương đại có rất nhiều hiện tượng phức tạp, trong đó có hiện tượng của nhóm thơ "Mở Miệng". Nhiều tập thơ của nhóm này đã bị tịch thu và tiêu hủy vì theo như chính nhóm này tự nhận đó là “thơ dơ, thơ rác, thơ nghĩa địa…”. Nhưng trong luận văn thạc sĩ cao học của giảng viên Đỗ Thị Thoan ở Trường ĐHSP Hà Nội đã lấy những tập thơ của nhóm "Mở Miệng" làm đề tài nghiên cứu của mình. Luận văn này đã bị dư luận phê phán. Trong bài báo Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị đăng trên Báo QĐND của tác giả Tuyên Hóa đã phân tích tính chất “rác rưởi” của nhóm “Mở Miệng”. Quan trọng hơn, nhóm thơ “Mở Miệng” đã thông qua thứ ngôn ngữ mà người bình thường không dám nhắc đến, để bộc lộ thái độ chính trị, chống phá Nhà nước và giải thiêng hình tượng Bác Hồ. Những bài thơ của nhóm “Mở Miệng” đã đi ngược lại với con đường mà văn học-nghệ thuật nước ta luôn xác định là phục vụ nhân dân, phục vụ đường lối cách mạng của Đảng, của Nhà nước.

Là một sinh viên văn khoa, tôi hết sức bối rối trước một bài luận văn đề cao tư tưởng sai trái như vậy mà lại chưa được xử lý mặc dù dư luận đã lên tiếng khá nhiều. Thứ ngôn ngữ rác rưởi ấy không thuộc về thế giới của thơ ca. Đồng ý rằng hiện nay, VHNT được tự do trong sáng tác và tự do trong phương pháp tiếp nhận. Tuy nhiên, không thể lợi dụng sự tự do ấy để tuyên truyền một thứ văn thơ có tính chất đồi bại, phá hoại thuần phong mỹ tục của người Việt Nam. Tác giả luận văn đã ca ngợi một thái độ “nổi loạn” ẩn chứa đằng sau thứ ngôn ngữ dung tục, chẳng khác nào tiếp nối cho quan điểm chống phá ấy. Tư tưởng của bản luận văn này rất nguy hại đối với những người yêu văn học và đang ngồi trên giảng đường văn khoa như chúng tôi...

Đừng lạm dụng danh nghĩa trí thức!

(PHÙNG THỊ KIỀU TRINH, thị trấn Đồng Mỏ, Chi Lăng, Lạng Sơn)

Đọc bài viết Một “góc nhìn” phản văn hóa và phi chính trị của tác giả Tuyên Hóa trên Báo QĐND, chúng tôi không thể đồng tình với thứ “thơ” mà nhóm "Mở Miệng" viết nên và những lời tán dương, cổ súy của giảng viên Đỗ Thị Thoan. Chính những “nhà thơ” đó và ngay tác giả luận văn cũng biết rằng thơ của họ “bị tịch thu và tiêu hủy”... là thứ “thơ dơ, thơ rác, thơ nghĩa địa...”. Nhưng tại sao một người có học vấn cao và giảng viên của một trường đại học có uy tín cao lại dám công khai làm một luận văn, không giấu giếm sự đồng tình của mình với những thứ thơ dơ bẩn, đáng bị loại bỏ như vậy? Sự đồng tình của tác giả luận văn với những tư tưởng chống chế độ đã cho ta thấy sự chống đối trong chính tư tưởng của tác giả. Trong thời buổi hội nhập và sự biến động phức tạp của kinh tế, chính trị trên thế giới hiện nay, thì những tư tưởng sai lệch có nhiều cơ hội để phát triển, không chỉ những kẻ học vấn thấp, mà ngay cả trong giới trí thức có trình độ học vấn cao, có người cũng lợi dụng sự hiểu biết và uy tín của mình để tuyên truyền những tư tưởng lệch lạc vào công chúng. Vì thế những tư tưởng, những việc làm có tính nguy hại này cần phải được ngăn chặn kịp thời.

Viết nhanh nhân vụ luận văn của ĐTT, hay "Chúa đã bỏ loài người ..."




Bài viết này của tôi không liên quan trực tiếp đến các vấn đề lý luận của giáo dục học, nhưng liên quan đến những hiện tượng đang diễn ra trong ngành giáo dục, mà theo tôi là đáng được lưu ý và cần được diễn giải trên cơ sở khoa học. Tất nhiên để lý giải nó thì cần có đầy đủ dữ kiện từ những người bên trong, là điều mà hiện nay tôi chưa thể (không thể?) có. Nên entry này tôi chỉ viết nhanh những cảm nhận đầu tiên của mình liên quan đến sự việc ấy mà thôi, hoàn toàn không có ý định đưa ra những kết luận gì cả.

Số là gần đây báo chí có nhắc đến vụ một luận văn thạc sỹ chuyên ngành văn học VN của một thạc sỹ trẻ tên là Đỗ Thị Thoan, được thực hiện ở ĐH Sư phạm Hà Nội năm 2010 với điểm chấm tuyệt đối là 10/10. Để thực hiện luận văn, ĐTT đã chọn phân tích thơ của nhóm Mở miệng, một nhóm thơ trẻ "ngoài luồng" mà tôi có đọc qua một vài bài thơ nhưng không quan tâm lắm. Thực sự nếu vụ này không được làm ầm lên trên báo thì tôi sẽ chẳng bao giờ biết đến luận văn này hoặc tác giả của nó.

Khi vụ việc được đưa ra lần đầu trên báo Văn nghệ TP HCM cách đây ít lâu thì tôi hoàn toàn không quan tâm và cũng không hiểu tại sao việc đã xong từ 2010 (và đã được các vị lão sư, những người thầy của thầy, đánh giá là rất tốt - thì điểm số đạt được của LV đã khẳng định như thế) - mà mãi đến 3 năm sau mới được tác giả của bài báo lôi ra phân tích với những lời kết án hết sức nặng nề như vậy. Ban đầu tôi nghĩ có lẽ vụ này cũng chỉ là việc các nhà phê bình văn học đem ra nói cho có chuyện mà nói, vì đời sống văn hóa nghệ thuật của ta không có gì để tranh cãi thì ... buồn lắm.

Nhưng không ngờ sau đó vụ này lại được đưa lên những tờ báo đại diện quan trọng cho quan điểm chính trị tư tưởng chính thống và có thể gọi là "chuyên chính" của Đảng và Nhà nước. Ví dụ như Quân đội nhân dân (có đến mấy bài, và đây là bài gần nhất http://www.qdnd.vn/qdndsite/vi-vn/61/43/6/66/66/252973/Default.aspx), Báo Thanh Tra (thử đọc bài cuối này của loạt 3 bài liên quan đến luận văn http://thanhtra.com.vn/ky-cuoi-khong-the-xam-pham-gia-tri-thieng-lieng_t221c8n57577tn.aspx), chứ không chỉ là những tờ báo, trang blog của các văn nghệ sĩ và nhà báo (lề phải) khác.

Rồi gần đây nhất, theo thông tin của báo chí nước ngoài, cụ thể là một bài viết mới đây của đài RFA, thì tôi được biết là chính vì những bài viết phê bình này mà cô thạc sỹ trẻ ĐTT đã bị cắt hợp đồng và không còn được đứng lớp (cô đang dạy theo hợp đồng ở Khoa Văn của ĐHSP nơi cô làm luận văn), còn người thầy hướng dẫn cô thì bị cách chức trưởng khoa. Quả là những hệ quả không ai ngờ được cho những người làm nghề giáo và làm khoa học.

Những thông tin này khiến tôi nhớ lại một buổi nói chuyện gần đây với một số bạn bè thuộc khối ngành nhân văn (ngôn ngữ, văn học, ngoại ngữ vv), gồm một vài giảng viên, dăm ba nghiên cứu viên làm việc trong các viện nghiên cứu, và mấy người học viên cao học. Hôm ấy, những bài báo đầu tiên về luận văn này mới được đưa ra, khiến cho mọi người trong giới ai ai cũng xôn xao bàn luận. Nhưng sự xôn xao đó không phải là về nhóm Mở miệng hoặc cuốn LV của ĐTT, mà là vì những bài viết trên báo chí chính thống đó nặng về lên án dựa trên cảm tính, ném đá hơn là một sự trao đổi, phê bình dựa trên cơ sở lập luận khoa học. Đa số mọi người đều cho rằng cách viết như thế khiến cho loạt bài hầu như rất ít giá trị khoa học, chưa bàn đến là kết luận của những bài báo này có đúng hay không.

Điều làm cho tôi nhớ nhất về buổi nói chuyện hôm ấy là sự băn khoăn của một cậu học viên cao học còn khá trẻ, đã hỏi đích danh tôi hai câu hỏi như sau:

(1) Mục đích của khoa học phải chăng là đi tìm và lý giải các hiện tượng mới (như trường hợp của ĐTT và nhóm Mở miệng), dù cách lý giải đó có thể là chưa hoàn toàn đúng, hay là cứ quanh quẩn mãi với những hiện tượng cũ kỹ đã được nhiều người nghiên cứu và có sẵn những kết luận mà ai cũng biết, để được an toàn và làm vừa lòng những quan điểm thủ cựu?

(2) Một luận văn thạc sỹ là một công trình khoa học và tác giả của nó là một nhà khoa học, vậy điều quan trọng trong việc thực hiện một công trình phải chăng là có một cơ sở lý thuyết và phương pháp thực hiện phù hợp, hay là gạt qua hết những vấn đề lý luận và phương pháp mà chỉ xem xét những kết luận để xem nó có giống với những gì mình đã nghĩ sẵn trong đầu hay không, và lên án nó nếu nó không làm mình vừa lòng?

Tôi đã lặng im không trả lời, vì tôi biết tất nhiên cậu học viên nọ không cần đến nó. Hai câu hỏi ấy chỉ là hai câu hỏi tu từ, khi đặt ra câu hỏi cũng là đã tự trả lời. Nhưng cũng chính vì hai câu hỏi ấy mà hôm nay tôi phải tìm đọc lại các tài liệu về lý luận phê bình văn học để có cơ sở xem Đỗ Thị Thoan có thực sự đáng bị phê phán nặng nề như trên báo chí hay không.

Và để cho bài bản, tôi đã đọc lại một tài liệu nhập môn rất căn bản về Lý luận phê bình văn học, cuốn Introduction to Literature, Criticism and Theory (3rd edition, Pearson 2004). Nhân tiện, các bạn có thể vào đây mà lấy về đọc hoặc lưu, vì đây thực sự là một tài liệu quý mà không hiểu ai đó đã đưa lên mạng để mọi người có thể sử dụng miễn phí: http://site.iugaza.edu.ps/ahabeeb/files/2012/02/An_Introduction_to_Literature__Criticism_and_Theory.pdf.)

Toàn bộ cuốn sách đều đáng đọc, tuy nhiên, do vụ ĐTT nên tôi chỉ đọc lại chương về Hậu hiện đại Postmodernism (chương 29), vì qua những gì tôi đọc được trên báo chí thì tôi tin rằng ĐTT đã dựa trên quan điểm hậu hiện đại để phân tích và đưa ra những kết luận trong luận văn của mình về nhóm Mở miệng. Và càng đọc, tôi càng có cơ sở để tin rằng nếu xét theo hai tiêu chí về chất lượng của một nghiên cứu khoa học như đã được cậu học viên cao học của tôi nêu ra ở trên, thì kết quả 10/10 cho Đỗ Thị Thoan có lẽ là xứng đáng, vì:

- LV đã chọn một đề tài mới mẻ (tiêu chí 1),
- LV đã chọn một khung lý thuyết phù hợp để thực hiện phân tích, ở đây là lý thuyết hậu hiện đại (tiêu chí 2). Tất nhiên, vì chưa đọc LV nên tôi không thể bàn thêm được là những phân tích của ĐTT có thực sự logic theo chính khung lý thuyết mà tác giả đã chọn hay không.

Như vậy, theo tôi thì vấn đề cần bàn về LV của ĐTT nên xét theo những tiêu chí khoa học rõ ràng, và kết luận trên cơ sở những tiêu chí đó. Còn việc sử dụng kết quả nghiên cứu đó, ví dụ có cho phép phổ biến rộng rãi nội dung của LV hay không, có nên đem áp dụng những quan điểm của tác giả trong việc quản lý văn hóa, nghệ thuật hay chưa thì đó lại là vấn đề khác, vấn đề của các nhà quản lý và các nhà chính trị, không phải là chuyện khoa học.

Tôi nghĩ, hiện nay chúng ta đã mở cửa và hội nhập sâu rộng về nhiều mặt với thế giới, và các nhà khoa học của ta cần phải tiếp cận cũng như có khả năng sử dụng các lý thuyết mới trong các ngành khoa học, trong đó có ngành lý luận văn học. Vì không có lý gì mà chúng ta lại buộc các nhà khoa học chỉ được áp dụng duy nhất một quan điểm, ví dụ quan điểm Mác-xít, để phân tích mọi hiện tượng, khi thế giới đã phát triển nhiều lý thuyết mới để lý giải các hiện tượng đa dạng và phức tạp trong xã hội.

Nếu vì lý do gì đó mà phải buộc mọi người chỉ được theo một quan điểm duy nhất thì có lẽ chúng ta phải xem xét lại rất nhiều chính sách khác nữa: có nên cho phép mọi người đi du học không, có nên thu hút các nhà khoa học trên thế giới đến làm việc với chúng ta hay không, có nên kiểm duyệt mọi thứ sách báo gửi vào VN hay không, có nên cho mọi người tiếp cận Internet và đài phát thanh, truyền hình nước ngoài hay không, và có lẽ, quả thật thế, có nên mở trường đại học để mọi người đi học hay không, hay nên đóng cửa hết các trường đại học và mở ra các công trường, nông trường để mọi người vào đó lao động, như TQ thời cách mạng văn hóa, hoặc Bắc Triều Tiên hiện nay.

Cuối cùng, để mọi người cùng có chung một số thông tin về lý luận hậu hiện đại, xin trích dịch (dịch ý, không dịch từng từ) và tóm tắt ở đây một số điểm quan trọng trong chương sách mà tôi đã đề cập ở trên (hậu hiện đại):

[T]he postmodern appears to welcome and embrace a thinking of itself in terms of multiplicity. It resists the totalizing gesture of a metalanguage, the attempt to describe it as a set of coherent explanatory theories. Rather than trying to explain it in terms of a fixed philosophical position or as a kind of knowledge, we shall instead present a ‘postmodern vocabulary’ in order to suggest its mobile, fragmented and paradoxical nature. (p. 261)

Đặc điểm cốt lõi của trường phái hậu hiện đại là tính "đa diện"; nó không chấp nhận một hệ thống siêu ngôn ngữ để mô tả nó theo bất kỳ một hệ thống lý luận cụ thể nào. Những thuật ngữ được dùng để mô tả nó cho thấy nó là một hệ thống động (mobile), rời rạc (fragmented), và đầy nghịch lý (paradoxical).

Little and grand narratives
One of the best-known distinctions in the postmodern is that made by Jean- François Lyotard concerning what he calls ‘grand’ narratives and ‘little’ narratives. ‘Grand narratives’ such as Christianity, Marxism, the Enlightenment attempt to provide a framework for everything. Such narratives follow a ‘teleological’ movement towards a time of equality and justice: after the last judgement, the revolution, or the scientific conquest of nature, injustice, unreason and evil will end.

Lyotard argues that the contemporary ‘worldview’, by contrast, is characterized by ‘little narratives’. Contemporary Western discourse is characteristically unstable, fragmented, dispersed – not a world-view at all. ‘Little narratives’ present local explanations of individual events or phenomena but do not claim to explain everything. Little narratives are fragmentary, non-totalizing and non-teleological. Lyotard claims that, in the West, grand narratives have all but lost their efficacy, that their legitimacy and their powers of legitimation have been dispersed. Legitimation is now plural, local and contingent. No supreme authority – Marx, Hegel or God – can sit in judgement.

Theo Jean-Francois Lyotard, trường phái hậu hiện đại phân biệt rạch ròi giữa "những kế hoạch lớn" và "những câu chuyện vặt". Những kế hoạch lớn như của Đạo Thiên Chúa, hay của Chủ nghĩa Mác, hoặc của Thời Khai sáng nhắm đến việc đưa ra một khung giải thích cho toàn bộ thế giới. "Những kế hoạch lớn" như vậy tin rằng thế giới này vận động theo một hướng sao cho cuối cùng chúng ta sẽ đạt được sự bình đẳng và công lý: sau cuộc phán xét cuối cùng, hay sau một cuộc cách mạng, hoặc sau sự thành công của khoa học trong việc khám phá thiên nhiên, thì những bất công, sự phi lý và các ác sẽ phải chấm dứt.

Lyotard lập luận rằng quan điểm đương đại về thế giới thì ngược lại với quan điểm trên, và đặc điểm của nó là "những câu chuyện vặt". Câu chuyện của thế giới phương tây hiện đại ngày nay thì bất ổn, rời rạc, đứt khúc - hoàn toàn không có một thế giới quan nào cả. "Những câu chuyện vặt" thì vụn vặt, không thể khái quát hóa và không có mục đích. Lyotard khẳng định rằng ở phương Tây giờ đây "những kế hoạch lớn" không còn hiệu nghiệm, và sức mạnh cũng như tính chính danh/hợp pháp của nó hầu như đã mất. Tính hợp pháp/chính danh hiện nay có đặc điểm là đa dạng, đậm màu sắc địa phương hóa, và chỉ có giá trị tạm thời. Không còn Đấng tối cao nào - Marx, hay Hegel, hay Thượng đế - có thể ngồi trên tòa cao mà phán xử được nữa.

(Ghi chú: Nhà văn Vũ Hạnh gọi "Grand narratives" (mà tôi dịch là "những kế hoạch lớn") là "đại tự sự". Một cách xử lý ngôn ngữ theo tôi là gọn gàng và đạt cả tín và nhã; cách dịch của tôi thì chưa đạt lắm và chỉ có thể gọi là "diễn dịch" mà thôi.)

Vâng, "không còn Đấng tối cao". Từ trước năm 1975 nhạc sĩ TCS (hình như thế) cũng đã thốt lên: Chúa đã bỏ loài người .... Chẳng lẽ nền lý luận của chúng ta, những người Mác-xít và vô thần, những người tin vào biện chứng pháp, lại muốn biến Marx hay ai đó thành đấng tối cao mới để ngồi trên tòa cao phán xử hay sao?