Đỗ Doãn Hoàng

Có một “Hoàng thành” trên Bắc ải

Friday, August 17, 2007 5:09:40 PM

Có một “Hoàng thành” trên Bắc ải
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng

Có thể chúng ta hơi vội vàng nếu “xưng tụng” những di tích kiến trúc của vương tôn hoàng tộc vừa phát lộ tại vùng đất phên giậu phía Bắc Việt Nam kia là mang tầm cỡ của một “Hoàng thành”. Nhưng, các báo cáo khoa học ban đầu, đều cho thấy: các hạng mục của “nền cũ lâu đài” hoành tráng mà các nhà khảo cổ vừa khai quật được có niên đại từ triều Lý, với “rất nhiều nét tương đồng với Hoàng thành Thăng Long”. Điều này đã làm giới khoa học sửng sốt, nhiều người đã rưng rưng lệ vui sau nhiều thập niên tìm kiếm.
Sử cũ chép, chính trên những cung điện nguy nga này, đã có 3 đời công chúa nhà Lý được gả cho các thủ lĩnh vùng biên ải trong chính sách “nhu viễn” của mình…

Nơi 3 nàng công chúa của nhà Lý đã về làm dâu

Gạch hoa chanh, ngói máng, ngói ống hoa sen… dẫn chúng ta vào một công trình của vương tôn hoàng tộc, của những dinh thất nguy nga mà ba đời phò mã vùng Động Giáp đã dựng lên.
Tôi và anh Hạnh, Phó Giám đốc Bảo tàng tỉnh Bắc Giang cùng thành kính sững lại bởi nét vàng son của hệ thống dinh thất mà các đời công chúa, các phò mã nhà Lý xa xưa hiển lộ ngay trên mặt đất. Bên bờ sông Lục Nam thơ mộng. Cả hệ thống gạch ngói lớn có niên đại từ thế kỷ thứ 2 đến thế kỷ 10; rồi đầu ống ngói, ngói âm dương, ngói bò thời Lý; đặc biệt, con đường lát gạch hoa chanh đã hiện ra. Con đường gạch hoa chanh trải dài vượt qua các lòng hố khai quật, đó được xem như là một tín hiệu chính xác tuyệt đối để khẳng định dây là công trình của vương tôn, quý tộc cao cấp thời Lý. Các trụ sỏi chân cột khổng lồ, đặt cách xa nhau tới 5m, chứng tỏ công trình kiến trúc vốn có quy mô cực lớn. Ths. Trịnh Hoàng Hiệp, cán bộ Viện Khảo cổ, người phụ trách công việc khai quật ở khu vực cho rằng: đây là một công trình thời Lý có quy mô lớn (không kém gì những dấu tích kiến trúc của Hoàng thành Thăng Long mà chúng ta đã và đang tôn vinh).
Đền Cầu Từ (xã Phượng Sơn, huyện Lục Ngạn, tỉnh Bắc Giang) hiện ra với một gốc cây thị khổng lồ, cổ thụ. Bà Trâm, thủ từ đem người giăng ra mưa gió để đo, 10 người trưởng thành cũng ôm chưa kín vòng gốc thị. Cây thị đãc cổ thụ từ cái thời công chúa nhà Lý vượt bến sông Thương vu quy về Bắc ải. Đền Cầu Từ thờ bà công chúa nhà Lý là thân mẫu của ông Vũ Thành. Trong “Đại Việt sử ký toàn thư” và cả bản thần tích trong đền (chữ Hán) cũng ghi rõ: tháng 3, ngày mùng 7, năm 1029, vua nhà Lý đã gả công chúa Bình Dương cho Châu mục châu Lạng là ông Thân Thiện Thái (còn có tên là Vũ Tỉnh). Đây là chính sách “nhu viễn” nhằm động viên người đứng đầu các địa phương, các tù trưởng (phò mã) dốc sức giữ yên bờ cõi mà nhà Lý đang thực thi. Ông Tỉnh và công chúa Bình Dương hiếm muộn, sau nhờ một con chó dẫn dẫn đi xem cái quả gò đồi mà nó đã quây ổ rồi sinh được một đàn con ở bờ bên này sông Lục Nam , thấy đất lành chim đậu, ông Tỉnh và công chúa Bình Dương đã quyết định rời nhà sang (khu đền Cầu Từ hiện nay) lập dinh thất mới. Chẳng bao lâu, họ đã sinh ra ông Vũ Thành (tức Thân Cảnh Phúc). Ông Thành văn võ toàn tài, dốc sức bảo vệ biên cương, từng cùng Thái uý Lý Thường Kiệt đem quân sang tận châu Ung, châu Liêm đánh tan quân Tống trước khi chúng kịp xâm phạm bờ cõi nước ta. Sau này, ông Thân Cảnh Phúc cũng được làm phò mã nhà Lý. (Trước đó, chúa Động Giáp, là ông Giáp Thừa Quý, ông nội anh hùng Thân Cảnh Phúc cũng đã được nhà Lý gả công chúa cho). Vậy là, Dòng họ Giáp (sau này đổi sang họ Thân) đã có tới 3 đời làm phò mã nhà Lý.
Điều này cũng góp phần lý giải vì sao nơi này có đền đài lăng tẩm lại nguy nga, gồm nhiều nét tương đồng với Hoàng thành Thăng Long đến vậy. Một nhà sử học nói nôm na: thì gả 3 cô công chúa cành vàng lá ngọc lên nơi sơn lam chương khí muôn đời giặc giã thế , vua quan nhà Lý cũng phải tuần du qua kiểm tra tình hình liên tục chứ. Cũng phải xây thành quách dinh thự cho con gái, con rể cùng các “cháu chắt chút chít” chứ. Ngay bản thân các tù trưởng, các dõng tướng chúa động danh nổi như phao, khi lấy được công chúa, cũng phải sắm cái lồng son để chăm sóc con chim quý chứ (con chim quý thì phải ở lồng son). Quá trình xây dinh thất kéo dài nhiều chục năm là dễ hiểu.
17 năm và 35 ngày tìm kiếm

Cây gạo cổ thụ, khổng lồ hàng trăm năm tuổi như là “chứng nhân” quan trọng, là điểm nhấn của hệ thống di tích nghìn năm tuổi khu vực di tích Đền Cầu Từ
Sử liệu thì rất rõ ràng, nhưng các nhà khoa học, dù mải miết kiếm tìm mà dấu tích kiến trúc thời Lý vẫn hầu như chưa được phát hiện một cách xứng tầm ở Bắc Giang. Đến năm 1985, UBND tỉnh Hà Bắc tổ chức kỷ niệm 700 năm ngày chiến thắng quân Nguyên Mông ở vùng cửa ngõ phía Bắc (Lục Ngạn), cơ quan chức năng đã “hiệu triệu” các nhà khoa học hàng đầu Việt Nam cùng tìm kiếm dấu tích của nhà Trần trên đất Lục Ngạn.
Cuộc tìm kiếm đã 17 năm ấy, qua lời kể của Giám đốc Bảo tàng Bắc Giang Trần Văn Lạng thì rất là lâm ly kiểu “công an bắt gián điệp”: họ tìm trải rộng từ đền Cầu Từ ngược lên Xa Lý, Biển Động, tìm ra cái ải Nội Bàng, nơi ông Trần Quốc Tuấn từng làm đại bản doanh án ngữ con đường xâm lược của giặc phương Bắc. Cả các bậc “lão làng” trên thông thiên văn dưới tường địa lý của giới nghiên cứu bấy giờ, như các ông Từ Chi, Trần Quốc Vượng, Hà Văn Phùng… từng đi khảo sát khắp nơi, song dấu tích tìm được rất là nhỏ lẻ. GS Trần Quốc Vượng bảo, nhìn cái địa mạo và các tín hiệu liên quan, thì nhất định vùng này liên quan đến chiến thắng quân Nguyên Mông rồi, nhưng nó ở chỗ nào thì chịu chửa biết. Dăm năm sau, dấu tích nhà Trần mới lộ ra ở khu vực Từ Hả. Tiếp đó,, khi các nhà nghiên cứu tìm ra một văn bản chữ Nho có liên quan đến một nhân vật lịch sử thời Lý, họ bèn “kéo quân” xuống điều tra. Bài cúng của gần năm chục hộ gia đình ở khu vực đó, đều có ban thờ một ông tên là Vi Hồng Thắng, một bộ tướng tài ba của ông Trần Quốc Tuấn có công dẹp giặc Nguyên mà trong bài cúng ở đền Kiếp Bạc nổi tiếng, ông cũng được nhắc tên.
Dần dà, lại nghe kể, bà con trong vùng thờ cúng một nhân vật lịch sử, một thủ lĩnh người dân tộc Tày tên là Vũ Thành (Thân Cảnh Phúc). Giở lại sử cũ, có đoạn: mùa xuân năm Kỷ Hợi 1059, vua Lý Thánh Tông mượn việc đi săn ở lưu vực sông Thương và sông Lục Nam đã đến Giáp Động giao nhiệm vụ gìn giữ biên cương cho các phò mã Thân Thiệu Thái, chồng công chúa Bình Dương; và phò mã Thân Cảnh Phúc… Rồi thậm chí, các vị vua cùng hoàng tộc có lần lên thăm con gái, xem cảnh cung nữ lên giàn thiêu (một táng thức). Thiêu xác cung nữ, thì nhất định xung quanh đó phải có chùa. Chùa nhà Lý, Trần ở đâu? Cuối cùng họ đã tìm và khai quật được dấu tích gạch ngói và công trình thời Lý, Trần rất rõ rệt ở chùa Khám Lạng.
Và, giữa giữa năm 2007, các nhà khảo cổ đã có 35 ngày tận tuỵ và đam mê đào bới ở khu vực đền Cầu Từ, trang sử rực rỡ của một nghìn năm cũ đã lên tiếng.
Đánh thức 1000 năm lịch sử

Ngói máng, ngói ống hoa sen… của một công trình vương tôn hoàng tộc
Sau khoảng 1 tháng tiến hành khai quật, những con đường lát gạch hình hoa chanh (thứ chỉ có thể thấy trong kiến trúc của các bậc vương tôn hoàng tộc) hiện ra trong sự choáng ngợp đến reo vui của các nhà khảo cổ. Hệ thống dinh thất có quy mô rất lớn. Nhà nghiên cứu Nguyễn Văn Phong (người từng nhìêu năm nghiên cứu văn hoá vùng Bắc Giang) dẫn chúng tôi ra một góc đường cổng đền Cầu Từ, chỉ bằng mắt thường đã thấy mưa gió sỏi lở làm lộ ra hai đoạn tường gạch lớn nằm vuông góc. Còn gia đình ông Nhạ, người có khu vườn mà các nhà khảo cổ vừa đào thì còn bới thấy cả các trụ đá thời Lý rồi khênh về làm truồng trâu. Gạch, ngói, cả nhiều nền móng kiến trúc lộ ra, chỉ qua vài nhát cuốc khẽ khàng “xới đất lật cỏ”.
Có mặt tại hiện trường cuộc khai quật kể trên, Giáo sư Veno Kunicazu (Đại học Nữ Nara, Nhật Bản) cho rằng: để nghiên cứu kỹ càng tính chất của từng kíên trúc trong cả công trình có quy mô lớn này là không đơn giản, cần phải có nhiều năm trời. Khu di tích này, ngoài giá trị khoa học lớn, nó có ý nghĩa về mặt tâm linh và niềm tự hào dân tộc của người Việt Nam. Tất cả các chuyên gia trong và ngoài nước có mặt bên các hố khai quật đều cho rằng: hệ thống kiến trúc này có quá nhiều nét tương đồng với Hoàng thành Thăng Long, nó là nguồn tư liệu quý trong việc nghiên cứu Hoàng thành hiện nay.
Các nhà khảo cổ đã tìm ra 5 cái trụ sỏi lớn (gồm đất sét trộn lẫn với sỏi) được đầm chặt quánh vĩnh cửu, đến mức chúng tôi bổ cuốc vào, lưỡi cuốc oằn lên. Đây là phương pháp dựng cột phổ biến của các công trình lớn triều Lý. Khoảng cách giữa các cây cột cái (căn cứ vào trụ sỏi) là 5m, khoảng cách giữa các cột quân (con) là 2m, chứng tỏ quy mô kỳ vĩ của công trình. Cả hệ thống trụ sỏi (chân cột), ngói, gạch, đinh sắt đã hiện ra, và công việc vẽ lại kiến trúc của các “cung điện” trên là không mấy khó khăn. Chỉ biết rằng, chúng có quy mô lớn, và dáng vẻ quyền quý của dòng dõi quân vương. Ths. Hiệp, dù rất thận trọng, cũng đã khẳng định: với những bằng chứng về khảo cổ học, càng chô chúng ta thấy, trước đây, nơi này là chốn trị sự của các quan lại nhà Lý.
Hiện nay, các nhà khoa học đang tức tốc đề nghị cơ quan chức năng có biện pháp bảo quản hiện vật, lập nhà mái che trưng bày tại hiện trường để “đền cũ lâu đài” của các đời công chúa, phò mã nhà Lý được tôn vinh, phát huy giá trị trong giáo dục và nghiên cứu. Các hiện vật quý, các bản ảnh, bản vẽ được trưng bày, đó sẽ là bằng chứng thuyết phục về một hệ thống kiến trúc thời Lý - có quá nhiều nét tương đồng với Hoàng thành Thăng Long. Có thể gọi nôm na, đó là một “Hoàng thành” của miền ải bắc. Một nhà nghiên cứu tâm huyết với các lớp lang văn hoá vùng Hà Bắc cũ sau khi tận mục các giá trị vừa phát lộ của khu dinh thự thời Lý kể trên đã vô cùng hứng khởi: “Đây một câu chuyện có ý nghĩa lớn cần phải bàn thảo, nhất là khi mà chúng ta sắp kỷ niệm 1000 năm Thăng Long - Hà Nội. Một sự thức giấc của những giá trị nghìn năm tuổi ở vùng phên giậu, những giá trị mà chúng tôi đã bao năm tìm kiếm”.

http://www.laodong.com.vn/Home/phongsu/2007/8/50004.laodong

Khi những dòng sông bị “mổ bụng (hồi âm)Khi thầy mo trốn khỏi nhà Tiến sỹ Sơn đi bắt nhái…