My OperaMất ngủ ở Trà Bui
Thursday, November 17, 2011 12:30:08 PM
Mất ngủ ở Trà Bui
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng
Từ huyện lỵ miền núi Bắc Trà My của tỉnh Quảng Nam, phải vắt vẻo đèo dốc 50km, mất gần 3 tiếng đồng hồ, chúng tôi mới tới được UBND xã Trà Bui. Lòng hồ thủy điện Sông Tranh 2, ngoài chuyện chua xót vùi mất biết bao làng mạc và đẩy hàng nghìn phận người tái định cư vào cảnh khóc dở mếu dở thì đôi khi nó cũng lóng lánh như gương thần ngự giữa các cánh rừng xanh mướt mát. Trong sương khói, trời nước như tiên cảnh ấy, người Trà Bui đón khách bằng cái vẻ ngậm ngùi rồi cán bộ xã họp nhau lại ở hội trường tiếp nhà báo. Họ vung tay vung chân bất bình đến sùi bọt mép. Người ta đã đẩy hàng nghìn người dân vào vùng lõi Rừng phòng hộ để tái định cư, người ta đã xây những ngôi nhà như tổ chim bồ câu, vôi cát tạm bợ đến mức dùng ngón tay búng nhẹ cũng rơi lả tả rồi bảo bà con vào đó mà “an cư lạc nghiệp”…
Tôi trở về, đã nhiều đêm mất ngủ bởi những cảnh bi hài đến chua xót ở Trà Bui.
Ai đã mang cho Trà Bui một “kỷ lục” chua xót?
Không biết cả Việt Nam và cả thế giới này có nơi nào làm bảo tồn như ở Quảng Nam? Đã thành lập cả Ban Quản lý (BQL) rừng phòng hộ Sông Tranh với ban bệ, giám đốc, phó giám đốc rồi nhân viên, trạm quản lý đàng hoàng, giao cho Ban hơn 10 nghìn héc-ta rừng giàu có và đa dạng sinh học bậc nhất khu vực từ lâu; thế mà đùng một cái người ta quyết định thả 321 hộ dân (cộng với hàng trăm hộ di dân tự do) tọt vào trong vùng lõi rừng để “di dân tái định cư” phục vụ thủy điện. Chuyện lạ này đã khiến lãnh đạo tỉnh Quảng Nam, Đại biểu Quốc hội, cả Thứ trưởng Bộ NN&PTNT phải vào tận xã Trà Bui, lên tận các cánh rừng đang bị chọc tiết để thị sát. Ông Đoàn Tất Chẩn là người phụ trách BQL rừng phòng hộ Sông Tranh, gặp nhóm nhà báo chúng tôi, ông cay đắng: “Sự thật thì cần phải được nói ra. Có dối các anh cũng chả được. Chúng tôi là chủ rừng, không giữ được rừng thì chúng tôi xin nghỉ, buộc thôi việc hoặc phải đi… ở tù thì cũng phải chịu. Trước đây, hơn chục nghìn héc-ta rừng quý báu của chúng tôi, chỉ có 24 hộ dân ở trong đó từ xưa, rất yên bình. Bây giờ người ta thả mấy trăm hộ dân vào hẳn trong lâm phận và liền kề cửa rừng của chúng tôi, làm sao giữ được rừng? Tôi mấy chục năm làm nghề rừng, quả là chưa nghe thấy chuyện tương tự thế này ở khắp Việt Nam, quả là đau đớn. Đây là các cánh rừng đẹp, giàu có và đa dạng nhất khu vực”.
Không chỉ người dân ở 4 khu dân cư nằm trong lõi rừng phòng hộ, mà cả xã Trà Bui hơn 5.000 dân, nhiều người đồng loạt đi phá rừng phòng hộ để lấy đâu sản xuất, để bán gỗ. Lý do được đưa ra, vừa có lý mà lại vừa vô lối: vì cuộc sống quá khó khăn, nên chúng tôi đồng loạt phải đi phá rừng. Trước đây, khi chưa có thủy điện, làng mạc của chúng tôi chưa chìm xuống lòng hồ, thì chúng tôi có bao giờ đi phá rừng đâu, hả nhà báo? Ông Đinh Văn Xuân, Chủ tịch UBND xã Trà Bui nhỏ nhẻ: tôi là chủ tịch, nên không đi phá rừng làm rẫy được, chứ ở đây cả làng ai cũng đi phá rừng hết. Gần 10 người là Bí thư, Chủ tịch, trưởng các ban ngành của xã tề tựu đông đủ trong hội trường Ủy ban để đón khách. Họ bảo, đừng nghĩ là chúng tôi thích phá rừng, chúng tôi có phá rừng để lấy gỗ đâu. Chỉ cần đẵn gỗ xuống, để làm rẫy kiếm cái ăn thôi. Xưa, ở dưới làng cũ (nay đã ngập làm lòng hồ thủy điện) có vườn, có rẫy, có nhà sàn rộng rãi. Bây giờ lên đây, mỗi nhà được 400m2 đất làm nhà ở, 600m3 đất làm vườn làm rẫy. Thì lấy gì mà ăn. Có khi, được cắm đất ở chỗ cằn cỗi, ta luy phía sau nhà cao đến mức phải bắc thang mới trèo lên mà… trồng cây được. Bà con ở đây vẫn có thói quen trồng trỉa ở các mảnh nương khác nhau, làm nương nơi này một vụ, vụ sau phải mảnh rẫy khác rồi 3 năm sau mới quay lại nơi cũ. “Thế nên mấy trăm mét vuông không thể đủ để canh tác. Mà như thế cũng là sai lời hứa với bà con hồi vận động di dân tái định cư, họ bảo cho mỗi hộ từ 1,5 đến 1,8ha rẫy. Bây giờ cứ cho đủ ngần ấy đi, 100% bà con sẽ cam kết không phá rừng nữa”.
Ông Chẩn bảo, chúng tôi là chủ rừng, hồi đó Giám đốc BQL rừng Sông Tranh đã lớn tiếng phản đối việc thả dân vào vùng lõi rừng đặc dụng, nhưng không ai nghe lời. Tự dưng mang mèo thả vào mâm… cá rán, mất cá thì trách nhiệm thuộc về ai? Ông Chẩn tiếc hùi hụi khi kể về cái cảnh người ta liên kết với nhau, mỗi người một cái cưa máy, nửa ngày là đốn hết cả tán rừng mỗi cây gỗ lớn có đường kính gốc hơn 1m! Đi trong làng, nhà nào cũng tràn ngập gỗ, kể cả nhà lãnh đạo xã. Nhiều xưởng cưa roèn roẹt suốt ngày, mùi gỗ thơm lựng, ngổn ngang gỗ lạt. Tất cả giống như một đại công trường khai thác gỗ. Nhưng, thử hỏi ai sẽ chịu trách nhiệm cho thảm cảnh kia? Có lẽ, đối tượng bị chỉ trích và lãnh hậu quả sẽ là như trong truyện ngắn hài hước nào đó, là: gã Không Ai Cả.
Cán bộ BQL rừng bị người ta chửi bới, vác dao đe dọa. Giám đốc Chẩn kể, ông cũng bị nhắn tin đòi “xử” vì dám ngăn cản việc người ta chặt gỗ trong vùng lõi rừng phòng hộ. Giáp Tết năm 2010 vừa rồi, cơ quan chức năng đem về xã Trà Bui xử lưu động đối tượng phá 26m3 gỗ rừng tên là Hồ Văn Quang, người thôn 5, Trà Bui. Trước khi đi ở tù, Quang chỉ mặt cán bộ BQL, “tao ra tù, thì tao sẽ xử hết bọn chúng mày. Lúc ấy tao già quá, thì con tao sẽ xử chúng mày”. Quang bị tạm giam, tòa xử xong, tuyên án tù 2 năm, Quang (là người Ca Dong) được ưu tiên cho ăn tết xong hãy đi thụ án. Lúc đi, Quang mang theo cả vợ và đàn con xuống trụ sở công an, gãi đầu gãi tai trình bày: xin cho nốt cả vợ con tôi đi ở tù, chứ để chúng nó ở nhà, vợ dại con thơ biết ai nuôi nấng, chăm sóc. Và cứ với sự đánh bài cùn để phá rừng bằng mọi nhẽ đó, chỉ riêng những vụ đã thống kê được, cũng cho thấy phần nào mức độ khủng khiếp ngoài hiện trường rừng già Sông Tranh: từ chỗ không có vụ phá rừng nào, “năm 2010, có 35 hộ chặt phá 19,5ha rừng làm rẫy; 6 tháng đầu năm 2011 đã có 25 hộ chặt phá 9,08ha rừng làm rẫy, khai thác 317m3 gỗ trái phép” (báo cáo của BQL rừng phòng hộ Sông Tranh).
Tôi đã búng ngón tay để từng mảng nhà người Trà Bui… rơi rụng!
Những ngày ở Trà Bui, đi trong điệp trùng những cánh rừng bị phá, những súc gỗ lớn được ném lanh tanh bành khắp thôn xóm, tôi có cảm nhận về cái việc tranh tối tranh sáng, mạnh ai nấy… kiếm ăn. Người tổ chức tái định cư sai lầm, cẩu thả, thậm chí gian dối. Bà con thì được nước làm càn. Chủ rừng bó tay, chính quyền thả lỏng cho dân “ở rừng thì cứ dựa vào rừng”. Một lần nữa, cần tự hỏi: lỗi này do ai? Nhất là khi mà vừa qua người ta lại tiếp tục lên kế hoạch làm hai cái thủy điện nữa trong khu vực, thông tin này khiến UBND xã Trà Bui và nhiều cấp ngành ở địa phương phát hoảng, họ tức tốc có công văn xin… đừng làm như thế. “Vì nó ảnh hưởng quá lớn đến dân sinh”, như lời ông Chủ tịch UBND tỉnh Quảng Nam nói.
Lãnh đạo huyện Bắc Trà My khẳng định: di dời lên “đỉnh dốc” cao vút Trà Bui, bà con được làm mấy chục cây số đường nhựa, cơ sở vật chất các thứ cũng khang trang. Trong khi đó, người dân thì kêu trời: họ nhận tiền đền bù với cái giá năm 2009, chỉ 1,5 đến 2 nghìn đồng một mét vuông, tức là một mét vuông đất của họ chỉ mua được một ổ bánh mỳ (Bí thư Đảng ủy xã nhấn mạnh). Xưa họ ở quê cũ, chỉ đi 12km đã ra đến huyện, nay đi đúng 50km đường ngoằn ngoèo như con rắn trên mây mù. Lúc có người ốm đau, thuê gần 300 nghìn đồng mới có một chuyến xe ôm ra huyện chữa. Mùa mưa, như từng diễn ra, có khi bị cô lập 2 tháng giời, không làm sao cầu cứu ra đến huyện được. Việc tham gia giao thông lúc đó càng cận kề… miệng tử thần hơn. Đường trong các thôn thì chưa làm đã hỏng, đá hộc trồi ra, đường dốc như… Đèo Hải Vân ngày trước (Chủ tịch xã nhấn mạnh). Nhưng, đáng sợ hơn là nạn thiếu đất sản xuất. Đường nước sạch thì chưa làm xong đã cạn khô, hệ thống thủy lợi không có, bà con sống trên núi cao, đường đi lại toàn đá hộc, có chỗ dốc như cái dây căng từ ngọn cây xuống bờ suối. Người ta cứ thế xây những ngôi nhà gồm hai phòng bé tẹo, kết cấu rất buồn cười, bà con không làm sao thu xếp cuộc sống theo phong tục của mình được. Hậu quả là người ta bỏ nhà “tái định cư” đó, mỗi nhà đi đẵn gỗ làm một cái nhà sàn lợp lá như truyền thống ngàn đời. Họ ở cả hai ngôi nhà, hoặc đôi khi bỏ hoang ngôi nhà “nhà nước cấp” cho trâu bò phá phách, cỏ hoang mọc lút lối đi. Cách UBND xã 2 km, chúng tôi đến cả một khu xóm mới hoang tàn, rất nhiều ngôi nhà bỏ hoang như thế. Trường học của xã thì bị nước lũ từ rừng về phá vỡ tan nhiều đoạn. Hệ thống cửa cũng vỡ sập. “Nhà nước” xây trường nhưng không xây bờ rào xung quanh, nên trâu bò vào phá hết. Bà con phải kiếm tre nứa rào trường lại như quây một ruộng rau rộng rãi.
Hơn 3.000 người dân (người Ca Dong, người Mơ Nông, người Xê Đăng…) bị ép “nhảy dù” vào chính vùng lõi và sát vách rừng phòng hộ đã tạo nên một áp lực giết chết các cánh rừng phòng hộ quý báu. Họ cần gỗ để dựng nhà, cần đẵn bỏ gỗ rừng để lấy đất trồng lúa nương. Bí thư Đảng ủy xã, ông Hồ Văn Danh bảo, bà con có truyền thống vui tết cơm mới, phải nhảy múa trên nhà sàn thì mới được. Không ai nhảy múa trên nhà xi măng lát gạch hoa. Bà con các dân tộc trong xã, nhà nào cũng phải có lửa đỏ quanh năm trong bếp, con cái ngủ xung quanh thì mới ấm, không ai đốt lửa rồi nằm trên nền gạch hoa trong mùa đông rét mướt cả. Lúc ăn cơm, ở nhà sàn, gạt một cái cơm rơi xuống khe ván, dưới sàn nhà con gà khắc ăn. Ở nền gạch hoa không được. Cách giải thích đó là của bà con, dẫu nó có lý hay không có lý. Chỉ biết rằng, hầu hết các gia đình có nhà tái định cư, họ đều đẵn rừng dựng thêm một cái nhà sàn, lợp lá ở kề bên nhà gạch. Nhiều người bỏ hoang 100% nhà gạch cho trâu bò trú ngụ. Nếu bỏ rẻ mỗi cái nhà sàn 10m3 gỗ, thì hơn 400 hộ dân đã ngốn hết ít nhất 4000m3 gỗ rồi.
Điều đáng sợ hơn, chất lượng nhà tái định cư thấp thê thảm. Nó được làm bằng tư duy xuẩn ngốc của một số người, không hề tham khảo ý kiến của bà con. Như nhà Chủ tịch Đinh Văn Xuân, bờ tường tróc lở, gõ vào là rơi lả tả. Kiến trúc thì không ai có thể ngửi được. Tôi đã bị ám ảnh rất nhiều, khi Nguyễn Thanh Hưng, Phó Chủ tịch UBND xã Trà Bui bỏ cả ngày đưa tôi lang thang thăm những ngôi nhà tái định cư đáng xấu hổ đó. Theo tiền “khấu trừ” mỗi ngôi nhà như tôi đang ghé thăm, sẽ có giá từ 85 đến 110 triệu đồng, nhưng than ôi, nhà bé tẹo. Cửa rả bập bành. Phó Chủ tịch Hưng rờ tay búng bằng một ngón trỏ vào tường, búng đến đâu, “vôi vữa” rơi lả tả đến đó. Rơi đầy cả một góc nhà. Chủ nhà, anh chàng Đinh Văn Sỹ cứ ngậm ngùi nhìn ngôi nhà của mình biến thành vụn đất cát, không nói năng gì. Năm 2008, Sỹ, 35 tuổi, cùng vợ và con rời thôn 1 (cũ) của xã Trà Bui, “chạy giặc nước” lên đỉnh đồi này nhận nhà mới. Nhận nhà rồi, họ cho 8,6 triệu tiền ăn. Sỹ mua tủ gỗ, mua cái xe máy, cái tivi đặt trên cái tủ, thế là vẫn còn nợ người ta 4 triệu nữa. Từ bấy, vào giữa rừng, chờ hoài không thấy ai cấp đất sản xuất cho mình, Sỹ lặng lẽ đi phá rừng làm rẫy. Sỹ bảo tôi, “làm vậy là làm bậy làm bạ, nhưng không làm vậy thì cả nhà sẽ chết đói”. Sỹ cũng làm thêm nghề đẵn gỗ thuê, có khi họ xin phép chặt 10m3, họ cứ thoải mái chặt cả trăm mét khối. “Chặt ở xa làm mô mà kiểm lâm biết được. Ai hỏi thì bảo cháu là người làm thuê thôi. Rẫy nhà mình cũng cách nhà 4km, có ai biết đâu”, Sỹ kể.
“Người ta bảo đi để cho điện sáng cho tổ quốc, thì mình đi thôi. Họ cho tiền 8,6 triệu thì mình lấy. Họ không cấp đất sản xuất thì mình đi phá rừng. Cái nhà này sắp đổ, tường lở hết, cứ mưa gió là mình lại cõng vợ và con chạy xuống bếp, sợ nhà nó sập thì chết cả nhà ấy mà. Bếp làm bằng gỗ rừng, chắc lắm. Đường xe máy hỏng thì đi bộ. Nước sạch không về thì mình mua ống nhựa, dẫn nước trên núi vào bể nhà nước xây”, hình như Sỹ nói mà không hề buồn rầu gì. Tôi và Phó Chủ tịch xã cùng ngẩn ngơ nhìn nhau. Mưa núi vẫn rào rào, đường ra khỏi thôn bị ách tắc, hai an hem chỉ biết ngồi buồn rầu nhìn ngôi nhà toang hoang vì sắp sập. Những ngôi nhà làm cho bà con sau khi họ hy sinh nhà cửa, làng mạc, mồ mả ông bà vì dòng điện ngày mai của tổ quốc, nhưng bà con… không muốn ở.
Đ.D.H
