Do Doan Hoang

Chim cá tiến vua cùng khóc trong hũ rượu…
Tôi có anh bạn từng đi và nghiên cứu khắp hơn 80 nước trên thế giới. Một lần vui chuyện, lấp nhấp tí “rượu dân tộc” ở Hà Nội anh ta nhận xét rất đáng giật mình: Tớ đi nhiều nhưng chưa thấy nơi nào người ta nhét đủ thứ từ hổ báo hươu nai cho đến ong đất, dế mèn, rồi chim cá tiến vua, rồi cây lá, thân rễ cây thuốc phiện và trăm thứ bà rằn khác…vào hũ “rượu dân tộc” như ở ta. Đúng là sơn hào hải vị của Việt Nam, có hẳn một xê-ri các thức được tiếng là “thời trân” danh bất hư truyền, đến vua chúa ngày xưa cũng phải bắt con dân của mình nai lưng lên rừng xuống biển kiếm tìm về để tẩm bổ. Ví như “chim cá tiến vua” với chim sâm cầm, cá anh vũ, hoặc bộ lòng cá chiên. Để đến nỗi, bây giờ các món này đều bị lùng tìm kiểu tàn sát, hủy diệt. Thật khó để không buồn và xót xa cho những gã trọc phú đang mải mốt xui thợ săn đi bắn sâm cầm về “tửu táng”.
Dường như, từ trên tivi cho đến hàng quán vỉa hè bệ rạc nhất, người ta đều thi nhau quảng cáo các thứ xoay quanh công dụng “tráng dương bổ thận”. Cũng khó ai có thể tưởng tượng được, có gã quái dị đem bắt cả đàn cá anh vũ với những cái mõm chù chù như mõm lợn ỉn về thả vào bình rượu “cường dương” tả pí lù. Sao mà thiên hạ bây giờ mải mê “kích dục” thế nhỉ?
Một con cá đổi lấy ba chiếc công nông!
Những chuyến theo thợ săn cá Anh Vũ dọc sông Gâm, sông Lô, sông Nho Quế, sông Đà và vạch mặt những trò bầy hầy lừa đảo khách thích làm “vua” ở nhiều tỉnh thành luôn để lại trong tôi cảm giác bi hài. Đám “phá sơn lâm, đâm hà bá” đang muốn lộn ngửa sông nước lên, bới bùn, tát nước, bắt bằng được những “quái vật” sông hồ. Đó là những con cá chiên khổng lồ, có khi nặng 50kg đến 70kg, to như một thây người nằm sấp. Có khi tròn lẳn, nhẵn thín, đen kịt như quả bom tấn hoen gỉ ngâm nước. Khi nó lại bơi lù lù, đen nhánh như khúc đại thụ mục ruỗng lập lờ trôi dưới đáy sông.
Cung, súng bắn tên của Trung Quốc được tuồn về. Mỗi mũi tên sắt có ngạnh dài và dây buộc để bắn trượt hay bắn trúng thì vẫn không bị mất vũ khí. Bắn! Máu cá loang đỏ mặt sông. Cụ cá già nua quẫy đạp bi tráng. Tàn nhẫn nhất vẫn là trò dùng mìn, dùng xiết điện dí thẳng xuống nước, khiến vạn vật của thủy giới cùng chết ngắc. Các báu vật của lòng sông bị phanh thây, thứ “tiến vua” quý giá, nghe đồn là bộ lòng cá chiên. Dạ dày cá to như cái bong bóng lợn. Lòng cá dai và giòn, người ta phải vuốt, lộn, bóp muối như làm lòng lợn. Có khi, một bộ lòng cá thái ra, xào được ba đĩa tây.
Con công chết vì bộ lông đẹp, con chim sáo chết vì tiếng hót hay. Và bây giờ cá tiến vua tuyệt diệt vì cái tiếng vua chúa ngày xưa có thò mồm vào. Một con cá chiên già nua với những thớ thịt vàng như nghệ và bộ lòng tương truyền là thứ tiến vua kia có giá vài chục triệu đồng. Có khi một “con cá lá rau” bắt được ở nơi sông hồ chẳng của riêng ai, đem về đổi được hai ba cái công nông. Các nhà khoa học ở Viện thủy sản kêu trời, vì cá quý sắp tuyệt diệt. Trong bối cảnh ấy, số phận cá Anh Vũ mới thật thảm thương. Dữ dằn như cá chiên còn chết, huống kể gì đến Anh Vũ, cái loài mỏng manh yếu ớt, con to nhất cũng chả mấy khi nặng quá một cân. Cụ Nguyễn Trãi, cụ Lê Quý Đôn đều viết, cá Aanh Vũ sống ở ngã ba Bạch Hạc, sở dĩ ăn rễ cây chiên đàn nghìn tuổi rồi thụ khí thiêng vùng đất huyền sử mà trở nên thiêng quý, là thứ tiến vua. Thế là vua phong kiến xưa có cả “chỉ dụ” bắt người ta cống cá Anh Vũ, cống chim sâm cầm. Xưa, dân thôn lành lẽ tết lưới đan rọ thô sơ mà bắt cá, cái việc “khai thác nguồn lợi thủy sản” bấy giờ, nói như ngôn ngữ bảo tồn của nhân loại tiến bộ bây giờ là: “sử dụng bền vững tài nguyên”. Chim cá tiến vua chỉ thật sự rơi vào thảm kịch tuyệt diệt khi con người sử dụng máy móc, điện đóm, vũ khí tối tân và thả rông ham muốn ích kỷ của mình để…tàn sát. Xiết dây điện để trần xuống nước giết chết cả trứng cá và bất cứ ấu trùng nào của thủy giới. Họ làm tất cả, bất chấp ngày mai chính họ và cả loài người này, có thể không còn một ai được trông thấy cá chiên và cá Anh Vũ nữa.
Những chú sâm cầm bị chặt chân ở Hà Nội
Thế rồi hàng quán khắp Việt Trì, Tuyên Quang, Hòa Bình, Hà Nội…rộ lên phong trào “ăn món của vua”. Đám con buôn đem cá trắm, cá dầm xanh, cá trôi ra bảo là Anh Vũ đấy. Người lắm tiền muốn thử nếm thì không phân biệt được con diếc với con rô, huống hồ là thứ thời trân bước ra từ huyền thoại như Anh Vũ. Thế là đem tiền nhiều triệu ra ăn cá trôi nuôi bằng cỏ rả, bằng cám “Con cò” và phân lợn ở các cái ao tù. Vừa ăn vừa tấm tắc nó là “cá tiến vua”, ăn thế này thì có nhẽ mình được làm vua đến nơi rồi. Và họ nghĩ kế mua vài con cá tanh òm về thả nó “bơi” trong hũ rượu, hạ thổ một năm rồi òm ọp uống để cải thiện “dương sự”.
Lại nói chuyện lừa. Có một dạo, ở cửa ngõ phía Tây Hà Nội, rồi cả ở chỗ Hà Đông, khu Công viên Thống Nhất, chỗ Bách Thảo, xuất hiện đám người chuyên bán “chim sâm cầm tiến vua”. Những con chim vẫn đi lại loăng quăng vật vạ, nhưng cơ thể thì trụi không còn một sợi lông. Người bán và người mua giữa thủ đô khi ấy đều quá man rợ. Người mua luôn yêu cầu người bán vặt hết sạch lông của lũ đặc sản chim trời để về nhà đỡ phải…bẩn tay. Vặt sạch, lông chim bay tơi bời trên phố xá, nhưng người bán phải để cho chim vẫn sống, để chắc cú là mua về còn có thể “tươi ngon” cắt tiết được. Thành thử, chim trời cứ phải trụi lông như một người gầy gò, trần truồng, kiệt sức đang loạng choạng đi lại trên rìa phố hun hút gió mùa đông. Đám con buôn rao: “Chim sâm cầm này là thứ quý để tiến vua đấy. Bọn em khổ sở mới bắt được, các bác chỉ việc bỏ tiền ra là bỗng dưng thành…ua chúa. Chứ xưa thì vua…Tự Đức mới được ăn!”. Nhiều người biết chút kiến thức về chim sâm cầm đã đòi xem chân chim. Nghe nói trong muôn loài chim chóc, gia cầm, chỉ có duy nhất chim sâm cầm là các ngón chân của nó có ba cái màng xòe ra mà màng nào cũng tròn như đồng tiền xu. Mỗi ngón chân nhất định có ba “đồng tiền xu” màu xanh nõn chuối như vậy. Không giống với bất cứ loài vật nào trên thế gian.
Bọn bán chim và người mua chim đôi khi biết rõ điều đó. Nên đám con buôn leo lẻo: “Chân con sâm cầm là bổ nhất, bọn em đã cắt ra dành ngâm rượu cho thật ngấu rồi bán riêng. Đây là hũ rượu ngâm chân sâm cầm. Còn cả con chim ăn rất bổ, bộ lòng nó bé xíu và dai ngoét, mật nó ngâm trong rượu thì tuyệt cú mèo, đảm bảo ông uống bà khen. Vua ngày xưa toàn phục vụ cả trăm bà ấy chứ”. Và người ta mua tơi tới. Mua mà không biết rằng, thiên hạ phải chặt chân con chim kia trước khi đem bán, bởi vì chim đó một trăm phần trăm là chim cuốc và vịt trời. Ngón chân cuốc, chân vịt trời (và những loài khác) thì màng của nó không tròn như đồng xu, nên mới phải chặt vứt đi. Với giá cắt cổ 500 nghìn đến một vài triệu đồng một con “chim tiến vua” giả, “cá tiến vua”…lừa, nhiều thợ săn, lái buôn dạng này đã xây nhà lầu và mua xe hơi ngon lành. Và có hôm, họ lái xe, đeo súng đắt tiền, cho tôi đi theo xem họ tàn sát chim tiến vua.
Sự thật là vua Tự Đức còn có cả chỉ dụ yêu cầu dân chúng ở làng Nghi Tàm ven Hồ Tây (Hà Nội) phải cống nạp 10 đôi chim sâm cầm mỗi năm, bắt đầu từ năm 1847. Sâm cầm là giống chim di cư, hằng năm bay dọc trái đất để chạy theo nhịp điệu mùa và nhịp điệu thức ăn. Sâm cầm tương truyền sống lâu trên dãy Trường Bạch của xứ Cao Ly phương Bắc, ăn củ sâm quý nên cơ thể nó chứa bổ dưỡng ở đủ mọi nhẽ (chiết tự ra: sâm là củ nhân sâm, cầm là con chim). Thế nên người đời tiếp tục tàn sát giống chim lạ và quý này, cho đến khi người ta đều tin rằng nó đã tuyệt diệt. Tuy nhiên, sâm cầm là chim di cư, cứ đầu đông hằng năm, trong se lạnh và trời ong ong chút sương mù là chúng lại di cư qua nước Việt Nam. Người Việt dù ích kỷ và nhẫn tâm nhất thì cũng không thể bắn, bẫy hết được sâm cầm. Bởi từ trên núi Trường Bạch, quê hương của giống nhân sâm quý nhất thế giới, sâm cầm còn đi qua hàng chục quốc gia khác, Việt Nam chỉ là một bến đỗ tiếp nhiên liệu (thức ăn) để tiếp tục đốt mỡ thiên di. Việt Nam xử ác với sâm cầm, nó không dừng lại ở nhà ga nước Việt nữa. Và thời gian vừa qua, nạn săn bắn được kiểm soát, súng tự chế được vận động giao nộp khá triệt để, sâm cầm đã trở lại.
Sâm cầm chưa dám về Hà Nội ồn ào, nhưng dọc vùng Phú Thọ, Yên Bái thì đã lác đác vài đàn chim quý. Sâm cầm bay như một cơn mưa với những hạt nước khổng lồ đen nhưng nhức. Nó sà xuống ăn chung với đàn vịt trời, đàn vịt nhà. Giống như các loài chim di cư khác, sâm cầm rất lành, rất ngốc nghếch. Nó không có sự đề phòng với súng săn, lưới ụp. Đám thợ săn giàu có đỗ xe, khoác súng hơi 12kg, súng tự chế bắn đạn hoa cải loại đạn lớn. Họ ngụy trang bằng lá lẩu khắp mình, rồi bơi ra mặt đầm. Súng của họ đạn ria bắn thành vòm tròn, một lần xiết cò có thể giết chết cả một bầy chim, bắn trượt khó hơn bắn…trúng. “Sâm cầm nó ngu lắm, đã gặp là bọn tớ bắn chết! Nhưng ít khi gặp lắm. Chứ gặp luôn có mà giàu to”, một thợ săn nói.
Khi bị bắn, chim cứ nổi trên mặt nước, nổi ba ngày thì lông của nó cũng không ướt. Lông chim bết và dai, cực kỳ khó vặt, đôi khi không thể nào nhổ ra được. Lòng chim sâm cầm bé xíu, dai ngoét như dây dù. Có khi hứng chí thợ săn nhậu một lúc cả đàn chim tiến vua, rồi tò mò nhằn từ chân chim ra những cái vòng sắt ở đó có ghi chữ Tây, số hiệu rất ngộ nghĩnh. Bọn họ không biết rằng đó là thiết bị mà các chuyên gia quốc tế đeo vào chân chim để nghiên cứu, ở đó có tên trạm đã bắt và đeo vòng cho chim, có mã số theo dõi bệnh tật, cân nặng, thói quen di cư của sâm cầm. “Phẩm tiên đã đến tay phàm”, tiếc thay, tất cả đã chết chìm trong hũ rượu. Người ta dặn nhau, sâm cầm quý nhất là cái mật của nó, nhớ để nguyên mà…tửu táng.
Đàn sâm cầm đã trở về. Cá tiến vua cũng chưa tuyệt diệt. Nhưng chẳng bao lâu nữa, có lẽ tất cả chỉ còn trong…sử sách. Tôi đã rùng mình như thấy hết cái hùng thiêng của thiên nhiên xứ sở khi cầm trong tay, chụp bức ảnh con cá Anh Vũ “tiến vua” đúng như sử sách và tài liệu khoa học mô tả. Vì ăn rêu đáy nước, vì sống ở nước xiết cần bám miệng vào vách đá liên tục, nên miệng cá anh vũ loe ra, dày lên, chù chù như mõm lợn ỉ. Tôi chưa từng nghe nói, chưa tìm thấy trên mạng một bức ảnh chụp được cái mõm một con cá Anh Vũ đích thực như thế. Tôi cũng chứng kiến những cỗ tủ lạnh, những dãy hầm rượu rao bán tiền triệu/hũ mà ở đó đen nhoáy, rũ rưỡi toàn chim sâm cầm đã chết. Để rồi lòng chợt tuyệt vọng tự hỏi lòng: sao bây giờ người ta mua súng săn, súng đạn hoa cải dễ thế. Thợ săn đi cùng tôi chứa trong nhà cả chục khẩu súng, cả mấy tải đạn. Họ tự nhồi đạn rồi xiết cò đùng đoàng. Súng và thuốc nổ ấy đã và sẽ là một hiểm họa lớn, không chỉ tàn sát chim sâm cầm hay cá tiến vua.
Đỗ Doãn Hoàng
Kèm theo chùm ảnh