Do Doan Hoang

Kỳ bí và thổn thức với mùa cúng bản - gạ ma thú !

Có lẽ, đã đến lúc giới ưa xê dịch, ưa chữ nghĩa chúng tôi phải sớm lập một cái hội những người yêu cuộc sông biên tái, rừng già, hồn nhiên, diễm tình của người Hà Nhì. Nước Việt Nam chỉ có 3 tỉnh có một chút nhỏ bé các bản làng người Hà Nhì. Người Hà Nhì Đen ở Lào Cai đã đẹp, nhưng người Hà Nhì Hoa ở Điện Biên và Lai Châu còn quyến rũ hơn. Mùa cúng bản năm 2013, dọc đường bôn tẩu với chữ nghĩa, tôi đã vô tình trở lại miền Hà Nhì dọc biên cương Mường Tè của Lai Châu, đi vắt sang, thông sang điệp trùng núi non của huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên.

Đi dọc Pa Ủ, Pa Vệ Sủ, thăm bà con vừa từ rừng già sống kiếp Dân Lá Vàng về với bản Hà Si, ngược nơi con sông Đà chảy vào Việt Nam, qua xã Mù Cả tận cùng hoang vu. Ít ai ngờ rằng, giờ đây người ta vừa phá tuyến làm đường mới giáp biên nối Pa Tần với Mường Tè, ô tô đi được. Rồi cầu vượt sông Đà ở Pác Ma, đi mãi qua Mù Cả, qua Xi Nế, Gò Cứ rồi về mạn Leng Su Sìn của Mường Nhé. Tôi đến thắp nhang cho pho sử sống của núi rừng Ngã ba biên giới, ông Pờ Sỹ Tài vừa mới mất chắc cũng tròm trèm một năm. Tiếng khóc rền vang, tôi đã khóc như khóc chính người thân thiết của mình vừa rời cõi tạm vậy.

Ra khỏi bản, ai nấy sững sờ trước những gì còn lại của mùa cấm bản, cúng bản vừa đi qua. Ở mạn bản Gò Cứ, qua Leng Su Sìn, vòng sang A Pa Chải, Tá Miếu, chỗ nào cũng thấy “văn hóa cấm bản” trưng ra đầy ngỡ ngàng. Vẫn biết bà con theo tín ngưỡng đa thần, vạn vật hữu linh, họ cúng thần sấm sét, thần lông mi lông mày, cúng hòn đá bờ suối hay cái bậu cửa, rồi góc cái mó nước rêu phong. Thế nhưng, vẫn cứ phải giật mình trước các quan niệm hồn nhiên của người Hà Nhì. Dòng chảy văn hóa, tâm linh, những mạch nguồn nghi lễ giữa non cao vẫn còn đó. Nó làm ta thổn thức.

Bà con treo đủ lựu đạn, súng, gươm, cung nỏ, các hình hài đáng sợ nhất ra để dọa con ma, không cho nó vào bản. Hồi sau chiến tranh biên giới, họ còn treo cả lựu đạn, mảnh bom lên các khung cổng làm bằng tre gỗ (thường là cây gỗ gạo tươi dựng thành cổng chào) để “cấm bản”. Đơn giản, cấm không cho ai tự tiện vào ra để bản làng được bảo vệ khỏi tà ma, khỏi thiên tai, thú dữ, địch họa. Ai đã vào thì phải 3 ngày vui vẻ không được ra, ai đã ra mà muốn quay trở vào thì cứ ở ngoài 3 ngày liền mà chờ đợi. Để ngăn điều xấu, điều dữ, bà con Hà Nhì nghĩ cách treo cung kiếm, dáo mác, súng ống lựu đạn, đầu súc vật gớm ghiếc, các vòng tre đan hình “quái quỷ” kỳ bí. Bà con tự nghĩ: treo cái đáng sợ ấy lên, thì ma tà và điều gở sẽ sợ không dám vào bản. Ai phá lệ, sẽ phải làm lý (phạt) để cúng tiếp tục cầu may, gạt bỏ điều buồn, gở. Đi qua bao “súng đạn” bằng gỗ, lúc đến địa phận bản Gò Cứ, xã Mù Cả, chúng tôi ngỡ ngàng bắt gặp những sọt đất đá có nặn hình người nam người nữ bằng đất, rồi những cái dương vật to lừng lững (so với người), có chỗ họ còn để dương vật thúc vào bụng dưới bức tượng đất đen thui vừa nặn. Có chỗ, dương vật còn dùi lỗ ở đầu, cắm cái que dài cong từ “đầu” đó bay ra đường, ai xem cũng hiểu là tinh dịch bay ra thành dòng… (xem chùm ảnh).

Không có bàn tay nghệ nhân, cũng không thuyết giảng hay trình diễn gì cả. Bà con cứ hồn nhiên thể hiện xúc cảm, mong ước và niềm tin tâm linh của mình. Một cuộc sống hoang sơ, những nét son văn hóa sặc sỡ, thật đáng để người ta thổn thức.

Đỗ Doãn Hoàng