Do Doan Hoang

Đêm Ba Mươi năm Dần:
Nhớ “ông Hổ” từng bắt cọp, nuôi Chúa sơn lâm tặng… nhà nước !



Lịch sử cũng như lịch sử… văn chương nước Nam ta, hình như rất ít cảnh đánh cọp dữ được đưa thành biểu tượng. Quê tôi có Anh hùng dân tộc Phùng Hưng “dụng mưu đánh cọp, báo quốc an dân”; ông đã đấp chết đàn cọp thành tinh ăn thịt người ở Đường Lâm, rồi kéo về giải phóng thành Tống Bình (Hà Nội), đánh tan cái họa xâm lăng bởi nhà Đường. Chuyện ấy diễn ra cách nay đã hơn 1.000 năm! Sử Tàu có ông Võ Tòng đánh một lúc chết 7 con hổ trên núi Cảnh Dương, ông Lý Quỳ (người của Lương Sơn Bạc) đập mấy khắc chết tuốt cả cọp cha mẹ và 4 vị cọp con …, nhờ thế cái uy danh “tráng sỹ đả hổ” của họ còn gầm vang đến mọi thời. Có người bảo, ở ta, bởi trưng, ngàn đời nay, quá nhiều người bị mê dụ đến mông muội với cái gọi là “thần dược” cao hổ cốt, cho nên dẫu có đấm đá chết mãnh hổ thì người ta cũng úi xùi, dấm dúi nấu cao đem cất giữ hoặc bán buôn đắt đỏ chứ chả tội gì khoe ra cho người ta… dòm dỏ - thế cho nên chuyện dũng sỹ đả hổ không được lưu truyền?! Nhất là, khi mà, đến gần đây, hình ảnh người đánh hổ càng không thể nào được tiếp tục “vinh danh”, khuyến khích, bởi các quy định nghiêm khắc của luật pháp cũng như lương tri Việt Nam và thế giới về bảo tồn động vật hoang dã quý hiếm (trong đó quý bậc nhất là hổ). Thì buổi này, đánh hổ là một hành vi đáng xấu hổ.

Một kỷ lục Việt Nam và thế giới !

Trong lịch sử chung sống với loài hổ từ thượng cổ đến giờ, có một câu chuyện thú vị về lối ứng xử nhân ái giữa con người và con hổ rất đáng để kể vào đêm ba mươi tết năm Hổ. Ba mươi tết năm Dần (con hổ) kể về “ông ba mươi”. Theo tôi, đây là một kỷ lục cả thế giới không đâu có được. Ông Lỳ Hừ Xá (thường được gọi là Ông Hổ) ở bản Ma Ký, xã Mù Cả, huyện Mường Tè, tỉnh Lai Châu đã chứng kiến cảnh người ta xả súng bắn chết con hổ mẹ, hổ cha. Rồi ông đi rừng, thấy đàn hổ con, vì đói khát, vì mồ côi, đang ngấu nghiến ăn thịt nhau (theo bản năng) một cách rùng rợn và khó hiểu nhất. Thương quá, vợ chồng ông đã xông vào, dùng gậy khống chế, ngăn không cho lũ hổ cùng mẹ cùng cha tiếp tục… giết nhau, ông bế con hổ xinh đẹp về nhà nuôi bằng rau cháo như nuôi chó nuôi mèo dưới gậm bàn nhà mình. Con hổ yêu thương, quấn quýt ông Hừ Xá như đứa con…4 chân, to xác suốt ngày bám chân cha nuôi.

Đầu những năm 1970, người Hà Nội nghe đồn có ông già nuôi và sống với hổ như sống với con chó con mèo của nhà mình mới tò mò kéo nhau lên tham quan. Rồi họ vận động vợ chồng ông Hừ Xá nộp hổ cho nhà nước lấy một cái áo bông và chút quà mọn. Hổ ấy được treo biển “Hổ Mường Tè” ở tại Vườn thú Thủ Lệ - Hà Nội, nơi ông Thế Lữ đã viết bài thơ nổi tiếng “Nhớ rừng” (hay là lời con hổ trong vườn Bách Thú). Suốt 24 năm “gậm một nỗi căm hờn trong cũi sắt”, con hổ Mường Tè sau khi rời ngôi nhà của vợ chồng ông Lỳ Hừ Xá đã sống ở vườn thú Thủ Lệ (“khinh lũ người kia ngạo mạn ngẩn ngơ/ giương mắt bé giễu oai linh rừng thẳm”) và phục vụ khách tham quan một cách cần mẫn. Hàng triệu triệu lượt người trong và ngoài nước đã chụp ảnh, thán phục, chiêm ngưỡng vẻ đẹp Chúa Tể Rừng Xanh. Con hổ của ông Xá đã giữ kỷ lục là Ông Ba Mươi sống lâu nhất, kiêu hùng nhất, ngoan ngoãn nhất trong lịch sử các ông hổ từng “định cư” ở Thủ Lệ, thủ đô Hà Nội. Đến những năm cuối cùng của thế kỷ 20, vì già yếu, Hổ Ông Xá chết trong một đêm mưa gió, cán bộ vườn thú sau nhiều năm gắn bó, chăm sóc đã phải giỏ nước mắt khóc thương, đem nhồi trấu bộ da của “ngài” làm tiêu bản trưng bày trong nhà truyền thống mãi đến hôm nay. Hôm nay, trong những ngày đầu tiên của năm 2010, cả Việt Nam, theo thống kê của Cảnh sát môi trường và các nhà bảo tồn động vật, đang có khoảng 97 cá thể hổ đang được nuôi nhốt. Nhưng, đúng là không có Ông Hổ nào giữ nhiều kỷ lục kỳ lạ như Hổ Ông Xá. Và, điều ít người biết đến nữa là: cũng không có vị tráng sỹ bắt hổ, nuôi hổ, sống sót sau những lần đụng độ với hổ hoang một cách hy hữu như Lỳ Hừ Xá, người đàn ông Hà Nhì ở nơi hoang vu ấy đã mang bao nhiêu kỷ lục thế giới trong kiếp phận mình!


Trong cuốn "Hồi kí Tô Hoài” (NXB Hội Nhà văn), tại các trang 407, 408, 409, nhà văn Tô Hoài viết:
"… A.Cơvanepsky, nhà văn Ba Lan này đến Việt Nam khi hòa bình lập lại. Ông nhà văn hình thù cổ quái ấy chuyên viết phóng sự về đời sống loài vật. Cơvanepsky đã ở rừng châu Phi, đã qua suốt mùa hè trên ngọn sông Amagiôn và ở cả năm trong vùng muỗi rừng người ta đương khai hoang mở đồn điền chuối bên Braxin. Ông đã lặn lội hầu khắp rừng núi thế giới, chụp ảnh và viết về những con vật kì lạ (…). Tôi cưỡi lạc đà qua sa mạc Gôbi, vào Mông Cổ. Nhưng chưa được tới nơi nào như Mường Tè" - ông (Cơvanepsky) cười, một chiếc răng hổng (ông đã 75 tuổi - PV) (…) ông vừa kể lại và đưa tấm ảnh chụp ở sân huyện ủy. Cơvanepsky vịn vai một con gấu ngựa, gấu thật. Con gấu áng chừng hai, ba tuổi cao to bằng người. Hai chân sau đứng, một chân trước đặt lên vai áo. Một tay ông già Nôen, ông già tuyết để trên đầu con gấu.
- Không phải gấu độn rơm của thằng thợ ảnh ở vườn hoa các nước châu Âu. Gấu thật. Tôi chưa được thấy ở đâu nuôi gấu trong nhà. Đến bữa ăn gấu ngồi chầu gầm bàn, nhặt cơm vãi, ăn cơm. Lạ nhất thế giới!".
Nhà văn Tô Hoài hồi kí tiếp: "Ít lâu sau tôi thấy con gấu Mường Tè ấy ở một trang họa báo của một ông nghề chào hàng phụ tùng ô tô đem chào". Vậy là, ông nhà văn già Cơvanepsky đã viết sự ngạc nhiên về con gấu được nuôi như chó như mèo dưới gầm bàn của người vùng cao Mường Tè ấy cho cả thế giới đọc”.
Với chú gấu ở ngoài huyện mà các nhà văn còn sửng sốt còn thế, nếu gặp con hổ nhà ông Lỳ Hừ Xá, khi nó còn lang thang đùa nghịch với ông bà chủ ở gậm bàn trong căn nhà bản Ma Ký, có lẽ ông Tô Hoài và ông Nhà văn Tây kia phải… choáng váng!



Tại sao ông Lỳ Hừ Xá được gọi là “Ông Hổ”?

Sau những lần mải mê tìm kiếm, mải mê leo núi luồn rừng, vì tò mò, vì không muốn một một kỷ lục Việt Nam và thế giới bị quên lãng, chúng tôi xin đem tư liệu hầu độc giả như sau:

Vợ chồng ông Hừ Xá có cả thảy 10 người con. (Tôi đã gặp và nghe chuyện ông Hổ qua chính con trai ông. Cậu ấy tên là Lì Già Ly, 31 tuổi, là con thứ 7 trong gia đình, tốt nghiệp Đại học Biên phòng, bấy giờ Ly là Đội trưởng Đội vận động quần chúng, đồn Biên phòng 405 Leng Su Sìn - Điện Biên. Già Li là người đưa tôi vượt rừng vào ngã ba biên giới - xem ảnh 1). Tôi cũng từng gặp Lì Xé Hừ, anh trai Già Li vốn là Cán bộ phòng nông nghiệp huyện Mường Tè, giờ đang tăng cường vào làm Phó Bí thư Đảng ủy xã cực kì khó khăn Pa Vệ Sủ của Mường Tè). Vợ ông Xá, bà Gia Hừ kể:


Già Ly, con trai ông Hừ Xá, một chiến sỹ biên phòng từng leo rừng lội núi với tôi (người viết bài này) nhiều phen.

“Ngày ấy có ông Lì Già Tư, người ở Chung Chải (nay thuộc huyện Mường Nhé, tỉnh Điện Biên), đang làm ở Tổ chức huyện ủy (sau đó là Phó Ban tổ chức Tỉnh ủy Lai Châu rồi nghỉ hưu) lên Mù Cả công tác. Bây giờ đi vào Ma Kí phải mất 3 ngày chân trần đi bộ. Còn độ ấy, từ tỉnh vào Mù Cả phải mất 15 ngày trèo núi. Cán bộ huyện, tỉnh nhiều người quan trọng thì được nhà nước cấp ngựa cho đi (cũng như tiêu chuẩn đi ô tô con bây giờ). Ông Già Tư được chế độ đi ngựa, nhưng bản thân ông là người chơi ngựa từ nhỏ, nên ông đi ngựa của riêng mình (cũng như các đại gia thích lái ô tô riêng bây giờ). Đó là một con tuấn mã to, khỏe, nó đã cứu ông Già Tư khỏi nhiều tai ách của rừng già rậm rạp.

Tối, ông Già Tư ngủ lại ở bản Mù Cả. Đêm, bà con nghe thấy những tiếng ồ ồ chạy ra thì chỉ còn trơ lại cái đầu và bộ xương ngựa ở đầu nhà chình đất của Hừ Xá. Cán bộ Già Tư đau lắm, con chó con ngựa là hai giống vật có tình với người. Khi đã sống lâu với chủ, nó cũng như là bạn của chủ vậy. Ông Già Tư cũng là người Hà Nhì, cũng là một thiện xạ sát thú. Ông bỏ cả chuyến công tác vào ngã ba biên giới rồi xách súng vào rừng rình bắn hổ dữ rửa hận cho con tuấn mã. Cuối cùng, một con hổ cái đã bị bắn hạ và một con đực bị trọng thương (sau đó chết)trong rừng. Già Tư làm thịt hổ, hú gọi cả bản đến ăn, khi mổ con hổ đẹp sặc sỡ ấy, bà con tò mò đo thì thấy từ ria mép đến ngọn đuôi nó dài tới 2,8m…



Vợ ông Hừ Xá kể chuyện bà cùng chồng đi đánh cọp, bắt hổ về nuôi...

“Ăn thịt hổ rồi, nhưng ông Hừ Xá và tôi vẫn thấy tự ái, bởi cán bộ Già Tư ngủ nhà mình. Vì đàn hổ dữ bản mình mà cán bộ cấp trên phải đi bộ 15 ngày trở ra, vất vả quá” - bà Gia Hừ nhớ lại.

Ông Lý Phì Chờ, người xã Mù Cả, là Phó Bí thư thường trực huyện ủy Mường Tè (mới nghỉ hưu), người rất am hiểu vụ việc, người đã bỏ mấy ngày trời đưa tôi vượt cả trăm cây số đường núi non vào thăm nhà ông Lỳ Hừ Xá, phụ họa thêm cho câu chuyện của bà Gia Hừ:

Ông Hừ Sá nổi tiếng có sức khỏe, từng một tay kẹp nách con nghé, một tay xỏ dây sấn sẹo nó như không. Ông từng được huyện mời ra làm giao liên, bưu tá, bởi ông đi trong rừng như con sơn dương vậy. Năm trước, ông đứng trên đỉnh núi cao, cầm hòn đá lớn ném chết một con hổ lớn đang uống nước dưới khe. Ông đi quăng chài, trời nhập nhoạng tối, con hổ trong bụi cúc quỳ bập vào bắp chân ông định xé xác; ông quay lại quật chài trùm lên mặt hổ rồi vật nhau với “ngài” ngay bên bờ suối Nậm Ma ầm ào nước. Ông Xá đã dùng đá lớn ghè nát đầu hổ rồi lừng lững cõng hổ về bản trong sự kinh hãi của nhiều người. Người Hà Nhì rất sợ hổ. Lịch của bà con tính theo lịch riêng, ngày chủ nhật của họ là ngày con hổ (không giống với chủ nhật của ta): vào trúng ngày ấy (vì sợ vía hổ) bà con không ra khỏi nhà, bỏ mặc công việc và nương rẫy. Vợ chồng Hừ Xá vào rừng, không ngờ tại khu lán nương trồng sắn của mình, họ đã gặp một cảnh tượng hãi hùng. Hổ mẹ bị Già Tư bắn chết. Đập vào mắt Hừ Xá là một con hổ con đang ngấu nghiến nhai thịt một con hổ khác trong hang núi! Hổ đói ăn thịt nhau. Có thể đàn hổ gồm tới vài con hổ con, và chúng đã liên tục… ăn thịt nhau suốt mấy ngày qua (sau khi "bố mẹ" bị dính đạn, không có ai chăm nuôi)? Hừ Xá bảo vợ trợ giúp cảnh giới rồi ông nhảy phắt ra nhổ một gốc cây sắn (khoai mì) lớn. Bẻ lấy thân sắn lăm lăm trong tay, ông tiến dần từng bước thủ thế trước sự lầm lì của mấy chú hổ trong hang. Nhìn chú hổ con đang liếm mép đói khát bỗng dưng ông Xá thấy xót thương trong lòng. Ông bà quyết định vào hang cọp, bắt sống hổ con. Họ dùng chạc cây sắn ghè đầu hổ xuống đất rồi trói gô nó lại. Chú hổ quá đẹp, lông nó mượt, vàng ươm. Đôi mắt nó hiền và tội nghiệp (dù bên cạnh là người anh em hổ cùng cha cùng mẹ đang bị nó cắn cổ ăn thịt). Vợ chồng Hừ Xá bảo nhau cõng con hổ gần 20kg ấy về nuôi.

Từ chỗ giận dữ, dần dà con hổ hoang nhìn ông bà có vẻ cũng âu yếm hơn. Nó chịu ăn cháo loãng, rồi nó ăn tranh cả canh dau dớn, lá vả luộc bà hái ngòai rừng về nấu nuôi 10 đứa con trong cảnh nghèo. Bà luôn tin vào câu chuyện cổ tích của người Hà Nhì: con hổ và người Hà Nhì nghèo, từ thượng cổ đến giờ luôn hai bên kết nghĩa với nhau. Hổ mà ăn thịt cả người Hà Nhì rách rưới đời đời sống heo hút ngoài miền phên giậu nữa thì nó ác quá. Nhưng mà chắc là cái con hổ đi theo Hừ Xá lừng lững rồi núp trong bụi dã quỳ, tóm gót chân sát hại ông ngoài suối Nậm Ma hôm trước âý, nó chưa biết rằng ông Hừ Xá cũng là một người rất rất nghèo?! Bà Gia Hừ nhìn hổ con bằng ánh mắt thật ấm áp, không thể nói là bà không thể bao dung với loài hổ. Dần dà loài thú dữ cũng chơi với trẻ con trong bản một cách thân mật. Ông bà thả chúa sơn lâm ra, “ngài” cũng không quay trở lại rừng nữa.

Từ bấy, ông Xá được dân trong vùng tôn xưng là “ông Hổ” một cách đầy vị nể. Khi ông đến cõi, về trời, vị tráng sỹ kỳ lạ Hừ Xá vẫn chưa bao giờ được nhắc tên hoặc tôn vinh trong bất cứ tài liệu văn sách nào. Ông chết, khi mà Chúa Sơn Lâm do ông bắt, nuôi, hiến tặng nhà nước vẫn ngự giữa lòng Thủ đô Hà Nội cho nhân gian chiêm ngưỡng. Trên góc tưởng nhớ ông Xá, thậm chí vẫn không có cả một tấm ảnh thờ. Chúng tôi chỉ có thể ngắm ông, qua cái mờ mờ nhân ảnh duy nhất còn lưu lại trên trần thế - tấm chứng minh thư cũ mà tình cờ một người con đã lưu lạc của ông Xá còn giữ được. Sau cả năm trời nhờ và và chờ đợi tìm kiếm, chúng tôi có trong tay tấm chứng minh thư của người đã khuất. Thông tin thật ỏn sót: Chứng minh thư số: 040046777; tên: Lỳ Hừ Xá; sinh năm 1933; nguyên quán: Mù Cả, Mường Tè, Lai Châu; dân tộc Hà Nhì. CMTND do ông Nguyễn Trọng Tháp, Giám đốc / Trưởng ty Công an tỉnh Lai Châu ký ngày 5/11/1985 (xem ảnh).


Hình ảnh duy nhất còn sót lại trên cõi thế của tráng sỹ Lỳ Hừ Xá (ảnh trong chiếc chứng minh thư tưởng như đã thất lạc từ lâu của ông).

Năm hổ, người viết bài này xin được công bố chút tài liệu ít ỏi, như một cách để nhớ về Ông Hổ, vị dũng sỹ kỳ lạ của non sông Việt. Một người bạn đã yêu thương loài hổ hoang dã bằng cái cách…chưa từng thấy!

Lãng Quân

Kèm ảnh:
ảnh 1: Lỳ Già Ly, con trai thứ 7 của Ông Hổ khi đang là một chiến sỹ biên phòng giàu lòng nhân ái (đồn 405-Điện Biên). Trong ảnh, Già Ly giúp đỡ bà con bản Tả Kho Khừ, trên quê hương mình.

Ảnh 2: Chứng minh thư, với tấm ảnh duy nhất còn sót lại trên cõi thế của Ông Hổ Lỳ Hừ Xá.

Ảnh 3: Bà Gia Hừ, vợ ông Lỳ Hừ Xá kể chuyện cùng chồng đả hổ.

ảnh 4: Một con hổ non bị xâm hại.