My OperaMất ngủ và buốt lòng vì rừng già Tà Xùa cháy suốt nhiều ngày, Hắn ngồi dậy và viết (nghe cứ như thi sỹ làm thơ)
Thursday, March 11, 2010 4:13:47 PM
Tường trình từ các vụ cháy rừng chưa từng thấy ở miền Bắc nước ta:
Với rừng già thì phải… thật thà !
Phóng sự và chùm ảnh của Lãng Quân
Chưa bao giờ cả nước nóng ran, nóng rẫy với các vụ cháy rừng khủng khiếp như những ngày đầu năm 2010 này. Khởi mào bằng vụ cháy lịch sử, cháy xuyên từ sau ngày ông Táo chầu trời đến tận mùng 2 Tết Nguyên đán Canh Dần trên khu vực núi Hoàng Liên Sơn cao nhất Việt Nam, cao nhất cõi Đông Dương (đỉnh Phan Si Păng, cao 3.143m). Vụ cháy khiến cho hàng nghìn binh sỹ, công an, các lực lượng và cả vạn lượt người dân phải bạc mặt, mất hẳn việc “ăn chơi Tết” vì phải đi dập lửa. Chỉ riêng trong vụ cháy ở Vườn quốc gia Hoàng Liên này, đã có 700 ha, hoặc 1.700ha, hoặc gần 3.000 ha (các con số này đều đang được đưa ra và gây khá nhiều tranh cãi) rừng đặc dụng bị thiêu chết, trong đó có nhiều chục héc-ta rừng già, rừng trong vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn Di sản ASEAN, vườn ở xung quanh Phan Si Păng, đỉnh núi tuyệt vời với sức cuốn hút mãnh liệt du khách trong và ngoài nước, nơi Nhà nước Việt Nam đã chính thức phát động bầu chọn để trở thành Kỳ quan thiên nhiên thế giới. Vụ cháy Vườn quốc gia với diện tích chưa từng có, kéo dài chưa từng có (8 ngày) kể trên đã khiến cả nước xót xa. Đích thân Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải, Bộ trưởng Bộ NNPTNT Cao Đức Phát cùng 2 vị tướng quân đội phải có mặt tại hiện trường chỉ đạo, kiểm tra việc đánh “giặc lửa”.
Bước đi hãi hùng và chưa từng có của thần lửa trên núi lớn Hoàng Liên
Chúng ta đã phải huy động tới 4 máy bay trực thăng và phương tiện tối tân nhất có thể huy động được để dập lửa, nhưng, gió bay người, lửa bốc cao hàng trăm mét, mọi phương tiện hiện có đều bất lực trong cơn thịnh nộ của bà hỏa nanh nọc. Đúng như ông Hà Công Tuấn, Cục trưởng Cục kiểm lâm nói: “Với đặc thù của rừng Việt Nam, nếu rừng đã cháy to thì xem như… bó tay”. Cực kỳ bó tay! Khi mà cả nước vào mùa hanh khô chưa từng thấy, cháy rừng tràn lan khắp Sơn La, Yên Bái, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, thì nóng bỏng nhất, tang thương nhất vẫn là rừng của dãy Hoàng Liên Sơn. Là bởi nơi này rừng quá giàu, với những dải rừng nguyên sinh hiếm hoi còn sót lại; thêm nữa, rừng ở đây bị đối xử quá nhẫn tâm và vô trách nhiệm. Bảy tháng trời, khu vực Sa Pa, Phan Si Păng, Lai Châu (vẫn là đỉnh và các sườn của dãy Hoàng Liên Sơn kỳ vĩ) không có một giọt mưa. Nạn đốt nương bừa bãi, người dân với gần ba chục bản làng nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên (!), lâm tặc hành hoành, lại thêm hanh khô đến mức nhiều loại lá rừng vò nhẹ là nát vụn qua kẽ ngón tay, thì dĩ nhiên rừng phải cháy. Khi lửa đã bốc lên trong rừng già, ở độ cao gió bạt cả những người to béo nhất, thì chỉ còn cách ngồi chờ bao giờ lửa tự tắt, chứ với phương tiện hiện có, ở địa bàn quá hiểm trở như Hoàng Liên Sơn, chúng ta (dù không muốn vẫn phải công nhận) đành bó tay. Dãy Hoàng Liên Sơn dài 180km, rộng gần 40km, chạy dọc ngang các tỉnh Tây Bắc, như xương sống của toàn miền Bắc Việt Nam. Núi phân chia ra các tiểu vùng khí hậu khác hẳn nhau, núi vô tình tạo ra sự phân bố dân cư đa sắc và sặc sỡ cho miền đất nồng say nhất Việt Nam này.
Nhìn vào bước đi đau đớn của “thần lửa” quá nhẫn tâm với rừng già hiện nay, chúng ta có thể hình dung, cháy rừng đang vây ráp vào hang ổ cuối cùng của kho báu thiên nhiên giàu có, bí ẩn nhất Việt Nam - dãy núi Hoàng Liên Sơn. Lửa bùng phát vào 25 Tết Nguyên Đán, cháy “hết tết” khiến cả vạn người, trong đó có nhiều vị lãnh đạo trung ương và địa phương phải lao đao lên Sa Pa, “trực chiến” ở đèo Ô Quy Hồ (con đèo cao và dài nhất nước ta, 54km). Tám ngày sau, người ta công bố dập tắt các đám cháy. Nhưng thực tế, 15 ngày sau vụ công bố hoan hỉ đó (đầu tháng 3 năm 2010), khi tôi (nhà báo) xâm nhập các cánh rừng ở độ cao 2.500m so với mực nước biển của Vườn di sản ASEAN Hoàng Liên (nơi cao nhất, ở vùng lõi nhất, giàu nhất được thừa nhận là có cháy rừng), vẫn tiếp tục phát hiện thêm các cột khói, các đám cháy âm ỉ và điên cuồng nhất, với tiếng nổ kinh hoàng. Thông tin đó đã khiến dăm chục kiểm lâm và người dân Mông mất ăn mất ngủ, “đánh giặc lửa” cả ngày lẫn đêm! Chưa xong việc rừng bảo tồn vùng thấp Séo Mý Tỷ, Ma Quái Hồ của VQG Hoàng Liên bị chết cháy mấy trăm héc-ta, lại đến việc ngọn lửa bùng phát trong rừng già sườn Tây Hoàng Liên Sơn (giáp ranh tỉnh Lai Châu). Lửa tạm ngơi, phía các huyện Tân Uyên, Than Uyên tỉnh Lai Châu (sườn khác của Hoàng Liên Sơn) lại ùa ập, náo loạn với hơn 10 đám cháy, có đám vài ngày vẫn điên cuồng, lửa nhảy múa tai quái trong gió non cao.
Đặc biệt, cũng trong dãy Hoàng Liên Sơn lưng trời mây trắng, vòi vọi và hoang thẳm ấy, lửa cháy chán ở Lào Cai, Lai Châu, lửa ùa về Yên Bái, Sơn La. Nơi cao nhất của 2 tỉnh Yên Bái và Sơn La, cũng lại là dãy Hoàng Liên Sơn. Núi vạt hai mái cao vút, đỉnh núi có đường phân thủy là nơi giáp ranh 2 tỉnh. Chỗ ấy, cũng có một Khu bảo tồn thiên nhiên rộng lớn và màu mỡ nổi tiếng: Tà Xùa. Tà Xùa, đến khi tôi viết những dòng này (ngày 7/3/2010), ngọn lửa vẫn điên loạn cháy trong rừng già khiến hàng trăm kiểm lâm và lực lượng liên ngành, bà con phải mất ăn mất ngủ, kiệt sức vì leo núi dập lửa. Một sự náo loạn, một cuộc động rừng thật sự, rừng nguyên sinh quý báu bị thiêu trụi tàn độc nhất. Chỗ cháy là rừng già gần đỉnh (có thể khi bạn đọc những dòng này, ngọn lửa đã lên đến đỉnh, chưa biết chừng) Hoàng Liên Sơn, ở khúc núi trùm phủ cái bóng dáng to lớn, in sẫm trên nền trời của mình dọc qua 2 tỉnh mênh mông: Yên Bái và Sơn La. Bên này là huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái; vượt qua đỉnh núi hơn 2.000m so với mực nước biển kia, là đến các huyện Bắc Yên, Phù Yên của tỉnh Sơn La. Con số được thừa nhận, tính đến khi tôi viết những dòng này là: dăm bảy chục héc-ta rừng già thuộc dãy Hoàng Liên Sơn, trên địa bàn Sơn La đã bị thiêu chết, con số ở Yên Bái cũng chẳng bé hơn. Điều đau đớn hơn, là tôi đã sống những ngày tuyệt đối hoang sơ và ám ảnh trên các sườn non có sức cuốn hút ma mị đó…
Rừng đã cháy, nhưng rừng quá rộng, núi quá cao, toàn đèo cao nhất Việt Nam với núi cao và hiểm trở nhất Đông Dương bị cháy, sức người nào đong đếm hết được thiệt hại kia? Thế là, chuyện không thật thà với rừng cứ thế xảy ra. Cách đây chưa lâu, cơn đại hỏa ở Sơn La đang ầm ĩ, diện tích rừng bị thiệt hại liên tục thay đổi, những người có trách nhiệm còn lớn tiếng “công kích” báo chí, khi nhà báo dẫn lời cơ quan chức năng nói quá trung thực về tổn thất tài nguyên rừng do cháy. Sơn La, có khi trong một tuần xảy ra tới 19 vụ cháy. Các vụ cháy trong 8 ngày liền tù tì, xuyên qua Tết Nguyên Đán Canh Dần 2010 vừa qua, đã khiến gần 3000 ha rừng già và rừng của Vườn quốc gia Hoàng Liên bị xóa sổ. Đó là con số mà lãnh đạo Lào Cai trả lời báo chí, đã được chính thức đăng tải và hai bên cùng công nhận. Nhưng, sau đó, trong một báo cáo vội vàng nhằm tổng kiểm kê thiệt hại (không biết dựa trên cơ sở nào), tỉnh Lào Cai đưa ra con số bằng văn bản phát cho báo chí, là mất: 1.700ha rừng trong trận “hỏa công” chưa từng thấy vừa qua (giảm gần một nửa). Con số này, lập tức bị Vườn Quốc gia Hoàng Liên (nơi phải chịu sự khiển trách nặng nề vì yếu kém trong quản lý bảo vệ rừng để đến nỗi cháy rừng kinh hoàng ập đến) lên tiếng “phản pháo”, rằng: diện tích rừng cháy là 700ha (lại giảm một nửa nữa). Bảy trăm héc-ta rừng, trong đó nhiều cánh rừng già là báu vật, thuộc vào khu được đất nước ta vận động người trong và ngoài nước bầu chọn là Kỳ quan thiên nhiên thế giới (đỉnh Phan Si Păng) bị cháy, cũng đã là một tổn thất quá lớn. Kỷ lục buồn: tổn thất lớn nhất trong lịch sử các vườn quốc gia và khu bảo tồn của Việt Nam! Tuy nhiên, con số này được báo chí đặt vấn đề là: liệu có đúng với thực tế không? Bởi: chính trong cuộc họp kiểm điểm lực lượng bảo vệ rừng kể trên, khi mà VQG Hoàng Liên đưa ra con số theo ý mình (700ha bị cháy), trớ trêu thay, đích thân ông Hạnh, Giám đốc Sở NNPTNT tỉnh Lào Cai lại đứng lên kịch liệt bày tỏ niềm… không tin tưởng. Ông cho rằng, đó là con số quá tròn trịa, khó tin, và không đúng với thực tế. Trước đó, trả lời báo chí (đã đăng), ông Hạnh vẫn bảo vệ quan điểm, ông là Giám đốc Sở NNPTNT, ông quá hiểu chuyện rừng và diện tích rừng của Lào Cai, lượng rừng bị cháy phải là từ 2.500-3.000ha.
Trong những ngày rừng bị cháy, ngoài lực lượng quản lý, bảo vệ, chống cháy rừng, toàn bộ hoạt động không liên quan không được phép bén mảng đến các khu rừng bị giết chết tức tưởi bởi bà hỏa ở Hoàng Liên Sơn (có văn bản do lãnh đạo tỉnh ký). Và, bí ẩn về diện tích, mức độ thiệt hại tài nguyên rừng cứ là một dấu hỏi treo trên các cánh rừng Hoàng Liên Sơn. Thế rồi, một nhà báo xâm nhập được vào rừng, phát hiện thêm các đám cháy lớn, báo cáo với kiểm lâm để huy động lực lượng tiếp tục đi dập lửa. Các bức ảnh về các “bảo tàng” cây cổ thụ khổng lồ bị xẻ thịt, bị cháy thành than được công bố. Dường như, một phần nỗi đau đã được lộ ra. Và, bài toán về việc chúng ta không thật thà với bà mẹ Rừng của mình bắt đầu được tính đếm.
Rừng cháy, không phải chỉ tại ông trời đâu!
Sau thảm họa 8 ngày cháy Vườn quốc gia Hoàng Liên, chúng tôi đi trên các rông núi cao vời, trên 2.500m so với mực nước biển của dãy Hoàng Liên Sơn án ngữ, tối sẫm cả vùng trời địa đầu Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái, Sơn La... Không ít các đỉnh núi kỳ diệu từng làm nào lòng người Việt Nam và bạn bè quốc tế, giờ chỉ còn là tro bụi. Lực lượng chữa cháy bất lực, bởi gió nơi này cực lớn, lớn đến mức, người đi trên sườn non bị thổi ngã sấp, xe máy dựng ở Séo Mý Tỷ (một bản làng định cư ở nơi cao nhất Việt Nam), gió lồng đến, xe nào cũng đổ bồm bộp như có người vô hình du đẩy. Thắng, kiểm lâm viên Séo Mý Tỷ, vừa mở cửa trạm kiểm lâm, gió giật cửa bất ngờ, tay Thắng kẹp vào cánh cửa, bung thịt, lòi xương. Tôi và ông Phạm Văn Đăng, Giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên cùng đoàn kiểm lâm đánh giặc lửa hạ trại ở đỉnh cao 2000m của Vườn, bữa đến, bưng bát cơm lều lán trong rừng hoa đỗ quyên, chưa kịp đưa lên miệng, gió đã táp tới, phủ đất đen kịt các gương mặt và bát cơm trắng. Tôi và các nữ kiểm lâm của Vườn phải chui vào lều bạt, mái lều vải thấp lúp xúp, chúng tôi úp mặt sát bát cơm mà và lấy và để nhằm chống… chết đói. Gió mạnh đến mức, anh chị em kiểm lâm lập đường băng cản lửa rộng tới 100m (gấp 8 lần mức độ bình thường), mà các đụn lửa có cánh vẫn bay vù vù, nối đám cháy với rừng già để hạ sát tập thể. Hệ thống cây già, rêu mốc, cành tán từng búi từng ụ khô ron, suốt 7 tháng qua chưa có một giọt mưa, cho nên, một tàn lửa như que nhang, cũng đủ khiến rừng bốc cháy bất ngờ. Có khi, tàn lửa ma quái như tàn thuốc lá, cứ bay lơ lửng trên bầu trời, nó đậu vào tán cây già cao mấy chục mét, rồi lửa ùa ập leo bám như yêu tinh, lửa ngấm ngầm cháy từ ngọn cây cháy xuống gốc cây. Chàng kiểm lâm ngồi canh gốc cây già trong hỏa hoạn, đang chắc mẩm tàng cây cổ thụ của mình an toàn, bỗng giật thột: lửa từ trên trời bò xuống chập chờn, đỏ ối! Bốn chiếc máy bay trực thăng được huy động bay lên Sa Pa, đỗ ở sân vận động trung tâm, cứ lượn lên trời dòm ngó đám cháy rồi lại phải bay xuống, bởi lửa bốc cao. Không dám hạ thấp, bởi gió to khiến các con chim sắt chao nghiêng như muốn rụng. Mỗi máy bay cõng được vài bịch nước, mỗi bịch 4m3, đi tưới vào rừng như… muối bỏ bể. Một lãnh đạo tỉnh Lào Cai phân tích, máy bay bé thế, lượng nước ít thế, tưới xuống đại ngàn Hoàng Liên Sơn, chỉ có tác dụng mang thêm ô xy cho vùng cháy ngột ngạt, khiến lửa bốc cao hơn. Không hẹn mà các kiểm lâm tôi gặp, đều ví việc tưới nước đó như bọ xít… đái vào Phan Si Păng thôi. Hàng chục cái bình cứu hỏa nằm đỏ rực các rông núi vừa bị cháy, nhưng không một cây nào được cứu, cho đến khi ngọn lửa tự rút lui.
Tôi nhao người theo đám cháy, tôi buốt lòng thương nam nữ kiểm lâm cầm can nhựa 5 lít đi 2 tiếng leo núi để cõng nước lên tưới vào lửa rừng hừng hực, thương họ lắm, nhưng vẫn phải nói rằng: với can nhựa và cành cây tươi dập lửa đó, thì người ta đi cứu rừng chỉ là một cách để thể hiện lòng nhiệt tình và trách nhiệm với thiên nhiên của mình thôi. Hai vị tướng quân đội, trong đó có một Thiếu tướng, Phó tư lệnh quân khu 2, chỉ huy 1.200 binh sỹ tinh nhuệ đánh giặc lửa, nhưng mồ hôi công sức của các con người dũng cảm đó, hầu như không chống lại được bao nhiêu trước “giặc lửa” Hoàng Liên Sơn? Hoàng Liên Sơn biến thành Hỏa Diệm Sơn suốt mấy ngày Tết. Và, trong những ngày ở trên núi, người bị nhuộm đen thui vì than củi, vì những bảo tàng toàn cây gỗ đường kính ba đến… bảy người ôm bị cháy trơ trụi, tôi nhận ra rằng: đến việc thám sát, canh chừng xem khu rừng nào đang bốc lửa, dâng khói để hô quân dập lửa, đã là việc không thể làm rốt ráo được, chứ đừng nói đến chữa cháy. Rừng quá rộng, quá hiểm trở, leo vài tiếng, leo kiệt sức mới đến được một rông núi. Trong tay chỉ có cái can nhựa không sao kiếm tìm được một giọt nước (vì suối nguồn khô cạn), trong tay chỉ có con dao phát với vài cành cây tươi, thì không thể dập tắt được lửa, nếu như rừng Hoàng Liên thực sự cháy. Tôi là người phát hiện các đám cháy để huy động lực lượng kiểm lâm dập lửa, tôi đã từng sống trong cái cảm giác hãi hùng: rừng rậm mang tầm vóc quốc tế của Hoàng Liên này nó cháy ở gần tôi, gió lồng lộng cõng lửa về phía tôi, tôi làm gì để sống sót đây? Chặt cây dựng đường băng cản lửa, tôi có chặt được đường băng rộng cả 100m không? Một mình tôi thì không. Mà nhiều người cũng không, vì lửa lan nhanh lắm, trong tích tắc, có đến Tôn Ngộ Không cũng chả phát hết được cái đường băng rộng 100m toàn rừng già, cây cổ thụ. Thế nên, nhiều người dũng cảm đã ngất xỉu, đã cháy tóc, cháy lông mày, quần áo…, vì lửa “Hỏa Diệm Sơn” nó táp. Đầu tháng 3 năm 2010, ở Sơn La, Yên Bái, cũng trên dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, hơn 10 chiến binh dập lửa đã tưởng như thiệt mạng vì lửa vây hãm. Đồng đội tá hỏa kiếm tìm, cấp cứu bằng những nỗ lực đáng xúc động nhất, họ đã thoát chết trong gang tấc.
Trước bối cảnh đó, chỉ có một cách để rừng không bị thảm sát hàng loạt như đã và đang diễn ra, ấy là: đừng để cho lửa bốc kéo đến. Thật khó để nói rằng, trong số dăm bảy chục vụ cháy vừa qua ở miền Bắc nước ta, vụ nào cũng là vì rừng tre nứa tự cọ vào nhau như bùi ngùi để nó bốc hỏa. Không có! Lửa cháy là do sự bất cất hoặc cố tình đốt rừng (như phát nương, như kẻ xấu mượn gió bẻ măng - vụ 2 đối tượng chủ ý đốt rừng ở Trạm Tấu đã bị bắt và xét xử) của người ta khi sử dụng lửa. Lửa cháy rồi, người ta nói dối nhau, nói dối rừng về cái diện tích và trữ lượng rừng cháy, vì ai đó sợ trách nhiệm. Chủ rừng sợ, Vườn quốc gia sợ, xã sợ, huyện sợ, tỉnh sợ - cấp dưới sợ cấp trên kỷ luật, tỉnh sợ trung ương kỷ luật. Bởi quy định của chúng ta rất rõ ràng: để cho rừng bị phá, bị cháy, xã chịu trách nhiệm trước huyện, huyện chịu trách nhiệm trước tỉnh, tỉnh - thành chịu trước Chính phủ. Thế là, rất nhiều khi, người ta tìm cách ém nhẹm bớt nỗi đau rừng bị giết đi. Nhưng, nhưng đau đớn hơn, là ngay từ khi rừng chưa bị cháy, người ta đã tự nói dối mình và nói dối người khác thông qua việc quản lý bảo vệ rừng một cách rất èo uột, được chăng hay chớ, không thật sự hiệu quả, không thật sự vì sự bình an cho các cánh rừng - báu vật thiên nhiên, lá phổi xanh, tay nôi chở che cuộc sống này.
Ví dụ ở VQG Hoàng Liên, đã có quá nhiều lời cảnh báo về nạn khai thác gỗ quý (như pơ-mu), làm nương, đốt nương, nấu nướng trong vùng lõi của rừng, họ là người làm nương với hàng trăm hộ sống trong lõi rừng một cách hợp pháp (!), họ là nhiều ngàn khách du lịch chinh phục Phan Si Păng mỗi năm. Tôi từng chứng kiến quá đông du khách đẵn tre trúc, nổi lửa nấu nướng ầm ĩ, đốt lửa sưởi qua đêm ở trong rừng già Hoàng Liên. Những việc làm đó, là hoàn toàn sai với quy định bảo tồn và luật pháp về bảo vệ rừng đặc dụng. Nhưng, VQG Hoàng Liên vẫn khai thác du lịch bằng cái kiểu đặt tính mạng của Vườn di sản ASEAN, vườn quốc gia màu mỡ và đa dạng có tầm cỡ quốc tế vào tay những hướng dẫn viên du lịch cẩu thả và thiếu ý thức nhất! Đáng sợ hơn, hiện nay, có tới 26 thôn bản nằm trên diện tích quản lý của rừng đặc dụng Hoàng Liên, trong đó 7 cái bản người Mông nằm trọn vẹn trong vùng lõi Vườn quốc gia (!), bà con trồng thảo quả, dựng lều lán, sinh hoạt mọi thứ tuốt tuột ở trong rừng già. Hàng nghìn người, ngày 24 tiếng sống trong rừng, ai dám chắc sự bất cẩn sử dụng lửa không xảy ra? Nhưng chúng ta (không chỉ ban quản lý, các kiểm lâm của VQG mà là tất cả chúng ta) đã để mặc điều vô lý đó tồn tại. Cho nên, có thể nói: rừng cháy là không có gì khó hiểu.
Tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa (tỉnh Sơn La, khúc dưới của dãy Hoàng Liên Sơn), khi chúng tôi được anh Đào Duy Giang, trong tư cách giám đốc Khu bảo tồn giắt súng K54 đưa đi bộ 4 ngày xuyên qua vùng lõi rừng để khảo sát, thì chúng tôi đều choáng váng. Nhiều người Thái, người Mông sống trong rừng như thổ phỉ. Có quá nhiều bản Thái, bản Mông, 90% người trong độ tuổi đều là lâm tặc, có cái làng rất nhiều trai tráng nghiện hút và la liệt nhiễm HIV vì “đi gỗ” trong đại ngàn Hoàng Liên, rồi thi nhau sử dụng ma túy. Họ dựng lều, đốt lửa um tùm, xẻ những cây pơ-mu đường kính gần 2m (xem ảnh) rồi cõng xuôi núi về bán cho đầu nậu. Chúng tôi đi trong những tán rừng cháy xém, nham nhở vết cưa đục, băm chặt, đen thui lửa khói. Có cảm giác họ đang khai thác một cánh rừng vô chủ, bằng phương pháp tàn độc và kẻ cướp nhất: một cây pơ-mu bị chặt hạ, cả thảm rừng bị giết, người ta chỉ bóc lấy vài súc gỗ chất lượng cao, rồi bỏ lại. Bỏ lại để lũ quét, lũ bùn trôi cả về, xóa sổ các bản làng, với những buổi chiều tang thương mấy chục cái quan tài nằm la liệt mà tôi đã chứng kiến sau đó (tại xã Cát Thịnh, huyện Văn Chấn).
Câu hỏi đặt ra là gì? Là chúng ta có thật sự muốn giữ rừng khỏi sự tàn sát lâm tặc, khỏi các đám cháy chỉ có giời mới dập được lửa kia không? Câu trả lời là có. Có muốn thì chúng ta mới thành lập Khu bảo tồn, Vườn quốc gia với hàng trăm cán bộ kiểm lâm được trả lương, được cấp súng và công cụ hỗ trợ (cùng các lực lượng liên quan). Tuy nhiên, điều gì đang diễn ra ở trong lõi rừng già, trong kho báu thiên nhiên mà chúng ta vẫn nghĩ là nó đang an toàn kia? - xin khẳng định mà không sợ quá hồ đồ: trong đó, đôi khi chứa quá nhiều lời nói dối, sự vô trách nhiệm. Lỗi này, không chỉ thuộc về những người nói dối, mà thuộc về cả chúng ta, những người có quyền và có trách nhiệm giám sát, thanh kiểm tra công tác quản lý và bảo vệ rừng. Sự thật hiểm nguy và tang thương trên dãy Hoàng Liên Sơn, đã được báo chí và dư luận cảnh báo quá nhiều. Sự thật về những bản làng, những nhóm lâm tặc đốt lửa dựng lều, ngả cây đại thụ trong rừng đặc dụng ở nóc nhà Việt Nam đã được đăng báo, những hiểm nguy chết chóc đã được khuyến cáo rõ ràng mà không ai xử lý rốt ráo, đến lúc tai họa ập đến, trách nhiệm ấy thuộc về ai?
Trong rừng cháy, những gốc cây, những thân gỗ đường kính hai ba mét, những hang hốc do thân cây bị cháy tạo thành cứ khổng lồ như các địa đạo để nhà báo và kiểm lâm có thể chui vào và đi lại được… Tất cả, đen trũi hiện ra. Rừng cháy trụi, thế là các súc gỗ to chưa từng thấy được cưa xẻ vuông vắn, những gốc cây bị cưa đứt đục suốt bởi bàn tay con người lần lượt hiện ra. Sự thật về việc chọc tiết rừng được phơi bày bởi vị thần lửa tàn độc và công tâm. Cháy rừng, lộ ra mặt lâm tặc, nhưng nó cũng lộ ra các lỗ hổng, các bất cập quá lớn trong quản lý bảo vệ rừng của chúng ta. Lộ ra những lời điêu trá.
Một lãnh đạo cấp Sở của tỉnh Yên Bái, đường đột gọi cho tôi sau 2 năm chúng tôi quen nhau trên đường đi cứu rừng già bị cháy ở huyện Trạm Tấu, anh bảo: nhà báo ơi, rừng cháy ở quê tôi 6 ngày rồi, lửa cao ngất trời, không lúc nào tắt. Nếu cứ dập lửa kiểu như dùng can nhựa và cành cây đi vung vẩy… xem rừng cháy thế này, quê tôi hết rừng mất. Hết rừng thì còn gì là Trạm Tấu, Văn Chấn “nhìn núi Hoàng Liên mây trắng ngang trời” nữa đây. Nói xong, bất ngờ, anh lãnh đạo Sở người Mông bật khóc. Tôi thở dài: nếu cứ cháy như đợt đại hỏa toàn miền Bắc đầu năm 2010 này, chỉ ít ngày nữa thôi, nóc nhà Việt Nam, nơi màu mỡ và rừng già hoang thẳm nhất Việt Nam - dãy Hoàng Liên Sơn thương mến, cũng sẽ không còn rừng.
Nếu vậy, đó sẽ là một mất mát lớn lao ngoài sức tưởng tượng của người viết bài này.
Viết dọc các điểm nóng cháy rừng của Tây Bắc; và trong một đêm xót xa nghe anh Lầu A Páo gọi điện kêu trời vì quê anh sắp hết rừng - năm 2010.
Lãng Quân
Bài đã đăng báo An ninh thế giới. Sau đây là ít ảnh đăng báo TT, anh chị em nghe tin Hắn leo rừng, bèn đặt viết (viết lại):
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=367450&ChannelID=118
Bài phản hồi trước đó, rất nhiều, xung quanh vụ Chùa Hương xả thịt thú rừng kinh hãi, dã man:
http://www.laodong.com.vn/Home/Oi-cai-su-cau-o-Chua-Huong/20103/176736.laodong
Với rừng già thì phải… thật thà !
Phóng sự và chùm ảnh của Lãng Quân
Chưa bao giờ cả nước nóng ran, nóng rẫy với các vụ cháy rừng khủng khiếp như những ngày đầu năm 2010 này. Khởi mào bằng vụ cháy lịch sử, cháy xuyên từ sau ngày ông Táo chầu trời đến tận mùng 2 Tết Nguyên đán Canh Dần trên khu vực núi Hoàng Liên Sơn cao nhất Việt Nam, cao nhất cõi Đông Dương (đỉnh Phan Si Păng, cao 3.143m). Vụ cháy khiến cho hàng nghìn binh sỹ, công an, các lực lượng và cả vạn lượt người dân phải bạc mặt, mất hẳn việc “ăn chơi Tết” vì phải đi dập lửa. Chỉ riêng trong vụ cháy ở Vườn quốc gia Hoàng Liên này, đã có 700 ha, hoặc 1.700ha, hoặc gần 3.000 ha (các con số này đều đang được đưa ra và gây khá nhiều tranh cãi) rừng đặc dụng bị thiêu chết, trong đó có nhiều chục héc-ta rừng già, rừng trong vùng lõi bảo vệ nghiêm ngặt của Vườn Di sản ASEAN, vườn ở xung quanh Phan Si Păng, đỉnh núi tuyệt vời với sức cuốn hút mãnh liệt du khách trong và ngoài nước, nơi Nhà nước Việt Nam đã chính thức phát động bầu chọn để trở thành Kỳ quan thiên nhiên thế giới. Vụ cháy Vườn quốc gia với diện tích chưa từng có, kéo dài chưa từng có (8 ngày) kể trên đã khiến cả nước xót xa. Đích thân Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải, Bộ trưởng Bộ NNPTNT Cao Đức Phát cùng 2 vị tướng quân đội phải có mặt tại hiện trường chỉ đạo, kiểm tra việc đánh “giặc lửa”.
Bước đi hãi hùng và chưa từng có của thần lửa trên núi lớn Hoàng Liên
Chúng ta đã phải huy động tới 4 máy bay trực thăng và phương tiện tối tân nhất có thể huy động được để dập lửa, nhưng, gió bay người, lửa bốc cao hàng trăm mét, mọi phương tiện hiện có đều bất lực trong cơn thịnh nộ của bà hỏa nanh nọc. Đúng như ông Hà Công Tuấn, Cục trưởng Cục kiểm lâm nói: “Với đặc thù của rừng Việt Nam, nếu rừng đã cháy to thì xem như… bó tay”. Cực kỳ bó tay! Khi mà cả nước vào mùa hanh khô chưa từng thấy, cháy rừng tràn lan khắp Sơn La, Yên Bái, Cao Bằng, Lai Châu, Lào Cai, thì nóng bỏng nhất, tang thương nhất vẫn là rừng của dãy Hoàng Liên Sơn. Là bởi nơi này rừng quá giàu, với những dải rừng nguyên sinh hiếm hoi còn sót lại; thêm nữa, rừng ở đây bị đối xử quá nhẫn tâm và vô trách nhiệm. Bảy tháng trời, khu vực Sa Pa, Phan Si Păng, Lai Châu (vẫn là đỉnh và các sườn của dãy Hoàng Liên Sơn kỳ vĩ) không có một giọt mưa. Nạn đốt nương bừa bãi, người dân với gần ba chục bản làng nằm trong Vườn quốc gia Hoàng Liên (!), lâm tặc hành hoành, lại thêm hanh khô đến mức nhiều loại lá rừng vò nhẹ là nát vụn qua kẽ ngón tay, thì dĩ nhiên rừng phải cháy. Khi lửa đã bốc lên trong rừng già, ở độ cao gió bạt cả những người to béo nhất, thì chỉ còn cách ngồi chờ bao giờ lửa tự tắt, chứ với phương tiện hiện có, ở địa bàn quá hiểm trở như Hoàng Liên Sơn, chúng ta (dù không muốn vẫn phải công nhận) đành bó tay. Dãy Hoàng Liên Sơn dài 180km, rộng gần 40km, chạy dọc ngang các tỉnh Tây Bắc, như xương sống của toàn miền Bắc Việt Nam. Núi phân chia ra các tiểu vùng khí hậu khác hẳn nhau, núi vô tình tạo ra sự phân bố dân cư đa sắc và sặc sỡ cho miền đất nồng say nhất Việt Nam này.
Nhìn vào bước đi đau đớn của “thần lửa” quá nhẫn tâm với rừng già hiện nay, chúng ta có thể hình dung, cháy rừng đang vây ráp vào hang ổ cuối cùng của kho báu thiên nhiên giàu có, bí ẩn nhất Việt Nam - dãy núi Hoàng Liên Sơn. Lửa bùng phát vào 25 Tết Nguyên Đán, cháy “hết tết” khiến cả vạn người, trong đó có nhiều vị lãnh đạo trung ương và địa phương phải lao đao lên Sa Pa, “trực chiến” ở đèo Ô Quy Hồ (con đèo cao và dài nhất nước ta, 54km). Tám ngày sau, người ta công bố dập tắt các đám cháy. Nhưng thực tế, 15 ngày sau vụ công bố hoan hỉ đó (đầu tháng 3 năm 2010), khi tôi (nhà báo) xâm nhập các cánh rừng ở độ cao 2.500m so với mực nước biển của Vườn di sản ASEAN Hoàng Liên (nơi cao nhất, ở vùng lõi nhất, giàu nhất được thừa nhận là có cháy rừng), vẫn tiếp tục phát hiện thêm các cột khói, các đám cháy âm ỉ và điên cuồng nhất, với tiếng nổ kinh hoàng. Thông tin đó đã khiến dăm chục kiểm lâm và người dân Mông mất ăn mất ngủ, “đánh giặc lửa” cả ngày lẫn đêm! Chưa xong việc rừng bảo tồn vùng thấp Séo Mý Tỷ, Ma Quái Hồ của VQG Hoàng Liên bị chết cháy mấy trăm héc-ta, lại đến việc ngọn lửa bùng phát trong rừng già sườn Tây Hoàng Liên Sơn (giáp ranh tỉnh Lai Châu). Lửa tạm ngơi, phía các huyện Tân Uyên, Than Uyên tỉnh Lai Châu (sườn khác của Hoàng Liên Sơn) lại ùa ập, náo loạn với hơn 10 đám cháy, có đám vài ngày vẫn điên cuồng, lửa nhảy múa tai quái trong gió non cao.
Đặc biệt, cũng trong dãy Hoàng Liên Sơn lưng trời mây trắng, vòi vọi và hoang thẳm ấy, lửa cháy chán ở Lào Cai, Lai Châu, lửa ùa về Yên Bái, Sơn La. Nơi cao nhất của 2 tỉnh Yên Bái và Sơn La, cũng lại là dãy Hoàng Liên Sơn. Núi vạt hai mái cao vút, đỉnh núi có đường phân thủy là nơi giáp ranh 2 tỉnh. Chỗ ấy, cũng có một Khu bảo tồn thiên nhiên rộng lớn và màu mỡ nổi tiếng: Tà Xùa. Tà Xùa, đến khi tôi viết những dòng này (ngày 7/3/2010), ngọn lửa vẫn điên loạn cháy trong rừng già khiến hàng trăm kiểm lâm và lực lượng liên ngành, bà con phải mất ăn mất ngủ, kiệt sức vì leo núi dập lửa. Một sự náo loạn, một cuộc động rừng thật sự, rừng nguyên sinh quý báu bị thiêu trụi tàn độc nhất. Chỗ cháy là rừng già gần đỉnh (có thể khi bạn đọc những dòng này, ngọn lửa đã lên đến đỉnh, chưa biết chừng) Hoàng Liên Sơn, ở khúc núi trùm phủ cái bóng dáng to lớn, in sẫm trên nền trời của mình dọc qua 2 tỉnh mênh mông: Yên Bái và Sơn La. Bên này là huyện Trạm Tấu, tỉnh Yên Bái; vượt qua đỉnh núi hơn 2.000m so với mực nước biển kia, là đến các huyện Bắc Yên, Phù Yên của tỉnh Sơn La. Con số được thừa nhận, tính đến khi tôi viết những dòng này là: dăm bảy chục héc-ta rừng già thuộc dãy Hoàng Liên Sơn, trên địa bàn Sơn La đã bị thiêu chết, con số ở Yên Bái cũng chẳng bé hơn. Điều đau đớn hơn, là tôi đã sống những ngày tuyệt đối hoang sơ và ám ảnh trên các sườn non có sức cuốn hút ma mị đó…
Rừng đã cháy, nhưng rừng quá rộng, núi quá cao, toàn đèo cao nhất Việt Nam với núi cao và hiểm trở nhất Đông Dương bị cháy, sức người nào đong đếm hết được thiệt hại kia? Thế là, chuyện không thật thà với rừng cứ thế xảy ra. Cách đây chưa lâu, cơn đại hỏa ở Sơn La đang ầm ĩ, diện tích rừng bị thiệt hại liên tục thay đổi, những người có trách nhiệm còn lớn tiếng “công kích” báo chí, khi nhà báo dẫn lời cơ quan chức năng nói quá trung thực về tổn thất tài nguyên rừng do cháy. Sơn La, có khi trong một tuần xảy ra tới 19 vụ cháy. Các vụ cháy trong 8 ngày liền tù tì, xuyên qua Tết Nguyên Đán Canh Dần 2010 vừa qua, đã khiến gần 3000 ha rừng già và rừng của Vườn quốc gia Hoàng Liên bị xóa sổ. Đó là con số mà lãnh đạo Lào Cai trả lời báo chí, đã được chính thức đăng tải và hai bên cùng công nhận. Nhưng, sau đó, trong một báo cáo vội vàng nhằm tổng kiểm kê thiệt hại (không biết dựa trên cơ sở nào), tỉnh Lào Cai đưa ra con số bằng văn bản phát cho báo chí, là mất: 1.700ha rừng trong trận “hỏa công” chưa từng thấy vừa qua (giảm gần một nửa). Con số này, lập tức bị Vườn Quốc gia Hoàng Liên (nơi phải chịu sự khiển trách nặng nề vì yếu kém trong quản lý bảo vệ rừng để đến nỗi cháy rừng kinh hoàng ập đến) lên tiếng “phản pháo”, rằng: diện tích rừng cháy là 700ha (lại giảm một nửa nữa). Bảy trăm héc-ta rừng, trong đó nhiều cánh rừng già là báu vật, thuộc vào khu được đất nước ta vận động người trong và ngoài nước bầu chọn là Kỳ quan thiên nhiên thế giới (đỉnh Phan Si Păng) bị cháy, cũng đã là một tổn thất quá lớn. Kỷ lục buồn: tổn thất lớn nhất trong lịch sử các vườn quốc gia và khu bảo tồn của Việt Nam! Tuy nhiên, con số này được báo chí đặt vấn đề là: liệu có đúng với thực tế không? Bởi: chính trong cuộc họp kiểm điểm lực lượng bảo vệ rừng kể trên, khi mà VQG Hoàng Liên đưa ra con số theo ý mình (700ha bị cháy), trớ trêu thay, đích thân ông Hạnh, Giám đốc Sở NNPTNT tỉnh Lào Cai lại đứng lên kịch liệt bày tỏ niềm… không tin tưởng. Ông cho rằng, đó là con số quá tròn trịa, khó tin, và không đúng với thực tế. Trước đó, trả lời báo chí (đã đăng), ông Hạnh vẫn bảo vệ quan điểm, ông là Giám đốc Sở NNPTNT, ông quá hiểu chuyện rừng và diện tích rừng của Lào Cai, lượng rừng bị cháy phải là từ 2.500-3.000ha.
Trong những ngày rừng bị cháy, ngoài lực lượng quản lý, bảo vệ, chống cháy rừng, toàn bộ hoạt động không liên quan không được phép bén mảng đến các khu rừng bị giết chết tức tưởi bởi bà hỏa ở Hoàng Liên Sơn (có văn bản do lãnh đạo tỉnh ký). Và, bí ẩn về diện tích, mức độ thiệt hại tài nguyên rừng cứ là một dấu hỏi treo trên các cánh rừng Hoàng Liên Sơn. Thế rồi, một nhà báo xâm nhập được vào rừng, phát hiện thêm các đám cháy lớn, báo cáo với kiểm lâm để huy động lực lượng tiếp tục đi dập lửa. Các bức ảnh về các “bảo tàng” cây cổ thụ khổng lồ bị xẻ thịt, bị cháy thành than được công bố. Dường như, một phần nỗi đau đã được lộ ra. Và, bài toán về việc chúng ta không thật thà với bà mẹ Rừng của mình bắt đầu được tính đếm.
Rừng cháy, không phải chỉ tại ông trời đâu!
Sau thảm họa 8 ngày cháy Vườn quốc gia Hoàng Liên, chúng tôi đi trên các rông núi cao vời, trên 2.500m so với mực nước biển của dãy Hoàng Liên Sơn án ngữ, tối sẫm cả vùng trời địa đầu Lào Cai, Lai Châu, Yên Bái, Sơn La... Không ít các đỉnh núi kỳ diệu từng làm nào lòng người Việt Nam và bạn bè quốc tế, giờ chỉ còn là tro bụi. Lực lượng chữa cháy bất lực, bởi gió nơi này cực lớn, lớn đến mức, người đi trên sườn non bị thổi ngã sấp, xe máy dựng ở Séo Mý Tỷ (một bản làng định cư ở nơi cao nhất Việt Nam), gió lồng đến, xe nào cũng đổ bồm bộp như có người vô hình du đẩy. Thắng, kiểm lâm viên Séo Mý Tỷ, vừa mở cửa trạm kiểm lâm, gió giật cửa bất ngờ, tay Thắng kẹp vào cánh cửa, bung thịt, lòi xương. Tôi và ông Phạm Văn Đăng, Giám đốc Vườn quốc gia Hoàng Liên cùng đoàn kiểm lâm đánh giặc lửa hạ trại ở đỉnh cao 2000m của Vườn, bữa đến, bưng bát cơm lều lán trong rừng hoa đỗ quyên, chưa kịp đưa lên miệng, gió đã táp tới, phủ đất đen kịt các gương mặt và bát cơm trắng. Tôi và các nữ kiểm lâm của Vườn phải chui vào lều bạt, mái lều vải thấp lúp xúp, chúng tôi úp mặt sát bát cơm mà và lấy và để nhằm chống… chết đói. Gió mạnh đến mức, anh chị em kiểm lâm lập đường băng cản lửa rộng tới 100m (gấp 8 lần mức độ bình thường), mà các đụn lửa có cánh vẫn bay vù vù, nối đám cháy với rừng già để hạ sát tập thể. Hệ thống cây già, rêu mốc, cành tán từng búi từng ụ khô ron, suốt 7 tháng qua chưa có một giọt mưa, cho nên, một tàn lửa như que nhang, cũng đủ khiến rừng bốc cháy bất ngờ. Có khi, tàn lửa ma quái như tàn thuốc lá, cứ bay lơ lửng trên bầu trời, nó đậu vào tán cây già cao mấy chục mét, rồi lửa ùa ập leo bám như yêu tinh, lửa ngấm ngầm cháy từ ngọn cây cháy xuống gốc cây. Chàng kiểm lâm ngồi canh gốc cây già trong hỏa hoạn, đang chắc mẩm tàng cây cổ thụ của mình an toàn, bỗng giật thột: lửa từ trên trời bò xuống chập chờn, đỏ ối! Bốn chiếc máy bay trực thăng được huy động bay lên Sa Pa, đỗ ở sân vận động trung tâm, cứ lượn lên trời dòm ngó đám cháy rồi lại phải bay xuống, bởi lửa bốc cao. Không dám hạ thấp, bởi gió to khiến các con chim sắt chao nghiêng như muốn rụng. Mỗi máy bay cõng được vài bịch nước, mỗi bịch 4m3, đi tưới vào rừng như… muối bỏ bể. Một lãnh đạo tỉnh Lào Cai phân tích, máy bay bé thế, lượng nước ít thế, tưới xuống đại ngàn Hoàng Liên Sơn, chỉ có tác dụng mang thêm ô xy cho vùng cháy ngột ngạt, khiến lửa bốc cao hơn. Không hẹn mà các kiểm lâm tôi gặp, đều ví việc tưới nước đó như bọ xít… đái vào Phan Si Păng thôi. Hàng chục cái bình cứu hỏa nằm đỏ rực các rông núi vừa bị cháy, nhưng không một cây nào được cứu, cho đến khi ngọn lửa tự rút lui.
Tôi nhao người theo đám cháy, tôi buốt lòng thương nam nữ kiểm lâm cầm can nhựa 5 lít đi 2 tiếng leo núi để cõng nước lên tưới vào lửa rừng hừng hực, thương họ lắm, nhưng vẫn phải nói rằng: với can nhựa và cành cây tươi dập lửa đó, thì người ta đi cứu rừng chỉ là một cách để thể hiện lòng nhiệt tình và trách nhiệm với thiên nhiên của mình thôi. Hai vị tướng quân đội, trong đó có một Thiếu tướng, Phó tư lệnh quân khu 2, chỉ huy 1.200 binh sỹ tinh nhuệ đánh giặc lửa, nhưng mồ hôi công sức của các con người dũng cảm đó, hầu như không chống lại được bao nhiêu trước “giặc lửa” Hoàng Liên Sơn? Hoàng Liên Sơn biến thành Hỏa Diệm Sơn suốt mấy ngày Tết. Và, trong những ngày ở trên núi, người bị nhuộm đen thui vì than củi, vì những bảo tàng toàn cây gỗ đường kính ba đến… bảy người ôm bị cháy trơ trụi, tôi nhận ra rằng: đến việc thám sát, canh chừng xem khu rừng nào đang bốc lửa, dâng khói để hô quân dập lửa, đã là việc không thể làm rốt ráo được, chứ đừng nói đến chữa cháy. Rừng quá rộng, quá hiểm trở, leo vài tiếng, leo kiệt sức mới đến được một rông núi. Trong tay chỉ có cái can nhựa không sao kiếm tìm được một giọt nước (vì suối nguồn khô cạn), trong tay chỉ có con dao phát với vài cành cây tươi, thì không thể dập tắt được lửa, nếu như rừng Hoàng Liên thực sự cháy. Tôi là người phát hiện các đám cháy để huy động lực lượng kiểm lâm dập lửa, tôi đã từng sống trong cái cảm giác hãi hùng: rừng rậm mang tầm vóc quốc tế của Hoàng Liên này nó cháy ở gần tôi, gió lồng lộng cõng lửa về phía tôi, tôi làm gì để sống sót đây? Chặt cây dựng đường băng cản lửa, tôi có chặt được đường băng rộng cả 100m không? Một mình tôi thì không. Mà nhiều người cũng không, vì lửa lan nhanh lắm, trong tích tắc, có đến Tôn Ngộ Không cũng chả phát hết được cái đường băng rộng 100m toàn rừng già, cây cổ thụ. Thế nên, nhiều người dũng cảm đã ngất xỉu, đã cháy tóc, cháy lông mày, quần áo…, vì lửa “Hỏa Diệm Sơn” nó táp. Đầu tháng 3 năm 2010, ở Sơn La, Yên Bái, cũng trên dãy Hoàng Liên Sơn hùng vĩ, hơn 10 chiến binh dập lửa đã tưởng như thiệt mạng vì lửa vây hãm. Đồng đội tá hỏa kiếm tìm, cấp cứu bằng những nỗ lực đáng xúc động nhất, họ đã thoát chết trong gang tấc.
Trước bối cảnh đó, chỉ có một cách để rừng không bị thảm sát hàng loạt như đã và đang diễn ra, ấy là: đừng để cho lửa bốc kéo đến. Thật khó để nói rằng, trong số dăm bảy chục vụ cháy vừa qua ở miền Bắc nước ta, vụ nào cũng là vì rừng tre nứa tự cọ vào nhau như bùi ngùi để nó bốc hỏa. Không có! Lửa cháy là do sự bất cất hoặc cố tình đốt rừng (như phát nương, như kẻ xấu mượn gió bẻ măng - vụ 2 đối tượng chủ ý đốt rừng ở Trạm Tấu đã bị bắt và xét xử) của người ta khi sử dụng lửa. Lửa cháy rồi, người ta nói dối nhau, nói dối rừng về cái diện tích và trữ lượng rừng cháy, vì ai đó sợ trách nhiệm. Chủ rừng sợ, Vườn quốc gia sợ, xã sợ, huyện sợ, tỉnh sợ - cấp dưới sợ cấp trên kỷ luật, tỉnh sợ trung ương kỷ luật. Bởi quy định của chúng ta rất rõ ràng: để cho rừng bị phá, bị cháy, xã chịu trách nhiệm trước huyện, huyện chịu trách nhiệm trước tỉnh, tỉnh - thành chịu trước Chính phủ. Thế là, rất nhiều khi, người ta tìm cách ém nhẹm bớt nỗi đau rừng bị giết đi. Nhưng, nhưng đau đớn hơn, là ngay từ khi rừng chưa bị cháy, người ta đã tự nói dối mình và nói dối người khác thông qua việc quản lý bảo vệ rừng một cách rất èo uột, được chăng hay chớ, không thật sự hiệu quả, không thật sự vì sự bình an cho các cánh rừng - báu vật thiên nhiên, lá phổi xanh, tay nôi chở che cuộc sống này.
Ví dụ ở VQG Hoàng Liên, đã có quá nhiều lời cảnh báo về nạn khai thác gỗ quý (như pơ-mu), làm nương, đốt nương, nấu nướng trong vùng lõi của rừng, họ là người làm nương với hàng trăm hộ sống trong lõi rừng một cách hợp pháp (!), họ là nhiều ngàn khách du lịch chinh phục Phan Si Păng mỗi năm. Tôi từng chứng kiến quá đông du khách đẵn tre trúc, nổi lửa nấu nướng ầm ĩ, đốt lửa sưởi qua đêm ở trong rừng già Hoàng Liên. Những việc làm đó, là hoàn toàn sai với quy định bảo tồn và luật pháp về bảo vệ rừng đặc dụng. Nhưng, VQG Hoàng Liên vẫn khai thác du lịch bằng cái kiểu đặt tính mạng của Vườn di sản ASEAN, vườn quốc gia màu mỡ và đa dạng có tầm cỡ quốc tế vào tay những hướng dẫn viên du lịch cẩu thả và thiếu ý thức nhất! Đáng sợ hơn, hiện nay, có tới 26 thôn bản nằm trên diện tích quản lý của rừng đặc dụng Hoàng Liên, trong đó 7 cái bản người Mông nằm trọn vẹn trong vùng lõi Vườn quốc gia (!), bà con trồng thảo quả, dựng lều lán, sinh hoạt mọi thứ tuốt tuột ở trong rừng già. Hàng nghìn người, ngày 24 tiếng sống trong rừng, ai dám chắc sự bất cẩn sử dụng lửa không xảy ra? Nhưng chúng ta (không chỉ ban quản lý, các kiểm lâm của VQG mà là tất cả chúng ta) đã để mặc điều vô lý đó tồn tại. Cho nên, có thể nói: rừng cháy là không có gì khó hiểu.
Tại khu bảo tồn thiên nhiên Tà Xùa (tỉnh Sơn La, khúc dưới của dãy Hoàng Liên Sơn), khi chúng tôi được anh Đào Duy Giang, trong tư cách giám đốc Khu bảo tồn giắt súng K54 đưa đi bộ 4 ngày xuyên qua vùng lõi rừng để khảo sát, thì chúng tôi đều choáng váng. Nhiều người Thái, người Mông sống trong rừng như thổ phỉ. Có quá nhiều bản Thái, bản Mông, 90% người trong độ tuổi đều là lâm tặc, có cái làng rất nhiều trai tráng nghiện hút và la liệt nhiễm HIV vì “đi gỗ” trong đại ngàn Hoàng Liên, rồi thi nhau sử dụng ma túy. Họ dựng lều, đốt lửa um tùm, xẻ những cây pơ-mu đường kính gần 2m (xem ảnh) rồi cõng xuôi núi về bán cho đầu nậu. Chúng tôi đi trong những tán rừng cháy xém, nham nhở vết cưa đục, băm chặt, đen thui lửa khói. Có cảm giác họ đang khai thác một cánh rừng vô chủ, bằng phương pháp tàn độc và kẻ cướp nhất: một cây pơ-mu bị chặt hạ, cả thảm rừng bị giết, người ta chỉ bóc lấy vài súc gỗ chất lượng cao, rồi bỏ lại. Bỏ lại để lũ quét, lũ bùn trôi cả về, xóa sổ các bản làng, với những buổi chiều tang thương mấy chục cái quan tài nằm la liệt mà tôi đã chứng kiến sau đó (tại xã Cát Thịnh, huyện Văn Chấn).
Câu hỏi đặt ra là gì? Là chúng ta có thật sự muốn giữ rừng khỏi sự tàn sát lâm tặc, khỏi các đám cháy chỉ có giời mới dập được lửa kia không? Câu trả lời là có. Có muốn thì chúng ta mới thành lập Khu bảo tồn, Vườn quốc gia với hàng trăm cán bộ kiểm lâm được trả lương, được cấp súng và công cụ hỗ trợ (cùng các lực lượng liên quan). Tuy nhiên, điều gì đang diễn ra ở trong lõi rừng già, trong kho báu thiên nhiên mà chúng ta vẫn nghĩ là nó đang an toàn kia? - xin khẳng định mà không sợ quá hồ đồ: trong đó, đôi khi chứa quá nhiều lời nói dối, sự vô trách nhiệm. Lỗi này, không chỉ thuộc về những người nói dối, mà thuộc về cả chúng ta, những người có quyền và có trách nhiệm giám sát, thanh kiểm tra công tác quản lý và bảo vệ rừng. Sự thật hiểm nguy và tang thương trên dãy Hoàng Liên Sơn, đã được báo chí và dư luận cảnh báo quá nhiều. Sự thật về những bản làng, những nhóm lâm tặc đốt lửa dựng lều, ngả cây đại thụ trong rừng đặc dụng ở nóc nhà Việt Nam đã được đăng báo, những hiểm nguy chết chóc đã được khuyến cáo rõ ràng mà không ai xử lý rốt ráo, đến lúc tai họa ập đến, trách nhiệm ấy thuộc về ai?
Trong rừng cháy, những gốc cây, những thân gỗ đường kính hai ba mét, những hang hốc do thân cây bị cháy tạo thành cứ khổng lồ như các địa đạo để nhà báo và kiểm lâm có thể chui vào và đi lại được… Tất cả, đen trũi hiện ra. Rừng cháy trụi, thế là các súc gỗ to chưa từng thấy được cưa xẻ vuông vắn, những gốc cây bị cưa đứt đục suốt bởi bàn tay con người lần lượt hiện ra. Sự thật về việc chọc tiết rừng được phơi bày bởi vị thần lửa tàn độc và công tâm. Cháy rừng, lộ ra mặt lâm tặc, nhưng nó cũng lộ ra các lỗ hổng, các bất cập quá lớn trong quản lý bảo vệ rừng của chúng ta. Lộ ra những lời điêu trá.
Một lãnh đạo cấp Sở của tỉnh Yên Bái, đường đột gọi cho tôi sau 2 năm chúng tôi quen nhau trên đường đi cứu rừng già bị cháy ở huyện Trạm Tấu, anh bảo: nhà báo ơi, rừng cháy ở quê tôi 6 ngày rồi, lửa cao ngất trời, không lúc nào tắt. Nếu cứ dập lửa kiểu như dùng can nhựa và cành cây đi vung vẩy… xem rừng cháy thế này, quê tôi hết rừng mất. Hết rừng thì còn gì là Trạm Tấu, Văn Chấn “nhìn núi Hoàng Liên mây trắng ngang trời” nữa đây. Nói xong, bất ngờ, anh lãnh đạo Sở người Mông bật khóc. Tôi thở dài: nếu cứ cháy như đợt đại hỏa toàn miền Bắc đầu năm 2010 này, chỉ ít ngày nữa thôi, nóc nhà Việt Nam, nơi màu mỡ và rừng già hoang thẳm nhất Việt Nam - dãy Hoàng Liên Sơn thương mến, cũng sẽ không còn rừng.
Nếu vậy, đó sẽ là một mất mát lớn lao ngoài sức tưởng tượng của người viết bài này.
Viết dọc các điểm nóng cháy rừng của Tây Bắc; và trong một đêm xót xa nghe anh Lầu A Páo gọi điện kêu trời vì quê anh sắp hết rừng - năm 2010.
Lãng Quân
Bài đã đăng báo An ninh thế giới. Sau đây là ít ảnh đăng báo TT, anh chị em nghe tin Hắn leo rừng, bèn đặt viết (viết lại):
http://www.tuoitre.com.vn/Tianyon/Index.aspx?ArticleID=367450&ChannelID=118
Bài phản hồi trước đó, rất nhiều, xung quanh vụ Chùa Hương xả thịt thú rừng kinh hãi, dã man:
http://www.laodong.com.vn/Home/Oi-cai-su-cau-o-Chua-Huong/20103/176736.laodong
