My OperaCa tụng hoa hậu xứ Mường bằng chữ (2 hoặc 3 kỳ):
Wednesday, April 8, 2009 10:56:19 AM
Lãng mạn với Hoa hậu xứ Mường!
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng
Không biết, cái danh hiệu Hoa hậu đến với người Việt Nam từ khi nào, nó là thứ ngoại nhập hay hàng “quốc nội”? Chỉ biết, chưa bao giờ các cuộc thi sắc đẹp lại hỗn loạn với nhiều điêu trá, nhiều vương miện bị rơi theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen trước hàng triệu triệu con mắt chua xót của thiên hạ như bây giờ. Lịch sử, thảng hoặc có ghi lại mấy dòng về việc thực dân Pháp cho thi người đẹp ở Hà Nội hay Sài Gòn, hồi đầu thế kỷ 20, nhưng hầu như chưa có cuộc thi hoa hậu nào ở vùng (hồi đó) được xem là thiểu số mà lại có tiếng vang như “Hoa hậu xứ Mường”. Có lẽ, vì quá xúc động trước vẻ đẹp nguyên sơ, ngơ ngác của đàn bà con gái người Mường (ở khắp Hòa Bình, Hà Tây cũ, Ninh Bình, Thanh Hóa, Sơn La…) - nên, trong thời gian cai trị của mình, người Pháp đã tổ chức tới 5 cuộc thi Hoa hậu xứ Mường. Nhưng, mãi mãi, không có một Hoa hậu xứ Mường nào lộng lẫy, thơ ngây và song hành cùng nhiều câu chuyện lịch sử quyến rũ, ám ảnh như hoa hậu Hà Thị Tẻo. Bà từng được Chánh quan lang tỉnh Mường đưa vào Cung đình Huế với danh nghĩa là mỹ nhân đem “tiến” vua Bảo Đại, từng làm ngỡ ngàng đắm say bao vị quan người Pháp cai trị hay kinh lý xứ Mường, rồi bà làm vợ của Tri châu Lạc Sơn, con dâu của Chánh quan lang (Quan đầu tỉnh, như chức Tuần phủ dưới xuôi) Hòa Bình. Song, cuộc đời bà, sau khi chế độ nhà lang sụp đổ, cũng lại thê thiết buồn đau, nghiện ngập đến khó tin.
76 năm đã qua kể từ khi bà Hà Thị Tẻo đăng quang Hoa hậu xứ Mường, vẻ đẹp của bà đã trở thành huyền thoại, cụm từ Hoa hậu xứ Mường đã trở thành một câu cửa miệng của nhiều người ở cả một vùng đất rộng lớn, trở thành một khái niệm về nhan sắc, bao nghệ sỹ đã lấy cảm hứng từ cuộc đời bà để sáng tác phim ảnh, tiểu thuyết. 76 năm, đi dọc con đường mây mù vòng cua như nhể ốc, để tìm lại một nàng hoa hậu ở giữa hoang vu góc núi Mường Vang, phải nói là còn lãng mạn hơn cả mây ngàn Tây Bắc. Không! Khi đã chạm được đến kho tài liệu về cuộc đời bà Tẻo, những bức ảnh sửng sốt, những câu chuyện sinh động và đáng suy ngẫm đến tê lòng, chúng tôi lại nghĩ rằng: nếu không viết lại, nếu không công bố kho tư liệu này, sẽ là có lỗi với lịch sử. Những câu chuyện bị ẩm mốc, mối mọt bởi thời gian; bởi đói nghèo, và quan trọng hơn, nó còn bị mốc mọt bởi sự kỳ thị của người ta, kỳ thị với chế độ quan làng tàn ác một thời.
Bài 1: Khi cô gái bị bán lên “sơn lam chướng khí” được tiến vào cung vua
Hoa hậu Hà Thị Tẻo sinh năm 1917, bấy giờ, nước ta còn nằm dưới ách đô hộ của Thực dân Pháp. Xứ Mường là cái tên chung để gọi tỉnh Hòa Bình ngày nay (và vùng phụ cận rộng lớn có người Mường sinh sống). Lúc đầu, tỉnh lỵ đặt ở Chợ Bờ, Suối Rút, mãi sau mới chuyện về khu vực có cái làng tên là Hòa Bình, nhân thế, tên tỉnh cũng được đổi theo tên làng, như chúng ta đã biết. Chính phủ Bảo hộ của người Pháp khi ấy đã thiết lập một tỉnh Hòa Bình có Chánh quan lang (quan đầu tỉnh), dưới có Án sát rồi có hội đồng Quan lang gồm 12 chức sắc địa phương (thổ lang người Mường), bên trên, có một Viên Công sứ “cầm trịch”.
Vị Chánh quan lang tỉnh Mường lúc đó mà Hoa hậu xứ Mường của chúng ta xuất hiện có tên là Quách Vỵ, là dòng dõi quan lang lớn đã nhiều đời “ăn lộc” đất Mường Vang (huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình hiện nay). Chánh quan lang ngày xưa, như một ông vua trong cả cõi mênh mông, bấy giờ không gọi là “cai trị” hay “làm quan”, mà gọi là “ăn lộc”. Tức là, trong mắt người dân, “lang đến nhà như cha sống lại”, lang không chỉ là chức sắc, mà còn là một thứ gần như tín ngưỡng trong tâm thức của đời đời người xứ Mường. Khát ra suối uống nước, đói đến nhà lang. Ông Quách Vỵ, do có công đem quân sơn dõng của mình đi đánh dẹp các cuộc nổi dậy chống lại chế độ Bảo hộ của người Pháp, nên được ngoại bang nó cất nhắc đặc biệt. Khi các chí sỹ yêu nước Đốc Bang, Tổng Kiêm thống lĩnh binh mã đánh chiếm được tỉnh lỵ Hòa Bình, giết chết nhiều binh lính và quan viên người Pháp, thu được vũ khí rồi rút theo đường sông Đà để mưu đồ nghiệp lớn, Quách Vỵ cũng có đem lính dõng người Mường đi hỗ trợ “triều đình” dẹp “giặc cỏ”. Sau, vì nhiều lý do, nghĩa quân của Đốc Bang bị thất bại, các thủ lĩnh yêu nước bị đày ra Côn Đảo, Quách Vỵ nhân thế, càng được người Pháp “ghi điểm”. Từ Tri châu Lạc Sơn, năm 1920, ông Vỵ được bầu vào Hội đồng quan lang tỉnh Mường với 12 ông to nhất tỉnh. Từ năm 1925, Quách Vỵ liên tiếp hai khóa làm Chánh Quan lang (có lẽ tương đương Chủ tịch tỉnh bây giờ) ở Hòa Bình.
Đúng thời gian này, cô bé mà sau này là hoa hậu xứ Mường được bố mẹ bán lên cho làm con nuôi Quan Chánh lang Quách Vỵ. Bố Tẻo là ông Hà Quang Trung, người Việt gốc Hoa, mẹ là người Việt ở Hà Nội. Có nhiều nguồn tư liệu nói về nguyên nhân bán con của ông cụ Trung. Có người bảo, ông nghiện thuốc phiện, đổ đời vào ống tẩu, rồi bán hết đàn con 4-5 đứa để lấy tiền phục dịch Nàng tiên nâu, Ả phù dung đàng điếm. Có người bảo, ông là thương gia có tiếng ở Hà Nội, làm nghề buôn trâu mộng, chuyên đóng tàu chở trâu ra nước ngoài bán. Một lần, giữa trùng khơi, bão tố nổi lên, cả trăm con trâu bị nướng vào bụng cá. Vỡ nợ, sẵn tài lẻ của người Hoa cố hương, ông đi làm đầu bếp cho dinh phủ của Quan đầu tỉnh Hòa Bình Quách Vỵ. Tại đây, thấy Hà Thị Tẻo là đứa con gái nhỏ quá xinh đẹp, Quách Vỵ đem lòng cảm mến và đã chính thức “mua” Tẻo từ tay ông Trung để làm con nuôi. Không biết ông Vỵ mua Tẻo với ý gì, hay chỉ đơn giản là tình thương mến (như cha – con) giữa một người tột đỉnh quyền lực giàu sang với một cô bé con nhà nghèo quá đáng yêu. Dẫu thế nào thì sự thực cũng quá đau lòng. Bởi vợ chồng ông Trung đã bán (hoặc nói tránh đi, là cho đi làm con nuôi) hết mấy người con của mình. Khi chúng tôi lên Mường Vang tìm hiểu, anh Quách Công Phiếm, cháu đích tôn ông Quách Hàm (chồng hoa hậu Hà Thị Tẻo) còn giở sổ đọc rõ ràng “gia phả” bán con của ông Trung như sau: có một em gái và một anh trai của bà nội tôi (tức bà Tẻo) bị bán lên mạn Bắc Thái, Cao Bằng. Có bà Vinh ngoài 90 tuổi vẫn còn sống. Một bà nữa cũng lưu lạc mãi, sau này sang Pháp (bà Hà Thị Phúc) rồi về tạ thế ở Sài Gòn với một tâm trạng cực kỳ sầu tủi. Những người ấy đều đẹp lộng lẫy một thời, có người lấy ông Đại tá, có người lấy ông lãnh đạo tỉnh, sau này con cái cũng thành đạt.
Riêng bé Hà Thị Tẻo, sau khi làm con nuôi ông Quách Vỵ, em được cải họ, mang họ Quách của bố nuôi: Quách Thị Tẻo. Da trắng, mặt mũi thanh tú, dáng dong dỏng cao, tâm hồn nhạy cảm đặc biệt, dường như cô Tẻo sinh ra để làm Hoa hậu xứ Mường, hoa hậu ở một cuộc thi năm 1933 và là hoa hậu của mọi thời đại. Nhà văn Phượng Vũ, là người làm lãnh đạo ngành văn hóa tỉnh Hà Sơn Bình (cũ), rồi tỉnh Hòa Bình sau tái lập, sau thời gian dài nghiên cứu điền dã tại Mường Vang, đã viết trong cuốn “Hoa hậu xứ Mường” (có lần tái bản tên là “Đất Mường) - như sau (đại ý): hôm thi sắc đẹp ở Phương Lâm (bấy giờ gọi là tỉnh Phương Lâm), không chỉ có chức sắc cao nhất tỉnh Mường, không chỉ có quan Công sứ ngây ngất ngắm nhìn Hoa hậu xứ Mường, mà ngay cả các bà đầm vợ quan công sứ, quan chánh đoan… cũng ngỡ ngàng trước nhan sắc lạ lùng của Quách Thị Tẻo. Quan công sứ nói, Tẻo là hoa hậu đáng yêu nhất trong số 5 “hoa hậu xứ Mường” đã có trong nhiều năm qua. Bà đầm còn phá lệ lên sân khấu, tặng riêng Tẻo lọ nước hoa, hộp son phấn, rồi bà vân vi ngắm mãi bộ váy áo Mường kiều diễm của Tẻo. Báo chí trong nước, bấy giờ còn đăng ảnh Tèo và cổ vũ nhiệt tình cuộc thi trên xứ Mường. Nhiều người đàn ông hào hoa phong nhã, công tử con quan, con nhà lang danh giá, từng gặp Tẻo, đã âm thầm thương nhớ, cắt tờ báo cũ có đăng ảnh Tẻo lúc đăng quang giữ đến… cuối đời. Đến Viên Công sứ Pháp, sau khi mãn nhiệm ở Hòa Bình, sang chỉ huy bên Lào, khi viết thư cho bạn bè ở Hòa Bình, ngoài việc kể những hy sinh của “mẫu quốc” cho cuộc “khai hóa” Việt Nam (cách nói bấy giờ), như việc Francis Garnier (bị bắn chết ở Cầu Giấy, Hà Nội), Rougery (Công sứ Pháp bị nghĩa quân Đốc Ngữ giết chết năm 1891 tại Chợ Bờ, tỉnh lỵ Hòa Bình) - ông này còn không ngớt hỏi thăm và bày tỏ lòng ngưỡng mộ nhan sắc của Hà Thị Tẻo (trang 503 - 507, sdd).
Bà Hà Nguyệt Nga (cháu ruột hoa hậu Tẻo, là một diễn viên nổi tiếng tài sắc của các Rạp hát Hà Nội trước đây), năm nay 72 tuổi đang sống ở Phố Huế, Hà Nội kể: khi tôi nhỏ, cô tôi cũng đã “cưng cứng” tuổi với chồng và đàn con rồi. Nhưng mỗi lần cô về Hà Nội, cô mặc áo váy người Mường, cô đeo vòng vàng bạc kín từ cổ tay lên đến gần khuỷu tay (theo phong tục miền núi), cô vẫn đẹp rực rỡ. Đến mức, tôi và cô đi trên phố, người ta chạy theo xem rất nhiều, rồi chỉ trỏ “Hoa hậu xứ Mường đấy”.
Đúng là bị bán lên sơn lam chướng khí một cách đau thương do bố mẹ bị khuynh gia bại sản, thân bại danh liệt thật, nhưng cô bé Tẻo lại là hạt mưa sa vào đài các. Ông “vua một cõi” Quách Vỵ chăm bẵm Tẻo hơn cả con ruột. Quách Vỵ cho Tẻo đi học chữ, học tiếng Pháp, học nữ đủ công dung ngôn hạnh, cho giao du với con cháu tầng lớp quý tộc ở Hòa Bình và Hà Nội, Tẻo trở thành một trang nữ lưu thời thượng và vô cùng kiều diễm. Hà Nội với Hòa Bình bấy giờ là vời vợi Thủ đô và rừng núi, nhưng với Chánh quan lang Quách Vỵ và con gái nuôi quý hơn cả con đẻ của ông, một bước lên xe xuống ngựa, họ đi như đi chợ. Thế nên, nhan sắc của Tẻo nổi tiếng cả ở Kinh kỳ. Ông Vỵ có tới 4 bà vợ và một đàn con “mênh mông bể Sở”, nhưng khi ông đi kinh lý, bao giờ cũng cho ái nữ Quách Thị Tẻo theo.
Trước khi cuộc thi hoa hậu xứ Mường được tổ chức, vào năm 1932, khi Tẻo bước những bước chân đầu tiên sang tuổi 16, cô bé rực rỡ như đóa hoa rừng. Nhân chuyến vào Huế yết kiến vua Bảo Đại, Quan Chánh lang Quách Vỵ đã xênh xang ngựa xe vọng lọng mang cả cô con gái nuôi xinh đẹp theo. Quách Vỵ định “cung tiến” cô bé vào triều đình để mình được hưởng thêm nhiều “ơn mưa móc” của Bảo Đại. Với sự quỳ mọp ngóng xin ân sủng một cách hơi hèn đó, Quách Vỵ đã được Bảo Đại ưu ái đặc biệt, “ngài” ban cho Quan Chánh lang xứ Mường áo thụng và mũ cánh chuồn vô cùng trịnh trọng. Đó là một sự kiện mà trước đó, các quan lang xứ Mường không thể hình dung. Điều đó làm Quách Vỵ càng tin rằng, ở khắp cõi Mường mênh mông, “thượng ngọn cây, hạ ngọn cỏ”, không ở đâu không là đất của Quan Chánh lang. Nghe đồn, Quách Vỵ là người to cao, đẹp trai, giỏi giang văn võ, song lại không có hai vành tai (dị tướng), khi ban mũ áo, ông Bảo Đại có hóm hỉnh bảo: hai tai mũ cánh chuồn sẽ là thứ để thay cho hai vành tai không có (tiên thiên bất túc) của nhà ngươi. Với Quách Vỵ, lời động viện chia sẻ đầy “tri kỷ” đó thật là một ân ủng tày trời.
Không biết là rất may hay rất buồn cho Quách Thị Tẻo: rằng, Quách Vỵ sắm sửa tắm nước hương hoa, dâng ngọc thể hàm hương công chúa 16 tuổi của Tẻo đi “tiến vua” (phải ngựa, xe, võng cáng suốt 1.000 cây số lệu rệu nhiều ngày từ xứ Mường vào Huế), nhưng… vua đã không có ý định tuyển thêm vợ. Hoặc như thế nào đó, tóm lại cô bé Tẻo theo cha vào gặp vua xong… lại đi về. Một người cháu ruột của Quách Vỵ đang sống ở Lạc Sơn (Mường Vang) bây giờ cho biết: ông còn giữ cuốn gia phả cổ bằng chữ Nho của dòng họ Quách nhà mình, ở đó viết, sở dĩ Bảo Đại không lấy thêm cô bé Tẻo làm “chăn chiếu” hoan lạc, là bởi ông chưa có ý định tuyển gái Mường (có thể là vì lý do chính trị?, bởi theo chính sử, năm 1932, Bảo Đại mới từ Pháp hồi loan về nước trong cương vị một ông vua!). Lại nghe đồn, cô Tẻo, vẻ đẹp Mường ngơ ngác, cũng đã khiến chính ông hoàng phóng túng, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn rất say mê (?).
Cũng là may mắn cho cô bé Tẻo, may mắn cho chúng ta. Bởi nếu được tuyển vào “lãnh cung” của cái ông hoàng trác táng, có cả chục vợ và tình nhân xuyên quốc gia, trong đó có cả các nàng buôn lậu ở xóm “ổ chuột” bên trời Tây, có cả vũ nữ ở nơi thác loạn (đấy là con số thống kê được), thì chúng ta làm gì có được một “Hoa hậu xứ Mường” đầy huyền thoại. Bởi, chỉ một năm sau chuyến vào cung, người đẹp Tẻo đăng quang Hoa hậu xứ Mường. Nhan sắc và tài đức của cô Tẻo đã chinh phục cả bao công tử, bao tao nhân mặc khách và giới chức Hòa Bình, Hà Nội, trong đó có nhiều vị Công sứ Pháp quyền lực ngút trời. Thế nhưng, oái oăm thay, cô lại phải lòng chính con trai của bố nuôi mình. Nàng lên xe hoa với người đàn ông hơn nàng 14 tuổi, đã có 3 người vợ chính thức, là con ruột, trưởng nam, người thừa kế cao nhất dòng Quan lang của bố nuôi Tẻo - Quan chánh lang Quách Vỵ. Không biết có gì uẩn khúc đằng sau đó không (đoạn này mỗi tư liệu nói một khác), nhưng riêng việc con trai mình lấy con gái nuôi của mình, cũng đã đủ khiến Tỉnh trưởng Hòa Bình, Quang Chánh lang lừng lẫy chính thức bị mất mặt trong thiên hạ, mất mặt với các con dân xứ Mường Vang mà dòng họ Quách nhà ông đời đời ăn lộc. Từ bấy, cho đến khi tạ thế, một đám tang trăm trâu ngàn vạn con gà, một đám tang kéo dài 15 ngày với những phu phen phải đào hào rãnh để máu và lông súc vật bị giết “tế” ngài chảy thành sông hồ ra khắp các cánh đồng - từ bấy, Quách Vỵ không bao giờ tha thứ, không bao giờ thèm nhìn mặt con trai Quách Hàm! Ông sống những này cuối đời cô quạnh trên một đỉnh núi hoang vu quanh năm mát mẻ: núi Đồi Thung ở Mường Vang.
Nhưng trước sau, Quách Vỵ vẫn đối xử dịu dàng, thương mến, như là cha con ruột thịt với Quách Thị Tẻo.
Nếu ai đã từng biết về sự xa hoa tột bậc như ông hoàng bà chúa của các quan lang thời xưa, nhất là trong dinh của chồng bà Tẻo (Tri châu Lạc Sơn), dinh của bố nuôi Quách Vỵ (Chánh quan lang), thì sẽ thấy xót xa vô cùng về cái kết cục của cuộc đời một hoa hậu xứ Mường. Xưa, nhà lang nuôi riêng một ông (tên là Ái) chuyên để chuyên chỉ chụp ảnh gia đình trong những dịp lễ lạt (ông này mới chết cách đây vài năm). Giờ, Quãng 80 năm kể từ ngày nhan sắc của cô bé Tẻo rực rỡ, lộng lẫy nhất, xem lại những bức ảnh, ta vẫn không khỏi giật mình thảng thốt. Có khi cô non tơ, ngơ ngác, mặc trang phục Mường đứng bên chị em giữa “phủ” nhà quan lang; có khi cô đẹp quý phái, vương tôn khi giao đãi với Quan Công sứ và các bà đầm (ngoài ra đó cũng là những tư liệu quý về một giai đoạn lịch sử “chẳng giống ai” - xem ảnh). Đặc biệt ấn tượng là những tấm ảnh hoa hậu Tẻo đứng bên chiếc ô tô của gia đình nhà chồng, chiếc xe cổ sang trọng mà đến tận bây giờ thanh niên Việt Nam vẫn còn đang mơ ước, cô cắt tóc ngắn, mặc áo trắng, chít khăn trắng của người Mường, đứng cạnh gã lái xe tận tụy người Pháp - đúng phóc một bà hoàng. Cũng có khi cô áy áo trắng, mặc yếm khăn thâm, ngồi trên đệm ghế hơi sõng soài rất là khêu gợi. Có khi cô Tẻo đứng rất tạo dáng, vẻ mặt thơ ngây, áo quần khăn khố mũ mãng đều trắng toát trang phục Mường, cô đứng chụp anh mơ màng bên những căn nhà tre nứa, vách đất, xiêu vẹo kéo hun hút mãi về chân trời Mường Vang. Những điều đó cho thấy, ngoài học tiếng Pháp, tiếp xúc nhiều với các quan ngài từ “Mẫu quốc”, Quách Thị Tẻo đã có những quan niệm rất là “Âu Tây”, khá cởi mở, tiếp xúc với các giá trị văn minh vật chất cực sớm.
Nhưng…
(còn nữa)
(Bài cuối:
Hoa hậu xứ Mường thành người đàn bà nghiện thuốc phiện đi bán thổ cẩm…)
Chú thích ảnh:
Hoa hau xu Muong.jpg: Vì nhà có nuôi một ông thợ chuyên để chụp ảnh, nên thỉnh thoảng con gái rượu của Quan Chánh lang (quan đầu tỉnh) Hòa Bình lại chụp ảnh tại tư gia như một thú chơi.
1: Hoa hậu xứ Mường (đội khăn trắng của người Mường) cùng chồng là Quan Tri châu Lạc Sơn Quách Hàm.
2: Hoa hậu Quách Thị Tẻo, khăn áo trắng, giữa núi rừng, tạo dáng với chiếc xe ô tô sành điệu một chút!
3: Cặp vợ chồng gồm con đẻ và con nuôi Quan Chánh lang Quách Vỵ!
4: Dưới dòng chữ “Pháp Việt Bác ái” cổ kính này, bên cạnh quan thầy Pháp, các vị lang đạo quyền thế và người bản xứ, là nhan sắc rực rỡ của hoa hậu xứ Mường Quách Thị Tẻo (người ngồi, hàng đầu, đội khăn trắng, thứ 5 từ trái sang).
5: Vợ quan Tri châu, thử làm “bà hoàng” với lái xe là người đến từ nước Pháp!
6: Vài tấm ảnh Hoa hậu xứ Mường còn chưa bị mối mọt trong kho ảnh còn lại ở nhà lang họ Quách Mường Vang.
7: Một chuyến kinh lý của Quan Chánh lang Quách Vỵ, người bố nuôi rất mực yêu thương hoa hậu Tẻo, cũng là bố chồng của nàng!
8: Ông Quách Vỵ tại triều đình Huế (người giữa ảnh).
(Toàn bộ ảnh do cháu nội bà Quách Thị Tẻo đang giữ, Đỗ Doãn Hoàng chụp lại)
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng
Không biết, cái danh hiệu Hoa hậu đến với người Việt Nam từ khi nào, nó là thứ ngoại nhập hay hàng “quốc nội”? Chỉ biết, chưa bao giờ các cuộc thi sắc đẹp lại hỗn loạn với nhiều điêu trá, nhiều vương miện bị rơi theo cả nghĩa bóng lẫn nghĩa đen trước hàng triệu triệu con mắt chua xót của thiên hạ như bây giờ. Lịch sử, thảng hoặc có ghi lại mấy dòng về việc thực dân Pháp cho thi người đẹp ở Hà Nội hay Sài Gòn, hồi đầu thế kỷ 20, nhưng hầu như chưa có cuộc thi hoa hậu nào ở vùng (hồi đó) được xem là thiểu số mà lại có tiếng vang như “Hoa hậu xứ Mường”. Có lẽ, vì quá xúc động trước vẻ đẹp nguyên sơ, ngơ ngác của đàn bà con gái người Mường (ở khắp Hòa Bình, Hà Tây cũ, Ninh Bình, Thanh Hóa, Sơn La…) - nên, trong thời gian cai trị của mình, người Pháp đã tổ chức tới 5 cuộc thi Hoa hậu xứ Mường. Nhưng, mãi mãi, không có một Hoa hậu xứ Mường nào lộng lẫy, thơ ngây và song hành cùng nhiều câu chuyện lịch sử quyến rũ, ám ảnh như hoa hậu Hà Thị Tẻo. Bà từng được Chánh quan lang tỉnh Mường đưa vào Cung đình Huế với danh nghĩa là mỹ nhân đem “tiến” vua Bảo Đại, từng làm ngỡ ngàng đắm say bao vị quan người Pháp cai trị hay kinh lý xứ Mường, rồi bà làm vợ của Tri châu Lạc Sơn, con dâu của Chánh quan lang (Quan đầu tỉnh, như chức Tuần phủ dưới xuôi) Hòa Bình. Song, cuộc đời bà, sau khi chế độ nhà lang sụp đổ, cũng lại thê thiết buồn đau, nghiện ngập đến khó tin.
76 năm đã qua kể từ khi bà Hà Thị Tẻo đăng quang Hoa hậu xứ Mường, vẻ đẹp của bà đã trở thành huyền thoại, cụm từ Hoa hậu xứ Mường đã trở thành một câu cửa miệng của nhiều người ở cả một vùng đất rộng lớn, trở thành một khái niệm về nhan sắc, bao nghệ sỹ đã lấy cảm hứng từ cuộc đời bà để sáng tác phim ảnh, tiểu thuyết. 76 năm, đi dọc con đường mây mù vòng cua như nhể ốc, để tìm lại một nàng hoa hậu ở giữa hoang vu góc núi Mường Vang, phải nói là còn lãng mạn hơn cả mây ngàn Tây Bắc. Không! Khi đã chạm được đến kho tài liệu về cuộc đời bà Tẻo, những bức ảnh sửng sốt, những câu chuyện sinh động và đáng suy ngẫm đến tê lòng, chúng tôi lại nghĩ rằng: nếu không viết lại, nếu không công bố kho tư liệu này, sẽ là có lỗi với lịch sử. Những câu chuyện bị ẩm mốc, mối mọt bởi thời gian; bởi đói nghèo, và quan trọng hơn, nó còn bị mốc mọt bởi sự kỳ thị của người ta, kỳ thị với chế độ quan làng tàn ác một thời.
Bài 1: Khi cô gái bị bán lên “sơn lam chướng khí” được tiến vào cung vua
Hoa hậu Hà Thị Tẻo sinh năm 1917, bấy giờ, nước ta còn nằm dưới ách đô hộ của Thực dân Pháp. Xứ Mường là cái tên chung để gọi tỉnh Hòa Bình ngày nay (và vùng phụ cận rộng lớn có người Mường sinh sống). Lúc đầu, tỉnh lỵ đặt ở Chợ Bờ, Suối Rút, mãi sau mới chuyện về khu vực có cái làng tên là Hòa Bình, nhân thế, tên tỉnh cũng được đổi theo tên làng, như chúng ta đã biết. Chính phủ Bảo hộ của người Pháp khi ấy đã thiết lập một tỉnh Hòa Bình có Chánh quan lang (quan đầu tỉnh), dưới có Án sát rồi có hội đồng Quan lang gồm 12 chức sắc địa phương (thổ lang người Mường), bên trên, có một Viên Công sứ “cầm trịch”.
Vị Chánh quan lang tỉnh Mường lúc đó mà Hoa hậu xứ Mường của chúng ta xuất hiện có tên là Quách Vỵ, là dòng dõi quan lang lớn đã nhiều đời “ăn lộc” đất Mường Vang (huyện Lạc Sơn, tỉnh Hòa Bình hiện nay). Chánh quan lang ngày xưa, như một ông vua trong cả cõi mênh mông, bấy giờ không gọi là “cai trị” hay “làm quan”, mà gọi là “ăn lộc”. Tức là, trong mắt người dân, “lang đến nhà như cha sống lại”, lang không chỉ là chức sắc, mà còn là một thứ gần như tín ngưỡng trong tâm thức của đời đời người xứ Mường. Khát ra suối uống nước, đói đến nhà lang. Ông Quách Vỵ, do có công đem quân sơn dõng của mình đi đánh dẹp các cuộc nổi dậy chống lại chế độ Bảo hộ của người Pháp, nên được ngoại bang nó cất nhắc đặc biệt. Khi các chí sỹ yêu nước Đốc Bang, Tổng Kiêm thống lĩnh binh mã đánh chiếm được tỉnh lỵ Hòa Bình, giết chết nhiều binh lính và quan viên người Pháp, thu được vũ khí rồi rút theo đường sông Đà để mưu đồ nghiệp lớn, Quách Vỵ cũng có đem lính dõng người Mường đi hỗ trợ “triều đình” dẹp “giặc cỏ”. Sau, vì nhiều lý do, nghĩa quân của Đốc Bang bị thất bại, các thủ lĩnh yêu nước bị đày ra Côn Đảo, Quách Vỵ nhân thế, càng được người Pháp “ghi điểm”. Từ Tri châu Lạc Sơn, năm 1920, ông Vỵ được bầu vào Hội đồng quan lang tỉnh Mường với 12 ông to nhất tỉnh. Từ năm 1925, Quách Vỵ liên tiếp hai khóa làm Chánh Quan lang (có lẽ tương đương Chủ tịch tỉnh bây giờ) ở Hòa Bình.
Đúng thời gian này, cô bé mà sau này là hoa hậu xứ Mường được bố mẹ bán lên cho làm con nuôi Quan Chánh lang Quách Vỵ. Bố Tẻo là ông Hà Quang Trung, người Việt gốc Hoa, mẹ là người Việt ở Hà Nội. Có nhiều nguồn tư liệu nói về nguyên nhân bán con của ông cụ Trung. Có người bảo, ông nghiện thuốc phiện, đổ đời vào ống tẩu, rồi bán hết đàn con 4-5 đứa để lấy tiền phục dịch Nàng tiên nâu, Ả phù dung đàng điếm. Có người bảo, ông là thương gia có tiếng ở Hà Nội, làm nghề buôn trâu mộng, chuyên đóng tàu chở trâu ra nước ngoài bán. Một lần, giữa trùng khơi, bão tố nổi lên, cả trăm con trâu bị nướng vào bụng cá. Vỡ nợ, sẵn tài lẻ của người Hoa cố hương, ông đi làm đầu bếp cho dinh phủ của Quan đầu tỉnh Hòa Bình Quách Vỵ. Tại đây, thấy Hà Thị Tẻo là đứa con gái nhỏ quá xinh đẹp, Quách Vỵ đem lòng cảm mến và đã chính thức “mua” Tẻo từ tay ông Trung để làm con nuôi. Không biết ông Vỵ mua Tẻo với ý gì, hay chỉ đơn giản là tình thương mến (như cha – con) giữa một người tột đỉnh quyền lực giàu sang với một cô bé con nhà nghèo quá đáng yêu. Dẫu thế nào thì sự thực cũng quá đau lòng. Bởi vợ chồng ông Trung đã bán (hoặc nói tránh đi, là cho đi làm con nuôi) hết mấy người con của mình. Khi chúng tôi lên Mường Vang tìm hiểu, anh Quách Công Phiếm, cháu đích tôn ông Quách Hàm (chồng hoa hậu Hà Thị Tẻo) còn giở sổ đọc rõ ràng “gia phả” bán con của ông Trung như sau: có một em gái và một anh trai của bà nội tôi (tức bà Tẻo) bị bán lên mạn Bắc Thái, Cao Bằng. Có bà Vinh ngoài 90 tuổi vẫn còn sống. Một bà nữa cũng lưu lạc mãi, sau này sang Pháp (bà Hà Thị Phúc) rồi về tạ thế ở Sài Gòn với một tâm trạng cực kỳ sầu tủi. Những người ấy đều đẹp lộng lẫy một thời, có người lấy ông Đại tá, có người lấy ông lãnh đạo tỉnh, sau này con cái cũng thành đạt.
Riêng bé Hà Thị Tẻo, sau khi làm con nuôi ông Quách Vỵ, em được cải họ, mang họ Quách của bố nuôi: Quách Thị Tẻo. Da trắng, mặt mũi thanh tú, dáng dong dỏng cao, tâm hồn nhạy cảm đặc biệt, dường như cô Tẻo sinh ra để làm Hoa hậu xứ Mường, hoa hậu ở một cuộc thi năm 1933 và là hoa hậu của mọi thời đại. Nhà văn Phượng Vũ, là người làm lãnh đạo ngành văn hóa tỉnh Hà Sơn Bình (cũ), rồi tỉnh Hòa Bình sau tái lập, sau thời gian dài nghiên cứu điền dã tại Mường Vang, đã viết trong cuốn “Hoa hậu xứ Mường” (có lần tái bản tên là “Đất Mường) - như sau (đại ý): hôm thi sắc đẹp ở Phương Lâm (bấy giờ gọi là tỉnh Phương Lâm), không chỉ có chức sắc cao nhất tỉnh Mường, không chỉ có quan Công sứ ngây ngất ngắm nhìn Hoa hậu xứ Mường, mà ngay cả các bà đầm vợ quan công sứ, quan chánh đoan… cũng ngỡ ngàng trước nhan sắc lạ lùng của Quách Thị Tẻo. Quan công sứ nói, Tẻo là hoa hậu đáng yêu nhất trong số 5 “hoa hậu xứ Mường” đã có trong nhiều năm qua. Bà đầm còn phá lệ lên sân khấu, tặng riêng Tẻo lọ nước hoa, hộp son phấn, rồi bà vân vi ngắm mãi bộ váy áo Mường kiều diễm của Tẻo. Báo chí trong nước, bấy giờ còn đăng ảnh Tèo và cổ vũ nhiệt tình cuộc thi trên xứ Mường. Nhiều người đàn ông hào hoa phong nhã, công tử con quan, con nhà lang danh giá, từng gặp Tẻo, đã âm thầm thương nhớ, cắt tờ báo cũ có đăng ảnh Tẻo lúc đăng quang giữ đến… cuối đời. Đến Viên Công sứ Pháp, sau khi mãn nhiệm ở Hòa Bình, sang chỉ huy bên Lào, khi viết thư cho bạn bè ở Hòa Bình, ngoài việc kể những hy sinh của “mẫu quốc” cho cuộc “khai hóa” Việt Nam (cách nói bấy giờ), như việc Francis Garnier (bị bắn chết ở Cầu Giấy, Hà Nội), Rougery (Công sứ Pháp bị nghĩa quân Đốc Ngữ giết chết năm 1891 tại Chợ Bờ, tỉnh lỵ Hòa Bình) - ông này còn không ngớt hỏi thăm và bày tỏ lòng ngưỡng mộ nhan sắc của Hà Thị Tẻo (trang 503 - 507, sdd).
Bà Hà Nguyệt Nga (cháu ruột hoa hậu Tẻo, là một diễn viên nổi tiếng tài sắc của các Rạp hát Hà Nội trước đây), năm nay 72 tuổi đang sống ở Phố Huế, Hà Nội kể: khi tôi nhỏ, cô tôi cũng đã “cưng cứng” tuổi với chồng và đàn con rồi. Nhưng mỗi lần cô về Hà Nội, cô mặc áo váy người Mường, cô đeo vòng vàng bạc kín từ cổ tay lên đến gần khuỷu tay (theo phong tục miền núi), cô vẫn đẹp rực rỡ. Đến mức, tôi và cô đi trên phố, người ta chạy theo xem rất nhiều, rồi chỉ trỏ “Hoa hậu xứ Mường đấy”.
Đúng là bị bán lên sơn lam chướng khí một cách đau thương do bố mẹ bị khuynh gia bại sản, thân bại danh liệt thật, nhưng cô bé Tẻo lại là hạt mưa sa vào đài các. Ông “vua một cõi” Quách Vỵ chăm bẵm Tẻo hơn cả con ruột. Quách Vỵ cho Tẻo đi học chữ, học tiếng Pháp, học nữ đủ công dung ngôn hạnh, cho giao du với con cháu tầng lớp quý tộc ở Hòa Bình và Hà Nội, Tẻo trở thành một trang nữ lưu thời thượng và vô cùng kiều diễm. Hà Nội với Hòa Bình bấy giờ là vời vợi Thủ đô và rừng núi, nhưng với Chánh quan lang Quách Vỵ và con gái nuôi quý hơn cả con đẻ của ông, một bước lên xe xuống ngựa, họ đi như đi chợ. Thế nên, nhan sắc của Tẻo nổi tiếng cả ở Kinh kỳ. Ông Vỵ có tới 4 bà vợ và một đàn con “mênh mông bể Sở”, nhưng khi ông đi kinh lý, bao giờ cũng cho ái nữ Quách Thị Tẻo theo.
Trước khi cuộc thi hoa hậu xứ Mường được tổ chức, vào năm 1932, khi Tẻo bước những bước chân đầu tiên sang tuổi 16, cô bé rực rỡ như đóa hoa rừng. Nhân chuyến vào Huế yết kiến vua Bảo Đại, Quan Chánh lang Quách Vỵ đã xênh xang ngựa xe vọng lọng mang cả cô con gái nuôi xinh đẹp theo. Quách Vỵ định “cung tiến” cô bé vào triều đình để mình được hưởng thêm nhiều “ơn mưa móc” của Bảo Đại. Với sự quỳ mọp ngóng xin ân sủng một cách hơi hèn đó, Quách Vỵ đã được Bảo Đại ưu ái đặc biệt, “ngài” ban cho Quan Chánh lang xứ Mường áo thụng và mũ cánh chuồn vô cùng trịnh trọng. Đó là một sự kiện mà trước đó, các quan lang xứ Mường không thể hình dung. Điều đó làm Quách Vỵ càng tin rằng, ở khắp cõi Mường mênh mông, “thượng ngọn cây, hạ ngọn cỏ”, không ở đâu không là đất của Quan Chánh lang. Nghe đồn, Quách Vỵ là người to cao, đẹp trai, giỏi giang văn võ, song lại không có hai vành tai (dị tướng), khi ban mũ áo, ông Bảo Đại có hóm hỉnh bảo: hai tai mũ cánh chuồn sẽ là thứ để thay cho hai vành tai không có (tiên thiên bất túc) của nhà ngươi. Với Quách Vỵ, lời động viện chia sẻ đầy “tri kỷ” đó thật là một ân ủng tày trời.
Không biết là rất may hay rất buồn cho Quách Thị Tẻo: rằng, Quách Vỵ sắm sửa tắm nước hương hoa, dâng ngọc thể hàm hương công chúa 16 tuổi của Tẻo đi “tiến vua” (phải ngựa, xe, võng cáng suốt 1.000 cây số lệu rệu nhiều ngày từ xứ Mường vào Huế), nhưng… vua đã không có ý định tuyển thêm vợ. Hoặc như thế nào đó, tóm lại cô bé Tẻo theo cha vào gặp vua xong… lại đi về. Một người cháu ruột của Quách Vỵ đang sống ở Lạc Sơn (Mường Vang) bây giờ cho biết: ông còn giữ cuốn gia phả cổ bằng chữ Nho của dòng họ Quách nhà mình, ở đó viết, sở dĩ Bảo Đại không lấy thêm cô bé Tẻo làm “chăn chiếu” hoan lạc, là bởi ông chưa có ý định tuyển gái Mường (có thể là vì lý do chính trị?, bởi theo chính sử, năm 1932, Bảo Đại mới từ Pháp hồi loan về nước trong cương vị một ông vua!). Lại nghe đồn, cô Tẻo, vẻ đẹp Mường ngơ ngác, cũng đã khiến chính ông hoàng phóng túng, vị vua cuối cùng của triều Nguyễn rất say mê (?).
Cũng là may mắn cho cô bé Tẻo, may mắn cho chúng ta. Bởi nếu được tuyển vào “lãnh cung” của cái ông hoàng trác táng, có cả chục vợ và tình nhân xuyên quốc gia, trong đó có cả các nàng buôn lậu ở xóm “ổ chuột” bên trời Tây, có cả vũ nữ ở nơi thác loạn (đấy là con số thống kê được), thì chúng ta làm gì có được một “Hoa hậu xứ Mường” đầy huyền thoại. Bởi, chỉ một năm sau chuyến vào cung, người đẹp Tẻo đăng quang Hoa hậu xứ Mường. Nhan sắc và tài đức của cô Tẻo đã chinh phục cả bao công tử, bao tao nhân mặc khách và giới chức Hòa Bình, Hà Nội, trong đó có nhiều vị Công sứ Pháp quyền lực ngút trời. Thế nhưng, oái oăm thay, cô lại phải lòng chính con trai của bố nuôi mình. Nàng lên xe hoa với người đàn ông hơn nàng 14 tuổi, đã có 3 người vợ chính thức, là con ruột, trưởng nam, người thừa kế cao nhất dòng Quan lang của bố nuôi Tẻo - Quan chánh lang Quách Vỵ. Không biết có gì uẩn khúc đằng sau đó không (đoạn này mỗi tư liệu nói một khác), nhưng riêng việc con trai mình lấy con gái nuôi của mình, cũng đã đủ khiến Tỉnh trưởng Hòa Bình, Quang Chánh lang lừng lẫy chính thức bị mất mặt trong thiên hạ, mất mặt với các con dân xứ Mường Vang mà dòng họ Quách nhà ông đời đời ăn lộc. Từ bấy, cho đến khi tạ thế, một đám tang trăm trâu ngàn vạn con gà, một đám tang kéo dài 15 ngày với những phu phen phải đào hào rãnh để máu và lông súc vật bị giết “tế” ngài chảy thành sông hồ ra khắp các cánh đồng - từ bấy, Quách Vỵ không bao giờ tha thứ, không bao giờ thèm nhìn mặt con trai Quách Hàm! Ông sống những này cuối đời cô quạnh trên một đỉnh núi hoang vu quanh năm mát mẻ: núi Đồi Thung ở Mường Vang.
Nhưng trước sau, Quách Vỵ vẫn đối xử dịu dàng, thương mến, như là cha con ruột thịt với Quách Thị Tẻo.
Nếu ai đã từng biết về sự xa hoa tột bậc như ông hoàng bà chúa của các quan lang thời xưa, nhất là trong dinh của chồng bà Tẻo (Tri châu Lạc Sơn), dinh của bố nuôi Quách Vỵ (Chánh quan lang), thì sẽ thấy xót xa vô cùng về cái kết cục của cuộc đời một hoa hậu xứ Mường. Xưa, nhà lang nuôi riêng một ông (tên là Ái) chuyên để chuyên chỉ chụp ảnh gia đình trong những dịp lễ lạt (ông này mới chết cách đây vài năm). Giờ, Quãng 80 năm kể từ ngày nhan sắc của cô bé Tẻo rực rỡ, lộng lẫy nhất, xem lại những bức ảnh, ta vẫn không khỏi giật mình thảng thốt. Có khi cô non tơ, ngơ ngác, mặc trang phục Mường đứng bên chị em giữa “phủ” nhà quan lang; có khi cô đẹp quý phái, vương tôn khi giao đãi với Quan Công sứ và các bà đầm (ngoài ra đó cũng là những tư liệu quý về một giai đoạn lịch sử “chẳng giống ai” - xem ảnh). Đặc biệt ấn tượng là những tấm ảnh hoa hậu Tẻo đứng bên chiếc ô tô của gia đình nhà chồng, chiếc xe cổ sang trọng mà đến tận bây giờ thanh niên Việt Nam vẫn còn đang mơ ước, cô cắt tóc ngắn, mặc áo trắng, chít khăn trắng của người Mường, đứng cạnh gã lái xe tận tụy người Pháp - đúng phóc một bà hoàng. Cũng có khi cô áy áo trắng, mặc yếm khăn thâm, ngồi trên đệm ghế hơi sõng soài rất là khêu gợi. Có khi cô Tẻo đứng rất tạo dáng, vẻ mặt thơ ngây, áo quần khăn khố mũ mãng đều trắng toát trang phục Mường, cô đứng chụp anh mơ màng bên những căn nhà tre nứa, vách đất, xiêu vẹo kéo hun hút mãi về chân trời Mường Vang. Những điều đó cho thấy, ngoài học tiếng Pháp, tiếp xúc nhiều với các quan ngài từ “Mẫu quốc”, Quách Thị Tẻo đã có những quan niệm rất là “Âu Tây”, khá cởi mở, tiếp xúc với các giá trị văn minh vật chất cực sớm.
Nhưng…
(còn nữa)
(Bài cuối:
Hoa hậu xứ Mường thành người đàn bà nghiện thuốc phiện đi bán thổ cẩm…)
Chú thích ảnh:
Hoa hau xu Muong.jpg: Vì nhà có nuôi một ông thợ chuyên để chụp ảnh, nên thỉnh thoảng con gái rượu của Quan Chánh lang (quan đầu tỉnh) Hòa Bình lại chụp ảnh tại tư gia như một thú chơi.
1: Hoa hậu xứ Mường (đội khăn trắng của người Mường) cùng chồng là Quan Tri châu Lạc Sơn Quách Hàm.
2: Hoa hậu Quách Thị Tẻo, khăn áo trắng, giữa núi rừng, tạo dáng với chiếc xe ô tô sành điệu một chút!
3: Cặp vợ chồng gồm con đẻ và con nuôi Quan Chánh lang Quách Vỵ!
4: Dưới dòng chữ “Pháp Việt Bác ái” cổ kính này, bên cạnh quan thầy Pháp, các vị lang đạo quyền thế và người bản xứ, là nhan sắc rực rỡ của hoa hậu xứ Mường Quách Thị Tẻo (người ngồi, hàng đầu, đội khăn trắng, thứ 5 từ trái sang).
5: Vợ quan Tri châu, thử làm “bà hoàng” với lái xe là người đến từ nước Pháp!
6: Vài tấm ảnh Hoa hậu xứ Mường còn chưa bị mối mọt trong kho ảnh còn lại ở nhà lang họ Quách Mường Vang.
7: Một chuyến kinh lý của Quan Chánh lang Quách Vỵ, người bố nuôi rất mực yêu thương hoa hậu Tẻo, cũng là bố chồng của nàng!
8: Ông Quách Vỵ tại triều đình Huế (người giữa ảnh).
(Toàn bộ ảnh do cháu nội bà Quách Thị Tẻo đang giữ, Đỗ Doãn Hoàng chụp lại)
