My OperaChợt phải viết tiếp về Di sản di tích di vật, di huấn và di...họa 
Thursday, April 16, 2009 1:06:40 AM
“Bí ẩn” đằng sau “công nghệ làm mới di tích”…
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng
http://www.laodong.com.vn/Home/Bi-an-dang-sau-cong-nghe-lam-moi-di-tich/20094/134398.laodong
Lời tòa soạn:
Từ khoảng chục năm nay, phong trào trùng tu tôn tạo, “rỡ trắng” xây mới di tích ở nước ta đã diễn ra đặc biệt rầm rộ, tiêu tốn của “ngân khố” hàng trăm tỉ đồng mỗi năm. Báo chí, giới trí thức, những người yêu kính di sản cha ông và cả bà con ở nơi thôn ổ đã phản ứng quá nhiều trước tình trạng tàn phá di vật cổ, phá hủy các báu vật của tiền nhân rồi sau đỏ bỏ tiền tỷ ra đi “thửa” đồ giả cổ về… gìn giữ. Người thiếu hiểu biết, có cái “tín tâm” mù quáng phá di tích đã đành; gần đây, khi mà dư luận bắt đầu thật sự thể hiện rõ vai trò giám sát (quyền và trách nhiệm) của mình, thì mới vỡ lẽ ra điều cốt lõi hơn: sai phạm ở quá nhiều công trình trùng tu tôn tạo “chính quy”. Đó là các công trình tiêu tốn ngân sách nhà nước hàng chục, hàng trăm tỷ đồng do các GS, TS đầu ngành đứng ra “thẩm định”, do các đơn vị trùng tu tôn tạo của Trung ương thi công hẳn hoi, thế mà vẫn sai phạm nối tiếp sai phạm. Cao điểm của vấn đề, là khi mà chính Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và du lịch trả lời tôi (người viết bài này) tại văn phòng Bộ, đã phân tích và thừa nhận những thiếu sót, những kẽ hở và sự nhập nhèm của công việc trùng tu di tích hiện nay.
Tôi trân trọng sự thẳng thắn của đồng chí Cục trưởng và tôi đặt lên bàn của ông câu hỏi nữa: đằng sau công nghệ “làm mới di tích” là gì? Có phải đó là sự “lập lờ đánh lận” của không ít đơn vị tư vấn, thiết kế, thi công, giám sát các công trình vì… mục tiêu: lợi ích kinh tế? Trong các cuốn băng ghi âm dài miên man của chúng tôi, nhiều họa sỹ lừng danh, nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ hàng đầu Việt Nam đã thẳng thắn nói: đằng sau việc phá đình chùa miếu mạo (còn gọi là trùng tu), ấy là Tiền. “Nó” (người thực thi dự án) phải nghĩ ra thật nhiều “đầu việc”, phải thay thế, sửa chữa thật nhiều các hạng mục của di tích (đồng nghĩa với việc giết chết di tích) thì mới có khối lượng công việc, mới “ăn” được thật nhiều. Khi mà chính Cục Di sản văn hóa cũng phải đau đớn phê phán các đơn vị “thầu” công trình trùng tu di tích rồi bỏ đó cho cánh thợ nề tay nghề “đầu đường xó chợ” làm ẩu, khiến báo chí hãi hùng gọi việc trùng tu là phá hoại, thì cũng có nghĩa là: ở cấp cao hơn, chúng ta cần phải xem lại cách ứng xử của mình với các giá trị độc bản, mong manh, đã mất đi là không bao giờ cứu vãn được ở các di tích cổ.
Tạm thời chúng tôi chưa bàn luận về việc “ăn” (tiền) hay không ăn này. Chỉ hy vọng loạt bài phản án từ “dân chúng”, từ các chuyến đi điền dã, các cuộc “đeo bám, giám sát” các công trình trùng tu gây tai tiếng, trùng tu kiểu làm mới di tích sau đây sẽ nói lên được phần nào những “bí ẩn” mà dư luận đang đặt vấn đề.
Bài 1:
“Đây, những tháp gầy mòn vì mong đợi!”
Tháp Bánh Ít tỉnh Bình Định (ảnh trên). Ảnh dưới: tháp Khương Mỹ (tỉnh Quảng Nam), "gầy mòn" có nguy cơ sụp bất cứ lúc nào.
“Đây, những tháp gầy mòn vì mong đợi/ Những đền xưa đổ nát dưới Thời gian”, đi dọc các đền tháp của người Chăm ở miền Trung Việt Nam, dẫu không muốn mượn chữ của người khác cho cảm xúc của mình, nhưng tôi vẫn cứ bị thơ ông Chế Lan Viên ám ngự. Chữ của thơ kia “đắt” quá. Tháp Chăm ưỡn ngực đỏ au, trùm xòa cây dại trên nền trời, thời gian dữ dội bảy tám trăm đến cả nghìn năm qua đúng là đã gặm mòn các khối gạch nung nhẹ bẫng của tháp Chăm. Song (nói mãi rồi vẫn cứ phải nói lại): dù ngàn năm khắc nghiệt, dù chiến tranh loạn lạc, dù một thời, cơn ba đào nhận thức ấu trĩ coi đền tháp là nơi mê tín dị đoan cần bài trừ đi nữa… - thì, tất cả những điều đó, chưa bao giờ có thể làm hư khuyết đến mức giết chết nhiều các giá trị của các đền tháp Chăm như “đại nạn” trùng tu di tích gần đây. Nhìn tháp Bánh Ít, tháp Dương Long… tuyệt kỹ bị tống vật liệu mới vào, bị làm biến dạng quá phản cảm, bất giác, tôi lại ao ước: giá mà người ta sớm hiểu ra cái chân lý sơ đẳng của trùng tu! Khi anh chưa hiểu tháp Chăm, thì đừng có hồ đồ “động thủ”. Giá mà cứ chống đổ sập rồi để mặc tháp Chăm “lở lói rỉ rên than” với thân hình gầy mòn tuổi tác, thì quyến rũ xiết bao. Thì đỡ buốt lòng xiết bao.
Tháp Chăm ở dải đất miền Trung của chúng ta, vẫn gầy mòn trông đợi một thái độ ứng xử có “văn hóa” hơn.
Đằng sau những “sóng gió” mang tên Bánh Ít
Nếu mà nói để chiêm ngưỡng, có lẽ tháp Bánh Ít sẽ nằm trong top dẫn đầu vài ba cụm tháp Chăm đẹp nhất miền Trung. Nằm ven quốc lộ 1, lại án ngữ ở một cái vùng sơn thủy hữu tình (cả phong thủy) hết sức độc đáo của đồi cao và hai nhánh sông Côn (thuộc xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định), các cây tháp có hình dáng rất lạ, rất gợi cảm. Nhiều người bảo nó giống những chiếc bánh ít, thế là di sản văn hóa Chăm này chết danh với tên gọi của một loại bánh ngon nghẻ (nó cũng có tên gọi khác là Tháp Bạc). Bốn cây tháp cứ đứng đó, như những cánh hoa vẫy vẫy trên đỉnh đồi xa, kỳ ảo, cho đến khi kế hoạch trùng tu tôn tạo tháp được vạch ra.
Người ta vẫn“giết chết” nhiều giá trị của tháp Bánh Ít thông qua trùng tu, bằng một cách giống như thảm cảnh mà rất nhiều di tích ở Việt Nam đã và đang gánh chịu. Rằng là: cả nước ta, cả rất nhiều chuyên gia lừng danh của thế giới, đến năm 2009 này, vẫn không ai dám chắc bí quyết xây tháp, nung gạch, chất kết dính trong quá trình tạo tác tháp Chăm là những gì. Có lẽ, vĩnh viễn đó là một bí ẩn, một chiếc kho báu đã bị thất truyền mất câu thần chú mở cửa. Cây tháp biết thở, gạch và mạch gạch nhẹ bẫng nhưng biết giữ nước và thoát nước như một cơ thể sống. Sống nghìn năm vẫn không rêu mốc. Nhiều chuyên gia nước ngoài và Việt Nam đã bỏ cả đời ra để “phải lòng” tháp Chăm, họ sống và nghiên cứu các cây tháp đến hơi thở cuối cùng, mà dường như tháp vẫn chưa bao giờ “mở cửa”. Nhà văn Nguyên Ngọc từng cảm khái viết: cây tháp Chăm, đó là thứ do thần linh xây dựng, hay đó là thứ do con người sáng tạo ra ở cái thời kỳ mà con người vẫn còn là thần linh…? Khu đền tháp Mỹ Sơn chỉ là một phế tích cỏn con của thung lũng thần linh cổ kính của vương quốc Chăm xưa, song ngần ấy cũng đủ để loài người tiến bộ của thế kỷ 21 này nghiêng mình công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Lạ chưa, với các giá trị cổ kính bí ẩn như thế, mà người ta cứ thẳng tay “hành xử” quá hồ đồ, nhẫn tâm. Họ sửa tháp cổ như sửa ngôi nhà bê tông cốt thép của mình ư?
Bước vào cổng khu Di tích quốc gia tháp Bánh Ít, tôi bị một người quần áo nhếch nhác, ra dò hỏi, rồi tặc lưỡi thở đánh thượt một cái: lại nhà báo. Khu cổng khổng lồ, gồm ba cái trụ thô kệch, tròn tròn khía khía nhại theo phong cách Chăm, cái cổng to đến mức, tôi có cảm giác khu cổng mới toe bị bỏ hoang đó là hạng mục chính của “khu tháp Bánh Ít”, còn 4 cây tháp cổ chỉ là thứ “điểm xuyết”, hoang phế, góc sân sau (!). Con đường dẫn lên tháp được xây bằng đá hộc cong vút để ô tô tải cũng có thể leo lên ngọn đồi đang cõng các cây tháp cổ. Xin mở ngoặc: cụm tháp Bánh Ít được dựng vào thế kỷ 12, nó mang phong cách Bình Định, việc đưa tháp lên đồi cao là một dụng ý đầy nghệ thuật nhằm khẳng định quyền uy lẫy lừng của vương quốc Chăm xưa, thập chí cổ nhân đã gọt đẽo, đắp điếm quả đồi đó, lựa thế núi sông như những kiến trúc sư thực thụ, nay “anh” làm đường cho xe cộ ào lên, thì còn ra thể thống gì nữa. Dọc đường lên tháp, lại còn có các “chiếu nghỉ”, với bậc thang đá nguy nga. Nhìn thoáng qua đã thấy cảnh người ta nghĩ ra việc để tăng thêm khối lượng được quyết toán (nhiều tiền), kiểu vẽ rắn thêm chân.
Sau khi kết thúc 5 năm trùng tu đầy tranh cãi, bỗng dưng mấy bác thích bán vé thu tiền (Sở Du lịch Bình Định) vẽ dự án làm cổng, làm tường, làm đường, làm đủ thứ dịch vụ để “giải ngân” khác. Dự án to lắm, cuối cùng được “cấp có thẩm quyền” duyệt với mức khiêm tốn là: 2 tỷ đồng. Họ đã làm biến dạng di tích đến… hết cỡ. Tình cờ, nghe kể, hôm đó, bà Phó Chủ tịch phụ trách văn xã của UBND tỉnh Bình Định đi ô tô từ sân bay Phù Cát về qua khu đồi có tháp Bánh Ít, bà thấy chướng tai gai mắt vì việc bỏ tiền tỷ ra biến tháp Bính Ít thành cái bánh… chẳng thuộc loại nào. Bà lãnh đạo mới đề nghị thanh kiểm tra, dự án “cải tạo” không gian cụm tháp Bánh Ít phản văn hóa kia mới bị vỡ ổ con chuồn chuồn. Kiểm tra, kiến nghị, rồi dừng dự án.
Con đường hổng hoác bê tông và đá hộc bị ngưng dở chừng, như con rắn bị chặt đứt đôi. Các hạng mục nguy nga (gồm cả phom cổng độ sộ) bị cỏ hoang bít lối, không quyết toán, không nghiệm thu, không có cơ hội sử dụng đúng công năng của các hạng mục mới toe mà người ta vẽ ra (vẽ rắn thêm chân). Dụng ý nghệ thuật và dụng ý thể hiện sự uy nghi bề thế của quyền lực thần bí đã được người Chăm gửi gắm vào tháp Bánh Ít từ hơn 800 năm trước. Muốn chiêm ngưỡng giá trị đó, bạn phải đứng dưới chân đồi cao, đi bộ dần lên, ngắm các cây tháp vòi vọi, bí ẩn, vững chãi giữa thiên nhiên khoáng đạt. Ai cho làm con đường cuộn như mãng xà để phóng xe rèo rèo lên chân tháp? Con đường quá lớn, nó ôm bồng lấy ngọn đồi xanh mướt có 4 cây tháp Chăm, như một vành khăn tang! Ai cho xây tường bao, xây cổng thật to để dễ bề “bán vé” (vì đơn vị đề nghị “sửa” khu vực tháp là Sở Du lịch, đơn vị duyệt là Sở Kế hoạch đầu tư mà!)? Có nên dùng đá trắng toát, kê đệm, thay thế, cắm chi chít như “hoa giấy trắng” trang trí cho cây tháp tuyệt đẹp và tối cổ kia? (ở vị trí “miếng đá trắng đó”, vốn là nơi có những hoa văn trang trí góc tháp mang hình ngọn lửa tuyệt đẹp - một biểu trưng quý của tháp Chăm mang phong cách Bình Định có niên đại sớm). Dự án trùng tu trong 5 năm, tiêu tốn ngân sách quốc gia, để rồi tống xi măng và vật liệu mới (làm sai so với nguyên gốc) vào tháp cổ, vật liệu mới mốc thếch đi, chướng tai gai mắt thế, ai sẽ chịu trách nhiệm đây?
Dự án tồi tệ, Sở Du lịch và mấy ban ngành liên quan, nghe đâu gánh tội nặng. Cuộc họp “xử tội” do một Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định chủ trì, có anh bị kỷ luật khiển trách (gồm Giám đốc Sở Kế hoạch đầu tư và 1 Phó Giám đốc Sở Xây dựng), có anh nghỉ hẳn cả chức vụ thuộc dạng “đầu ngành” (Phó Giám đốc Sở Du lịch), có anh mất thi đua... Sóng gió ù ập đến với nhiều cá nhân dám xâm phạm di sản văn hóa. Nhưng thử hỏi: ngành văn hóa (kể cả Cục Di sản văn hóa), UBND tỉnh Bình Định có trách nhiệm đến mức nào trong vụ này? Họ có duyệt rồi đồng ý cho thực thi dự án không? Cụm tháp tuyệt kỹ nằm cách TP Quy Nhơn, tỉnh lỵ, có 20km, lại gần ngay sân bay nườm nượp, việc giám sát khó khăn đến thế ư? Từ năm 1982, tháp Bánh Ít đã được xếp hạng là Di tích cấp quốc gia, Luật di sản có phải đã không được “thấm nhuần” đến di tích này? Nếu có một số người bị “kỷ luật” vì làm sai hoặc tắc trách trong vụ sóng gió quanh cụm tháp 800 năm tuổi Bánh Ít, thì phải nói rằng: xấu chàng hổ ai. Một lãnh đạo Bảo tàng tỉnh Bình Định nói với chúng tôi: Bình Định xa trung tâm (Thủ đô), nên họ làm sai như thế, bị “tội” rất nhẹ, chứ còn… Bình Định là quê hương của 14 ngọn tháp Chăm và quá nhiều di tích lịch sử văn hóa, nếu không xử làm gương như thế, nhiều người cho rằng, tai họa sẽ còn ập đến với các di sản (bởi “lấy đâu người mà suốt ngày đêm đi canh gác ở di tích được”)..
Phân tích như thế để thấy: lỗ hổng quản lý di tích văn hóa ở địa phương quá lớn. Các sai phạm ở cụm tháp Bánh Ít còn đứng đó đến bao giờ? - khi mà đã mấy năm trôi qua, thời gian đủ “lâu la” để có người “dính” vụ sóng gió này đã nghỉ hẳn công việc là lãnh đạo Sở nọ, có người đã quên béng mất nội dung vụ việc khi nói chuyện với chúng tôi. Anh T., bảo vệ ở tháp cằn nhằn là cổng bán vé chưa hoạt động, em bảo vệ ở đây nắng nôi vất vả, cho xin tiền hút thuốc. Tôi cho. Đôi tình nhân ngoại tứ tuần hình như đã quá quen với việc khênh cả két bia lon và đồ nhậu leo lên đỉnh núi có cụm tháp, chui vào lòng tháp để nhậu và… tự tình. Họ ngại ngùng đi qua chúng tôi. Anh chàng trẻ nồng nặc mùi rượu bí ẩn xuất hiện từ một bụi rậm trên đỉnh đồi tháp Bánh Ít, lẩm bẩm: “trên này mát lắm”, rồi háy mắt. Thề có các vị vua Chăm thời cũ, tôi lên đó, gió lộng, mát rợn người. Các vị chọn thế phong thủy, thế sơn kỳ thủy tú miễn chê.
(còn nữa)
Ghi chép của Đỗ Doãn Hoàng
http://www.laodong.com.vn/Home/Bi-an-dang-sau-cong-nghe-lam-moi-di-tich/20094/134398.laodong
Lời tòa soạn:
Từ khoảng chục năm nay, phong trào trùng tu tôn tạo, “rỡ trắng” xây mới di tích ở nước ta đã diễn ra đặc biệt rầm rộ, tiêu tốn của “ngân khố” hàng trăm tỉ đồng mỗi năm. Báo chí, giới trí thức, những người yêu kính di sản cha ông và cả bà con ở nơi thôn ổ đã phản ứng quá nhiều trước tình trạng tàn phá di vật cổ, phá hủy các báu vật của tiền nhân rồi sau đỏ bỏ tiền tỷ ra đi “thửa” đồ giả cổ về… gìn giữ. Người thiếu hiểu biết, có cái “tín tâm” mù quáng phá di tích đã đành; gần đây, khi mà dư luận bắt đầu thật sự thể hiện rõ vai trò giám sát (quyền và trách nhiệm) của mình, thì mới vỡ lẽ ra điều cốt lõi hơn: sai phạm ở quá nhiều công trình trùng tu tôn tạo “chính quy”. Đó là các công trình tiêu tốn ngân sách nhà nước hàng chục, hàng trăm tỷ đồng do các GS, TS đầu ngành đứng ra “thẩm định”, do các đơn vị trùng tu tôn tạo của Trung ương thi công hẳn hoi, thế mà vẫn sai phạm nối tiếp sai phạm. Cao điểm của vấn đề, là khi mà chính Cục trưởng Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa Thể thao và du lịch trả lời tôi (người viết bài này) tại văn phòng Bộ, đã phân tích và thừa nhận những thiếu sót, những kẽ hở và sự nhập nhèm của công việc trùng tu di tích hiện nay.
Tôi trân trọng sự thẳng thắn của đồng chí Cục trưởng và tôi đặt lên bàn của ông câu hỏi nữa: đằng sau công nghệ “làm mới di tích” là gì? Có phải đó là sự “lập lờ đánh lận” của không ít đơn vị tư vấn, thiết kế, thi công, giám sát các công trình vì… mục tiêu: lợi ích kinh tế? Trong các cuốn băng ghi âm dài miên man của chúng tôi, nhiều họa sỹ lừng danh, nhiều nhà nghiên cứu mỹ thuật cổ hàng đầu Việt Nam đã thẳng thắn nói: đằng sau việc phá đình chùa miếu mạo (còn gọi là trùng tu), ấy là Tiền. “Nó” (người thực thi dự án) phải nghĩ ra thật nhiều “đầu việc”, phải thay thế, sửa chữa thật nhiều các hạng mục của di tích (đồng nghĩa với việc giết chết di tích) thì mới có khối lượng công việc, mới “ăn” được thật nhiều. Khi mà chính Cục Di sản văn hóa cũng phải đau đớn phê phán các đơn vị “thầu” công trình trùng tu di tích rồi bỏ đó cho cánh thợ nề tay nghề “đầu đường xó chợ” làm ẩu, khiến báo chí hãi hùng gọi việc trùng tu là phá hoại, thì cũng có nghĩa là: ở cấp cao hơn, chúng ta cần phải xem lại cách ứng xử của mình với các giá trị độc bản, mong manh, đã mất đi là không bao giờ cứu vãn được ở các di tích cổ.
Tạm thời chúng tôi chưa bàn luận về việc “ăn” (tiền) hay không ăn này. Chỉ hy vọng loạt bài phản án từ “dân chúng”, từ các chuyến đi điền dã, các cuộc “đeo bám, giám sát” các công trình trùng tu gây tai tiếng, trùng tu kiểu làm mới di tích sau đây sẽ nói lên được phần nào những “bí ẩn” mà dư luận đang đặt vấn đề.
Bài 1:
“Đây, những tháp gầy mòn vì mong đợi!”
Tháp Bánh Ít tỉnh Bình Định (ảnh trên). Ảnh dưới: tháp Khương Mỹ (tỉnh Quảng Nam), "gầy mòn" có nguy cơ sụp bất cứ lúc nào.
“Đây, những tháp gầy mòn vì mong đợi/ Những đền xưa đổ nát dưới Thời gian”, đi dọc các đền tháp của người Chăm ở miền Trung Việt Nam, dẫu không muốn mượn chữ của người khác cho cảm xúc của mình, nhưng tôi vẫn cứ bị thơ ông Chế Lan Viên ám ngự. Chữ của thơ kia “đắt” quá. Tháp Chăm ưỡn ngực đỏ au, trùm xòa cây dại trên nền trời, thời gian dữ dội bảy tám trăm đến cả nghìn năm qua đúng là đã gặm mòn các khối gạch nung nhẹ bẫng của tháp Chăm. Song (nói mãi rồi vẫn cứ phải nói lại): dù ngàn năm khắc nghiệt, dù chiến tranh loạn lạc, dù một thời, cơn ba đào nhận thức ấu trĩ coi đền tháp là nơi mê tín dị đoan cần bài trừ đi nữa… - thì, tất cả những điều đó, chưa bao giờ có thể làm hư khuyết đến mức giết chết nhiều các giá trị của các đền tháp Chăm như “đại nạn” trùng tu di tích gần đây. Nhìn tháp Bánh Ít, tháp Dương Long… tuyệt kỹ bị tống vật liệu mới vào, bị làm biến dạng quá phản cảm, bất giác, tôi lại ao ước: giá mà người ta sớm hiểu ra cái chân lý sơ đẳng của trùng tu! Khi anh chưa hiểu tháp Chăm, thì đừng có hồ đồ “động thủ”. Giá mà cứ chống đổ sập rồi để mặc tháp Chăm “lở lói rỉ rên than” với thân hình gầy mòn tuổi tác, thì quyến rũ xiết bao. Thì đỡ buốt lòng xiết bao.
Tháp Chăm ở dải đất miền Trung của chúng ta, vẫn gầy mòn trông đợi một thái độ ứng xử có “văn hóa” hơn.
Đằng sau những “sóng gió” mang tên Bánh Ít
Nếu mà nói để chiêm ngưỡng, có lẽ tháp Bánh Ít sẽ nằm trong top dẫn đầu vài ba cụm tháp Chăm đẹp nhất miền Trung. Nằm ven quốc lộ 1, lại án ngữ ở một cái vùng sơn thủy hữu tình (cả phong thủy) hết sức độc đáo của đồi cao và hai nhánh sông Côn (thuộc xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định), các cây tháp có hình dáng rất lạ, rất gợi cảm. Nhiều người bảo nó giống những chiếc bánh ít, thế là di sản văn hóa Chăm này chết danh với tên gọi của một loại bánh ngon nghẻ (nó cũng có tên gọi khác là Tháp Bạc). Bốn cây tháp cứ đứng đó, như những cánh hoa vẫy vẫy trên đỉnh đồi xa, kỳ ảo, cho đến khi kế hoạch trùng tu tôn tạo tháp được vạch ra.
Người ta vẫn“giết chết” nhiều giá trị của tháp Bánh Ít thông qua trùng tu, bằng một cách giống như thảm cảnh mà rất nhiều di tích ở Việt Nam đã và đang gánh chịu. Rằng là: cả nước ta, cả rất nhiều chuyên gia lừng danh của thế giới, đến năm 2009 này, vẫn không ai dám chắc bí quyết xây tháp, nung gạch, chất kết dính trong quá trình tạo tác tháp Chăm là những gì. Có lẽ, vĩnh viễn đó là một bí ẩn, một chiếc kho báu đã bị thất truyền mất câu thần chú mở cửa. Cây tháp biết thở, gạch và mạch gạch nhẹ bẫng nhưng biết giữ nước và thoát nước như một cơ thể sống. Sống nghìn năm vẫn không rêu mốc. Nhiều chuyên gia nước ngoài và Việt Nam đã bỏ cả đời ra để “phải lòng” tháp Chăm, họ sống và nghiên cứu các cây tháp đến hơi thở cuối cùng, mà dường như tháp vẫn chưa bao giờ “mở cửa”. Nhà văn Nguyên Ngọc từng cảm khái viết: cây tháp Chăm, đó là thứ do thần linh xây dựng, hay đó là thứ do con người sáng tạo ra ở cái thời kỳ mà con người vẫn còn là thần linh…? Khu đền tháp Mỹ Sơn chỉ là một phế tích cỏn con của thung lũng thần linh cổ kính của vương quốc Chăm xưa, song ngần ấy cũng đủ để loài người tiến bộ của thế kỷ 21 này nghiêng mình công nhận là Di sản văn hóa thế giới. Lạ chưa, với các giá trị cổ kính bí ẩn như thế, mà người ta cứ thẳng tay “hành xử” quá hồ đồ, nhẫn tâm. Họ sửa tháp cổ như sửa ngôi nhà bê tông cốt thép của mình ư?
Bước vào cổng khu Di tích quốc gia tháp Bánh Ít, tôi bị một người quần áo nhếch nhác, ra dò hỏi, rồi tặc lưỡi thở đánh thượt một cái: lại nhà báo. Khu cổng khổng lồ, gồm ba cái trụ thô kệch, tròn tròn khía khía nhại theo phong cách Chăm, cái cổng to đến mức, tôi có cảm giác khu cổng mới toe bị bỏ hoang đó là hạng mục chính của “khu tháp Bánh Ít”, còn 4 cây tháp cổ chỉ là thứ “điểm xuyết”, hoang phế, góc sân sau (!). Con đường dẫn lên tháp được xây bằng đá hộc cong vút để ô tô tải cũng có thể leo lên ngọn đồi đang cõng các cây tháp cổ. Xin mở ngoặc: cụm tháp Bánh Ít được dựng vào thế kỷ 12, nó mang phong cách Bình Định, việc đưa tháp lên đồi cao là một dụng ý đầy nghệ thuật nhằm khẳng định quyền uy lẫy lừng của vương quốc Chăm xưa, thập chí cổ nhân đã gọt đẽo, đắp điếm quả đồi đó, lựa thế núi sông như những kiến trúc sư thực thụ, nay “anh” làm đường cho xe cộ ào lên, thì còn ra thể thống gì nữa. Dọc đường lên tháp, lại còn có các “chiếu nghỉ”, với bậc thang đá nguy nga. Nhìn thoáng qua đã thấy cảnh người ta nghĩ ra việc để tăng thêm khối lượng được quyết toán (nhiều tiền), kiểu vẽ rắn thêm chân.
Sau khi kết thúc 5 năm trùng tu đầy tranh cãi, bỗng dưng mấy bác thích bán vé thu tiền (Sở Du lịch Bình Định) vẽ dự án làm cổng, làm tường, làm đường, làm đủ thứ dịch vụ để “giải ngân” khác. Dự án to lắm, cuối cùng được “cấp có thẩm quyền” duyệt với mức khiêm tốn là: 2 tỷ đồng. Họ đã làm biến dạng di tích đến… hết cỡ. Tình cờ, nghe kể, hôm đó, bà Phó Chủ tịch phụ trách văn xã của UBND tỉnh Bình Định đi ô tô từ sân bay Phù Cát về qua khu đồi có tháp Bánh Ít, bà thấy chướng tai gai mắt vì việc bỏ tiền tỷ ra biến tháp Bính Ít thành cái bánh… chẳng thuộc loại nào. Bà lãnh đạo mới đề nghị thanh kiểm tra, dự án “cải tạo” không gian cụm tháp Bánh Ít phản văn hóa kia mới bị vỡ ổ con chuồn chuồn. Kiểm tra, kiến nghị, rồi dừng dự án.
Con đường hổng hoác bê tông và đá hộc bị ngưng dở chừng, như con rắn bị chặt đứt đôi. Các hạng mục nguy nga (gồm cả phom cổng độ sộ) bị cỏ hoang bít lối, không quyết toán, không nghiệm thu, không có cơ hội sử dụng đúng công năng của các hạng mục mới toe mà người ta vẽ ra (vẽ rắn thêm chân). Dụng ý nghệ thuật và dụng ý thể hiện sự uy nghi bề thế của quyền lực thần bí đã được người Chăm gửi gắm vào tháp Bánh Ít từ hơn 800 năm trước. Muốn chiêm ngưỡng giá trị đó, bạn phải đứng dưới chân đồi cao, đi bộ dần lên, ngắm các cây tháp vòi vọi, bí ẩn, vững chãi giữa thiên nhiên khoáng đạt. Ai cho làm con đường cuộn như mãng xà để phóng xe rèo rèo lên chân tháp? Con đường quá lớn, nó ôm bồng lấy ngọn đồi xanh mướt có 4 cây tháp Chăm, như một vành khăn tang! Ai cho xây tường bao, xây cổng thật to để dễ bề “bán vé” (vì đơn vị đề nghị “sửa” khu vực tháp là Sở Du lịch, đơn vị duyệt là Sở Kế hoạch đầu tư mà!)? Có nên dùng đá trắng toát, kê đệm, thay thế, cắm chi chít như “hoa giấy trắng” trang trí cho cây tháp tuyệt đẹp và tối cổ kia? (ở vị trí “miếng đá trắng đó”, vốn là nơi có những hoa văn trang trí góc tháp mang hình ngọn lửa tuyệt đẹp - một biểu trưng quý của tháp Chăm mang phong cách Bình Định có niên đại sớm). Dự án trùng tu trong 5 năm, tiêu tốn ngân sách quốc gia, để rồi tống xi măng và vật liệu mới (làm sai so với nguyên gốc) vào tháp cổ, vật liệu mới mốc thếch đi, chướng tai gai mắt thế, ai sẽ chịu trách nhiệm đây?
Dự án tồi tệ, Sở Du lịch và mấy ban ngành liên quan, nghe đâu gánh tội nặng. Cuộc họp “xử tội” do một Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bình Định chủ trì, có anh bị kỷ luật khiển trách (gồm Giám đốc Sở Kế hoạch đầu tư và 1 Phó Giám đốc Sở Xây dựng), có anh nghỉ hẳn cả chức vụ thuộc dạng “đầu ngành” (Phó Giám đốc Sở Du lịch), có anh mất thi đua... Sóng gió ù ập đến với nhiều cá nhân dám xâm phạm di sản văn hóa. Nhưng thử hỏi: ngành văn hóa (kể cả Cục Di sản văn hóa), UBND tỉnh Bình Định có trách nhiệm đến mức nào trong vụ này? Họ có duyệt rồi đồng ý cho thực thi dự án không? Cụm tháp tuyệt kỹ nằm cách TP Quy Nhơn, tỉnh lỵ, có 20km, lại gần ngay sân bay nườm nượp, việc giám sát khó khăn đến thế ư? Từ năm 1982, tháp Bánh Ít đã được xếp hạng là Di tích cấp quốc gia, Luật di sản có phải đã không được “thấm nhuần” đến di tích này? Nếu có một số người bị “kỷ luật” vì làm sai hoặc tắc trách trong vụ sóng gió quanh cụm tháp 800 năm tuổi Bánh Ít, thì phải nói rằng: xấu chàng hổ ai. Một lãnh đạo Bảo tàng tỉnh Bình Định nói với chúng tôi: Bình Định xa trung tâm (Thủ đô), nên họ làm sai như thế, bị “tội” rất nhẹ, chứ còn… Bình Định là quê hương của 14 ngọn tháp Chăm và quá nhiều di tích lịch sử văn hóa, nếu không xử làm gương như thế, nhiều người cho rằng, tai họa sẽ còn ập đến với các di sản (bởi “lấy đâu người mà suốt ngày đêm đi canh gác ở di tích được”)..
Phân tích như thế để thấy: lỗ hổng quản lý di tích văn hóa ở địa phương quá lớn. Các sai phạm ở cụm tháp Bánh Ít còn đứng đó đến bao giờ? - khi mà đã mấy năm trôi qua, thời gian đủ “lâu la” để có người “dính” vụ sóng gió này đã nghỉ hẳn công việc là lãnh đạo Sở nọ, có người đã quên béng mất nội dung vụ việc khi nói chuyện với chúng tôi. Anh T., bảo vệ ở tháp cằn nhằn là cổng bán vé chưa hoạt động, em bảo vệ ở đây nắng nôi vất vả, cho xin tiền hút thuốc. Tôi cho. Đôi tình nhân ngoại tứ tuần hình như đã quá quen với việc khênh cả két bia lon và đồ nhậu leo lên đỉnh núi có cụm tháp, chui vào lòng tháp để nhậu và… tự tình. Họ ngại ngùng đi qua chúng tôi. Anh chàng trẻ nồng nặc mùi rượu bí ẩn xuất hiện từ một bụi rậm trên đỉnh đồi tháp Bánh Ít, lẩm bẩm: “trên này mát lắm”, rồi háy mắt. Thề có các vị vua Chăm thời cũ, tôi lên đó, gió lộng, mát rợn người. Các vị chọn thế phong thủy, thế sơn kỳ thủy tú miễn chê.
(còn nữa)
