My OperaLại vẫn viết... chân dung!
Monday, July 21, 2008 5:00:06 PM
Tay dao Vàng A Sàng !
Phóng sự của Đỗ Doãn Hoàng
A Sàng là người Mông ở xã Púng Luông (huyện Mù Căng Chải, tỉnh Yên Bái), miền đất kỳ lạ, tứ mùa bủa trong mây trắng Khau Phạ. Vậy nên, tính Sàng luôn thẳng băng như núi lớn của dãy Hoàng Liên Sơn vòi vọi quê anh. Từng trèo núi cả tuần lễ, đi từ Mù Căng Chải sang tuốt thủ phủ Khu Tự trị Tây Bắc (Sơn La) học chữ, từng làm việc trong những cái bệnh viện gianh tre mà lợn và trâu dũi đổ cả bàn mổ, A Vàng đã đau đớn hạ quyết tâm đi học, học để dùng “tay dao” tài hoa của mình cứu bà con. Khi khảo sát để hoàn thiện báo cáo Đề nghị phong Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới cho Thầy thuốc ưu tú Vàng A Sàng, người ta giật mình: chỉ trong 4 năm, anh mổ tới 11 nghìn ca! Cả tỉnh, ai đó nhỡ phải mổ hoặc đưa thân nhân đi mổ, họ đều ao ước được gặp tay dao của A Sàng, cái gì cũng chỉ A Sàng và A Sàng.
Phóng sự của Đỗ Doãn Hoàng
A Sàng là người Mông ở xã Púng Luông (huyện Mù Căng Chải, tỉnh Yên Bái), miền đất kỳ lạ, tứ mùa bủa trong mây trắng Khau Phạ. Vậy nên, tính Sàng luôn thẳng băng như núi lớn của dãy Hoàng Liên Sơn vòi vọi quê anh. Từng trèo núi cả tuần lễ, đi từ Mù Căng Chải sang tuốt thủ phủ Khu Tự trị Tây Bắc (Sơn La) học chữ, từng làm việc trong những cái bệnh viện gianh tre mà lợn và trâu dũi đổ cả bàn mổ, A Vàng đã đau đớn hạ quyết tâm đi học, học để dùng “tay dao” tài hoa của mình cứu bà con. Khi khảo sát để hoàn thiện báo cáo Đề nghị phong Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới cho Thầy thuốc ưu tú Vàng A Sàng, người ta giật mình: chỉ trong 4 năm, anh mổ tới 11 nghìn ca! Cả tỉnh, ai đó nhỡ phải mổ hoặc đưa thân nhân đi mổ, họ đều ao ước được gặp tay dao của A Sàng, cái gì cũng chỉ A Sàng và A Sàng.
Dùng búa đinh đập nắp bình oxy hỏng… cứu người!
52 tuổi, với đủ các cương vị, danh hiệu: thầy thuốc ưu tú, bác sỹ chuyên khoa cấp 1, Anh hùng lao động thời kỳ đổi mới, Phó Giám đốc, kiêm trưởng Khoa ngoại, Chủ tịch Hội đồng khoa học - Bệnh viện đa khoa tỉnh Yên Bái… thế nhưng, A Sàng nói tiếng Kinh (Việt) vẫn lơ lớ, chậm chạp. Lần này gặp lại tại nhà riêng, thấy anh ăn nói bớt núi đèo sóng gió hơn, hóa ra “dao sắc không gọt được chuôi”, tay dao mổ đệ nhất Yên Bái vừa mới thúc thủ nhờ cấp dưới đè ra… mổ ruột thừa. Vợ A Sàng tủm tỉm: “Mấy chục năm anh ấy mổ người khác, bên ấy giờ thiếu bệnh nhân… họ đưa nhà em sang thử dao”. A Sàng ôm bụng thật thà: “Để cho cậu Đông cậu ấy mổ cho mình, mình cũng áy náy, nhỡ có chuyện gì với “sếp Sàng” lại khổ… nó!”.
Vàng A Sàng từng trải nghiệm quá nhiều cảnh khổ, nên hễ người nào nghèo, người nào bệnh là anh thậm xót xa. Ngay cả khi người bệnh nằm mê man chín phần chết - một phần sống, có đôi khi thân nhân họ cuống cuồng nặng lời với cả bác sỹ, họ khóc than gây ức chế cho nhiều người tham gia phẫu thuật, A Sàng cũng coi là bình thường. Điều duy nhất anh chăm chắm lúc ấy: là sáng mắt, sáng lòng, sáng tay dao kéo để cứu sống người ta. Khi mà việc “bồi dưỡng” kíp mổ, quà cáp bác sỹ trở thành phổ biến đến mức: hiếm có ai không… làm thế - thì A Sàng vẫn một mực: không bao giờ nhận phong bì, quà cáp của người nhà bệnh nhân. Có thể có rất nhiều hoặc quá ít người “trong sạch” đến mức ấy, A Sàng không quan tâm lắm. Tự mình, anh muốn đẩy điều đó lên thành một thứ “lẽ sống” của người thầy thuốc đích thực. Một lãnh đạo tỉnh Yên Bái nói khẽ với tôi: người bệnh nào cũng muốn được chăm sóc bởi A Sàng tài hoa và liêm khiết. Cứ vào viện mổ, là đòi A Sàng bằng được. Nếu không A Sàng thì phải là cái người mà A Sàng… phân công mổ. Điều đó chưa hẳn đã tốt khi xét trên đại thể, bản thân A Sàng cũng chả thích thú gì điều đó, nhưng, đơn giản: đấy là sự thật. Ai đó bảo: “nước trong quá thì không có cá”, đôi khi, sự “gàn dở” của người bác sỹ tài hoa ấy đã khiến cho không ít người khó chịu. A Sàng cũng công nhận điều này, trong những lần gặp gỡ tôi (người viết), thế mới buồn.
Sinh ra cách tỉnh lỵ những 180km núi cao đèo sâu, nhà có tới 7 anh chị em nheo nhóc, bấy giờ đường rời Púng Luông, Mù Căng Chải, xuống tỉnh vẫn chỉ là lối mòn cho ngựa thồ đi thôi, hành trình phải tính bằng vài ngày cuốc bộ, A Sàng đến với cái chữ như một kỳ tích. Leo núi 20km, đi như Tôn Hành Giả ẩn hiện trong mây và mù, mây mù như tỏa ra từ các chóp rừng già để nối trời với đất. Cậu bé cứ đi. Có khi đi gần trăm cây số ra đến huyện Văn Chấn, có khi đi qua cả vùng Nậm Khắt, Ngọc Chiến, về Ít Ong hoặc Bắc Yên, Cò Nòi – tóm lại là đi xuyên hai tỉnh Yên Bái và Sơn La để về thủ phủ Khu tự trị Tây Bắc mà học. Ba bốn ngày trời đi bộ, gặp bản làng nào là ghé chân xin ăn, ghé lưng xinh ngủ.
Năm 1981, tốt nghiệp Đại học Y khoa Thái Nguyên, ra trường, trở thành bác sỹ đầu tiên là người Mông ở tỉnh Yên Bái, Vàng A Sàng được trân trọng “điệu” thẳng về huyện nhà Mù Căng Chải công tác. Nhà tranh, vách trát đất, bệnh viện huyện mà cửa rả thông thống, đám lợn, trâu bò thả hoang nằm lấp sấp khắp nơi. Có khi lợn ỉ nó dũi sập cả một góc bệnh viện, dụng cụ mổ, thuốc thang đều ở dạng… “vườn không nhà trống”. “Thật khó để diễn tả được tâm trạng của mình lúc đó. Mình không nghĩ là mình đã buồn, nhưng đúng là rất xót thương cho “bộ mặt y tế” quê mình. Mình nghĩ bụng: thôi, mình ở đây cũng chẳng phát huy tay nghề được, mình đi học lên cao nữa rồi tính. Quê mình khổ quá, khổ thế này thì cũng chả khổ thêm được nữa đâu. Phải đi học để cứu những người bệnh lẽ ra có thể được cứu…”. Tôi rùng mình trước lời tâm sự của A Sàng, bởi sự chân thành của anh. Anh có thể giúp gì được cho Mù Căng Chải khi ấy? – khi mà trình độ Cử nhân y khoa của anh trở thành thứ “dao bầu chọc tiết chim sẻ” ở nơi không có bàn mổ, không có dao mổ, thuốc men như thế?
A Sàng không vô tình trước cái thiếu thê lương của miền hoang rậm ấy. Bằng chứng là sau này anh đã thành tài, về phục vụ ở Văn Chấn, ở Yên Bái, cứu giúp quá nhiều đồng bào của điệp trùng Tây Bắc. Bằng chứng là, ngay cả khi lợn và bò dũi đổ các trụ sở bệnh viện bằng nan tre đắp đất, A Sàng vẫn “mưu trí” đã giành lại sự sống cho nhiều người đã được liệt vào dạng… “tử thi”. Một sớm, năm 1982, người ta khênh đến sản phụ là cán bộ huyện Mù Căng Chải, bị chảy máu rau tiền đạo, thiết bị bấy giờ đã được trang bị tân tiến đến mức có bình thở oxy và ống truyền dịch. Nhưng không ai biết sử dụng cả, thời gian đã khiến cái bình oxy gỉ hen gỉ hoèn ở góc nhà vách đất. Lợn gà vẫn dũi bới, phóng uế xung quanh cái bình cũ. Khi thấy nữ bệnh nhân tái nhợt, thiêm thiếp, thở ngáp ra như con cá bị vớt lên khỏi mặt nước đã lâu, A Sàng đau lắm. Không có dụng cụ đi kèm, cái bình oxy to như quả bom, cũng không còn trông tỏ cả cái nắp cái gen vặn gì nữa. Nó là một khối bụi bặm, như phế liệu. A Sàng bảo, nếu có oxy, sẽ giúp người đàn bà vượt cạn được. Anh đã táo gan dùng búa đinh nện vào đầu bình, kiếm cái vòi, dẫn oxy vào trong chai nước để nghe nước sôi sùng sục mà ang áng được nồng độ oxy đang “tải” ra cao hay thấp. Sau đó, A Sàng đã dùng “ống xông tự tạo” dẫn thẳng oxy vào… mũi bệnh nhân. Bấy giờ, việc bác sỹ trẻ A Sàng cứu sống sản phụ bằng phương pháp “đường rừng” như thế đã gây chấn động giới y bác sỹ tỉnh Yên Bái.
Những bàn tay đáng lẽ đã đem chôn…
Sau khi được đào tạo Bác sỹ chuyên khoa cấp 1 ở Hà Nội về, Vàng A Sàng đã có một “đất diễn” không còn gianh tre trâu lợn dũi. Anh được điều về công tác tại Bệnh viện tầm cỡ khu vực ở Văn Chấn, Mường Lò. Tay dao kéo, xe cứu thương và các thiết bị, thuốc, dịch “lưu động”, A Sàng đã chỉ huy cả ê kíp đi mổ cấp cứu khắp các huyện Văn Chấn, Mù Căng Chải, Than Uyên, Trạm Tấu… Nơi nào có bệnh nhân là lên đường. Anh đã thỏa cái nguyện vọng, được cứu bà con mình khi họ hoạn nạn, cứu họ ở ngay trên quê hương họ.
Có một câu chuyện, do đồng nghiệp sơ xuất gây ra mà A Sàng bị ám ảnh mãi. Đó là trường hợp của một chàng người Thái đi rừng bị gẫy nát, đứt động mạch một cánh tay. Mang đến viện, bác sỹ chẩn đoán xong, tuyên bố: tay anh phải cắt vứt bỏ, nếu không cắt, có thể hoại tử, nhiễm trùng, nguy đến tính mạng. Anh chàng người vùng cao thật thà, gân cổ bảo: không nhất trí cắt tay. Cái tay quý lắm, thà chết không cắt, cứ khâu lại, về nhà “tao dịt thuốc lá lẩu của bản tao”. Không ngờ, anh này về, tay anh ấy liền, vẫn cử động được như thường, chỉ hơi dị tật một tí. Mỗi lần A Sàng thấy gã người Thái khuỳnh tay đi lơ ngơ ngoại chợ Mường Lò, anh lại thấy ngượng cho người đồng nghiệp đã muốn cắt tay anh ta đem “mai táng”. Anh càng thêm thấm thía: với ngành y, phải ngoài cái Tâm sáng, trình độ là thứ sống còn. Mọi sai sót đều là… không được phép.
Thế nên, là Anh hùng Lao động thời kỳ đổi mới, thầy thuốc ưu tú, Phó Giám đốc Bệnh viện đa khoa tỉnh Yên Bái Vàng A Sàng thôi “đi học”. Không một sai sót, chỉ trong 4 năm, mổ tới 11 nghìn ca, anh lại vừa đi học mổ nội soi trong Sài Gòn ra. Phẫu thuật sọ não, mổ tim, mổ sỏi mật, sỏi thận, u sơ tiền liệt tuyến, cấp cứu ngoại khoa nói chung, A Sàng đều phấn đấu trở thành “chuyên gia”. “Tôi mổ hầu hết những cái ca cấp cứu, mà lúc vào thì như người chết rồi, lúc ra… sống bình thường. Cảm giác cướp được một mạng người từ tay tử thần, hạnh phúc vô cùng” – A Sàng hoài niệm. Trường hợp A Sàng cứu sống anh Hoàng T., cán bộ thuế của Thành phố Yên Bái bị một bà mổ lợn đâm thủng tim, đã khiến nhiều người biết chuyện tôn xưng anh vào bậc “thần y”. Bởi khi vào, máu phun xối xả từ ngực trái bệnh nhân. Anh T. đã tím tái, A Sàng gây mê rồi đưa thẳng lên bàn mổ. Anh nín thở “lần tìm”, phát hiện tâm thất trái bị thủng 2cm, anh táo bạo đưa ra phương án điều trị và đã cứu sống người cán bộ thuế liêm khiết bị “hạ sát” khi đang làm nhiệm vụ. Hay như vụ cậu bé học lớp 12 bị đâm thủng ngực trái ở huyên Yên Bình vừa rồi. Người đã tái nhợt, máu trào tứ tán, máu phun từ tâm thất ra. Chính gia đình cũng tính: mang cháu lên bệnh viện cho trọn nghĩa thôi, cứu thế nào được. A Sàng vào cuộc, chỉ chậm một chút, chỉ chuẩn đoán thiếu chính xác một tẹo, cậu bé khôi ngô kia sẽ chết. A Sàng kể: “Tôi “đi” theo cái khoanh sườn phía trước mà “vào” dần để tìm nguyên nhân. Phải mổ phanh ngực ra một chút. Phải rạch vỏ tim ra, cái vỏ tương đối cứng, lấy máu đông ra rồi mới khâu lại”. Có anh thanh niên người ở vùng đá quý Tân Hương, Lục Yên đã quyên sinh bằng cách dùng dao bầu cứa vào cổ mình. Cả tỉnh không ai dám “khai đao”, là bởi vì nạn nhân cầm chắc cái chết rồi. Cuối cùng A Sàng được chỉ định phải mổ. Toàn bộ da cổ, cuống họng, các loại dây chằng đứt hết. A Sàng rất vất vả để có thể cầm máu, lau máu, dòng máu cứ phun xối xả như cái ống nước bị đứt. Vàng A Sàng đã cứu được cái người không muốn sống kia.
Hằng năm, cứ đến ngày được A Sàng giúp tái sinh, không ít bệnh nhân lại tìm đến “lễ” thầy thuốc, có khi chục trứng gà, có khi chỉ là món rau quê kiểng, khiến A Sàng xúc động lắm. Xúc động hơn, là có khi ông Phó Giám đốc Bệnh viện miệt mài trong phòng mổ, chợt có người Mù Căng Chải nhận ra “ông bác sỹ của mình”, “cái anh Sàng người Mông ở Púng Luông”. Nơi ấy, anh đã dứt áo ra đi, ra đi là để trưởng thành về phục vụ chính bà con của mình. Anh là người của núi lớn Hoàng Liên, số phận anh từng bị bủa vây bởi mây giăng, núi xám, những con đường chuột chạy xa xôi như một nỗi tuyệt vọng; để rồi anh vượt lên, quay về - anh muốn hiến mình để chữa bệnh cho đồng bào tận khổ. Không phong bì phong bao, không cằn nhằn hách dịch, mỗi năm mổ đến hơn hai nghìn ca, A Vàng khiến tôi nghĩ: anh như một tín đồ của lời thề Hypocorat. Chữa bệnh cho bất kỳ ai, trong bất kỳ hoàn cảnh nào, không cầu cái gì cho riêng mình, không cầu cái gì ngoài sự bình an của người bệnh.
Đ.D.H
