My OperaLèn Cờ
Saturday, April 23, 2011 10:44:06 AM
Lèn Cờ, chuyện u sầu kể nốt…
Phóng sự của Đỗ Doãn Hoàng
Lèn Cờ chỉ là một mỏm đá vỏn vẹn 3ha, trông xa nó như cái thúng tròn úp trên ruộng đồng làng mạc của xã Nam Thành, huyện Yên Thành, tỉnh Nghệ An. Nó bé đến mức lãnh đạo xã không tin là có ngày nó sẽ sập và vùi một lúc tới 18 phu đá tội nghiệp, kèm theo 6 người trọng thương khác. Từ bấy, khu vực có một ngày giỗ chung cho 18 con người chết bất toàn thây. Lèn Cờ trở thành biểu tượng bi ai, từng nóng rẫy trên các phương tiện truyền thông trong suốt tháng 4 năm 2011. Gần 1 tháng sau thảm họa, chúng tôi trở lại Lèn Cờ, núi sập vẫn tan hoang, nhang cắm đỏ các triền đường vào khai trường lạnh lẽo. Tiếng khóc vẫn rền vang trong những ngôi nhà sập xệ, lãnh đạo xã vẫn chạy như cờ-lông-công để đón các đoàn từ thiện đang chung lưng khỏa lấp nỗi đau cho các gia đình bị nạn.
Đó cũng là lúc, thời gian “lùi” đã đến độ đủ chín, để nhiều câu chuyện cay đắng lòi thêm ra.
Ông bố hằng đêm nằm bên mộ hai đứa con trai
Người sa sẩy thì đã đem chôn rồi, người trọng thương - có khi tan nát hai chân và đùi, lúc lôi ra khỏi lèn đá, không còn cả quần lẫn các bắp thịt dọc từ đùi… xuống ngón chân - thì cũng đã bạc phận rồi. Chủ tịch UBND xã Nam Thành, ông Phan Thế Trung, nói chuyện rành rọt, sành sỏi như một “tùy viên báo chí”, bởi từ ngày vụ tày trời xảy ra, ông phải “đối phó” với quá nhiều cuộc gặp gỡ rồi. Hôm nay, Công ty xi măng Hoàng Mai dẫn đoàn rất đông, có truyền hình đi tiên phong vào làm từ thiện ở chỗ những người cùng ngành… phá núi với họ đã chết. Vì thế, ông Trung nói chuyện với báo chí rất qua quýt, vừa nói vừa nhấp nhổm tiếp doanh nghiệp. Ông thở hắt: “Lỗi là do doanh nghiệp Chín Mến nó để cho phá đá kiểu hàm ếch từ dưới lên, cho nó đỡ tốn mìn mà lại được nhiều đá hơn. Lỗi nữa là bà con mình mất cảnh giác, đến như việc đội mũ bảo hộ lao động, bà con cũng kêu nóng nực vướng víu không bao giờ chịu đội. Chủ doanh nghiệp có khi phải vào nhắc nhở họ mới đội. Chủ đi thì họ lại bỏ mũ. Đơn vị phá đá (doanh nghiệp Chín Mến) được cấp phép năm 2007 đến năm 2010, vừa rồi họ được gia hạn giấy phép đến năm 2012. Đấy, đã nhắc nhở, đã gọi lên tận ủy ban xã bảo là các chú làm ăn phải cẩn thận, huyện lên xử phạt bằng văn bản hẳn hoi. Nhưng rồi đâu lại vào đó. Lỗi cũng là do cơ quan chức năng làm chưa nghiêm nữa”.
Chúng ta đã có quá nhiều kẽ hở để mở đường cho thảm họa kéo đến. Xã không phạt, chỉ nhắc nhở “các chú làm ăn cho cẩn thận” rồi họ cùng… mặc kệ, “bởi xã có phạt cũng chỉ ở mức 200-500 nghìn đồng”, bởi nữa “chỗ Lèn Voi mấy chục héc-ta núi đá, 4 công ty thành lập (khai thác đá) ở đó, thì mới lo. Ai ngờ nó lại sập chỗ Lèn Cờ, chỉ chưa đầy 3ha, nó bé như cái mủng (thúng) úp ở chỗ đó, thế mà… chết bao nhiêu là người” - lời ông Chủ tịch xã.
Với cái nhìn như vậy, có thể thấy, Lèn Cờ đã bị bỏ mặc suốt một thời gian dài. Vi phạm của doanh nghiệp đã rõ ràng, Công an Nghệ An đã khởi tố vụ án, bắt tạm giam Phạm Văn Chín, Giám đốc Công ty TNHH Chín Mến. Xuất thân làm nghề bán thịt chó, không một thứ bằng cấp chứng chỉ gì liên quan đến phá đá khai mỏ, nhưng ông này đã lập công ty, đăng ký khai thác mỏ đá Lèn Cờ rồi bán “mỏ” cho người khác thu lời hàng trăm triệu đồng. Suốt bao năm, sai phạm cứ nhơn nhơn trong tiếng đinh tai nhức óc của mìn, máy móc thô sơ và đá lớn vỡ đổ. Những kẻ coi thường mạng người và luật pháp đã làm việc động trời là nổ mìn từ chân núi nổ… lên, móc hàm ếch vào núi để đỡ tốn mìn và được nhiều đá. Doanh nghiệp kia họ cần thứ duy nhất là tiền, người dân nghèo với sự gào réo rên xiết của cái dạ dày, họ cũng cắm mặt làm cho xong ngày xong buổi ngõ hầu kiếm cái ăn chống đói (có khi 40.000 đồng/ ngày xúc đá). Lúc đó, nếu mà cơ quan chức năng làm ngơ, hay phạt phủ bụi, hay “đi đêm” với doanh nghiệp nữa, thì dĩ nhiên là tai họa sẽ ập đến. Và sự thật là tai họa đã đến một cách khủng khiếp nhất. Sau nhiều ngày tìm kiếm, nhiều phần thi thể người vẫn nằm trong hàng nghìn khối đá kia. Có người được mang từng phần thi thể về để mai táng. Có người nhận xác thân nhân về, nhờ cái vòng bạc người xấu số đeo ở cổ, mới phát hiện ra là… nhầm xác. Có nhà 4 người thân chết, có nhà 2 con trai chết, có nhà 2 con dâu chết, có nhà 2 mẹ con cùng bị đá vùi. Có người như bà Nguyễn Thị Nhung, tỉnh dậy khi hai chân bê bết máu, tiếng máy khoan đá vẫn gầm réo bên tai, những khối đá lớn đến mức suốt đời họ chưa nhìn thấy bao giờ chồng lấn lên nhau, ánh sáng ngày chỉ còn le lói trên đỉnh nóc của biển đá vừa sập (cũng không ai tin có người còn sống dưới đó!) - thế là bà phải tự bò ra. Ra khỏi hầm sập, suốt 1 tuần bà Nhung không mở miệng được câu nào, bởi nỗi ám ảnh hãi hùng, bởi miệng cứ cứng lại như người đã chết. Có ông bố (bố của hai nạn nhân là anh em ruột Hoàng và Vũ), nhà cách mỏ đá vài… mét, hai con trai chết cùng lúc, đó cũng là hai thi thể cuối cùng được lôi ra khỏi mỏ đá (sau 3 ngày!), chôn con xong, hằng đêm ông cứ ra bãi tha ma ngồi canh mộ con cho đến sáng. Suốt 3 ngày chờ tìm xác con, ông bà cứ nằm vật vã bên máy khoan đá mà trông ngóng, đến mức tai ông bà ù đi vì tiếng máy nổ, tiếng mũi khoan rít khét lẹt vào lòng đá trăm nghìn khối. Vì nỗi đau quá lớn, hai cái xác bới lên không trọn vẹn nên ông bà cũng không được phép nhìn thi thể con lần cuối. Giọng ông thổn thức, tắc nghẹn khi tôi thắp nhang bên ban thờ con ông: “Hai đứa (Nguyễn Thọ Hoàng, SN 1984, Nguyễn Thọ Vũ SN 1990) đi làm từ sáng đến tối ngoài mỏ đá, nó làm như vậy từ năm 10 tuổi, đói quá, đang học phải bỏ đi làm đá. Mỗi ngày về, hai tay tứa máu, được 60 nghìn đồng/ ngày. Vợ chồng tôi đều bị bệnh rất nặng, bí mật đi khám, không dám nói với con, để nó yên tâm phá đá. Nó bảo, con cố làm, cóp tiền sửa nhà sau này thờ phụng bố mẹ. Không ngờ, trong một tích tắc, bố mẹ phải thờ phụng hai con! Vợ thằng Hoàng (tên là Phượng, SN 1984), từ hôm chồng chết, suy sụp đến mức, bây giờ nó vẫn đang nằm ngoài trạm xá để truyền dịch…”. Có bà nằm viện 1 tháng chưa có dấu hiệu phục hồi, bà cứ chập chờn mơ tỉnh ở đó, không ai dám nói với bà rằng con trai bà đã chết trong vụ lở đá cùng với mẹ. “Con bà khỏe, nó nằm viện bên cạnh, sẽ sang thăm bà sau”, nghe vậy, bà cụ gật gù hy vọng.
Bài viết “khổng lồ” không được đăng báo
Hàng trăm năm trước, bà con trong khu vực đã có “nghề” khai thác đá ở Lèn Cờ về làm cối, làm giằng tuốt lúa, làm đá kê chân cột. Họ dùng búa thủ công, khoét rãnh rồi dùng nêm bẩy từng miếng đá ra, dùng xe trâu chở đá ra khỏi lèn. Cái nghề đó cứ lành lẽ vậy, cho đến khi doanh nghiệp vào cuộc, họ xin cấp mỏ, có kho mìn rồi, họ “bán” lại cho các chủ “bến” (mỏ nhỏ). Thế là mạnh ai nấy làm. Mỗi “bến” là một “mặt tiền” chân núi rộng vài đến vài chục mét. “Bến” được tính chạy dọc từ chân lên… đỉnh núi. Ai có máy khoan, có máy nghiền, có thợ nổ mìn và nhân công thì mua cái “bến” đó, tự làm, tự bán, cứ nộp thuế tài nguyên, tiền mua “mìn” cho doanh nghiệp “đứng thầu”. Cứ thế mà làm, mạnh ai nấy làm, ai tử tế thì đánh từ trên xuống, ai ngược đời thì khoét hàm ếch vô tư. Đúng là người ta có phạt nhẹ, có nhắc nhở, nhưng lúc đó vẫn đang là “chưa thấy quan tài chưa nhỏ lệ”! Thậm chí, nhân chứng cho biết, trước khi sập núi, trời mưa rất to trong nhiều ngày, người ta còn nghe thấy tiếng nổ lách cách, tiếng các thớt đá to như núi cựa mình suốt đêm ngày, nhiều người đã cảnh báo; nhưng tiếc là chẳng ai thèm nghe.
Chủ tịch UBND xã Nam Thành, ông Trung thừa nhận: “Trước khi tai nạn đến, có người viết báo còn vào tận Ủy ban gặp tôi, nói về nguy cơ sập mỏ đá. Tôi đã gọi tay Chín (giám đốc) lên nhắc nhở”. Nhiều nhà báo ở Nghệ An xác nhận: có một phóng viên thực tập ở báo T.P có viết bài về đáng sợ trong khai thác đá cẩu thả, vô lối ở Lèn Cờ, bài và ảnh đã gửi báo TP. Báo này không đăng, anh ta gửi tiếp báo N.A cũng không đăng. Lý do không đăng thì không ai dám chắc. Chỉ biết, ngay sau khi anh ta gửi bài vài ngày, một tờ báo ở N.A còn đăng 1 bài ca ngợi việc bảo vệ an toàn lao động ở mỏ đá Lèn Cờ. Tìm trên google trước mặt Chủ tịch Trung, ngay lập tức chúng tôi có được bài viết trên, số ra ngày 25/11/2010, bài “An toàn lao động ở mỏ đá Lèn Cờ” (tác giả NVQ), cho biết với cảm hứng ca tụng mượt mà: với 60 lao động, công ty Chín Mến, “ngoài việc mua bảo hiểm lao động cho 100% công nhân chuyên nghiệp, hằng ngày công ty thực hiện nghiêm túc việc nổ mìn theo giờ quy định (…). Mỗi năm khai thác 45.000 đến 50.000m3 đá các loại (…) Nhờ chú trọng an toàn lao động, nên khai thác 3 năm qua, công ty chưa để xảy ra một vụ tai nạn lao động đáng tiếc nào”.
Đọc xong, tôi rùng mình, thốt lên: “Giá mà bài viết của bạn trẻ mới vào nghề kia được đăng báo, cảnh tỉnh cơ quan chức năng; nếu mà ngay lập tức người viết nào đó không quay lại ca ngợi sự an toàn của mỏ đá mất an toàn, thì chắc gì đại tang đã trắng ngập Lèn Cờ? Và đó sẽ là một bài viết “khổng lồ” của một sinh viên báo chí thực tập”. Chủ tịch xã Nam Thành nghe xong chuyện này, chỉ im lặng khó hiểu.
Đá vùi tàn phế vẫn xin cho Lèn Cờ tiếp tục nổ mìn!
Bà Nguyễn Thị Nhung là người may mắn nhất trong số các nạn nhân của vụ sập núi Lèn Cờ. Đứt gân, vỡ chân, vĩnh viễn bỏ lại cả mấy ngón chân trong bể đá mênh mông chất ngất và nhuộm máu kia. Nhưng bà đã tự tỉnh dậy, tự bò ra trong sự ngạc nhiên kinh sợ của hàng nghìn người có mặt. Bà biết rằng sự tàn phế hiện nay, dù điều trị cỡ nào, cũng không thể đưa bà ra tiếp tục phá đá, nghiền đá nữa - với mức thù lao 50 nghìn đồng/ ngày lao động cực nhọc, có khi giữa trưa chỉ vuốt mồ hôi ăn tạm cơm nắm rồi cắm mặt thót rốn làm tiếp. Nhưng bà vẫn rất hàm ơn với nghề phá lèn, nghiền đá. “Bà con 3 xã, nhiều năm qua sống nhờ cái Lèn Cờ này. Giờ nhà nước bắt đóng cửa, thì họ kiếm ăn bằng cái gì?”, Chủ tịch Trung nói. “Từ hôm có tai nạn, an táng người thân xong, đàn ông, trai tráng, đàn bà khỏe mạnh đi làm ăn xa hết. Làng xóm quạnh quẽ. Ráo mồ hôi là hết tiền. Sự sai lầm trong khai thác và quản lý gây ra tai họa, đúng thế. Nhưng, điều đó không có nghĩa là cấm vĩnh viễn cái nguồn kiếm ăn suốt nhiều năm qua của bà con cả 3 xã. Vẫn có thể khai thác và đảm bảo an toàn thật sự”, bà Nhung và chồng (một chủ bến) kiến nghị.
Bà Đinh Thị Kính, vợ của trưởng thôn Hoàng Văn Viên, cái thôn trung tâm của Lèn Cờ - nhà của ông bà chỉ đi 40 bước chân là vào khai trường phá đá của công ty Chín Mến - cũng là người khổ sở bao năm, bị khèo cả hai tay bởi nghề xúc đá thuê ngoài mỏ ấy. Bà thoát chết vì đúng hôm sập núi định mệnh ấy bà lại dậy muộn, đi làm thuê muộn. Bà chỉ ra khung sân, vườn la liệt máy khoan, máy sàng đá đang đắp chiếu bảo: “Toàn máy, cái gần 20 triệu, cái hơn 40 triệu, tiền ấy là tiền đi vay ngân hàng đấy. Giờ đóng mỏ, máy bỏ không, hoen gỉ và… tàn tạ. Ngân hàng người ta xiết nợ, cả khu vực, bao nhiêu chủ “bến đá” lao đao. Chúng tôi không làm đá, giờ biết làm gì được?”. Chồng nạn nhân Dương Thị Thanh (chị Thanh bị nát hết hai ống chân và đùi, không còn chút thịt nào), hiện đang nằm ở BV tỉnh Nghệ An, gặp tôi, nói thản nhiên: “Tai họa thì đã đau rồi, vợ tôi đã tàn phế rồi. Nhưng tôi vẫn ước ao nhà nước cho mở lại mỏ đá. Nếu không thì dân tôi không biết phải làm sao”. Rồi anh và chồng bà Nhung (nhà bà Nhung có hai vợ chồng và 2 đứa con ngày ngày làm việc ở mỏ đá) cùng nhẩm tính: “Tôi là một chủ bến đá. Máy móc đầy nhà đây. Ở Lèn Cờ có chừng 30 giàn say đá, 36 máy khoan. Tính ra tiền tỷ đấy. Ngân hàng xiết nợ là chết”.
Lãnh đạo xã đồng quan điểm. Ông Hạnh, Chủ tịch Hội Nông dân xã Nam Thành ngồi cạnh mấy người tàn phế vẫn muốn mở cửa mỏ kia, cũng gật gù: chúng tôi nghe nhiều kiến nghị về việc, sau thảm họa, cơ quan chức năng nên tạo công ăn việc làm cho dân, mở lại mỏ đá để bà con mưu sinh. Hoặc giãn nợ ngân hàng vì máy móc của họ bỗng dưng bị đắp chiếu. Đất nước này có hàng nghìn hàng vạn mỏ đá, chúng vẫn hoạt động. Lèn Cờ bị sập là do cả nhà nước, cơ quan quản lý, chủ mỏ và người dân cùng bất cẩn, vô lối, làm thất thoát tài nguyên quốc gia. Khi chuyện đau lòng xảy ra, đóng mỏ, cụt đường kiếm ăn của hàng nghìn người, đẩy họ vào con đường tán gia bại sản thêm khi ngân hàng đua nhau xiết nợ. Không quản được thì cấm, chỉ “xử lý chữa cháy” mà không nghĩ đến sinh kế đích thực của dân…, đó là một cách hành xử thiếu công bằng. Bao nhiêu cơ quan, ban ngành liên quan đến cấp phép, quản lý, giám sát, xử phạt vấn đề tài nguyên và vật liệu nổ… , “vấn đề Lèn Cờ” - thế mà khi “đại tang” xảy đến, chỉ chủ mỏ bị tạm giam, chỉ dân đen bị lao đao, ly hương, khánh kiệt mất “cần câu cơm”, vì “nhà băng” kéo đến xiết nợ. Như vậy đã đúng, đã vì dân chưa?
Một xã, một ngày có 8 đám tang, người đàn ông Nguyễn Duy Long mất một lúc 4 người thân trong vụ sập mỏ Lèn Cờ, trong tích tắc, các 18 lao động chính cùng ra đi thảm khốc, để lại 30 đứa trẻ mồ côi. Đau đớn ngần ấy, có lẽ chưa đủ, nếu như ta còn biết thêm những bí mật của bài báo rơi vào im lặng kia, biết rằng trong đau thương, người nghèo ở Yên Thành vẫn đau đáu cái ước mơ được làm phu đói rạc trong những “mỏ đá giết người”…
Đ.D.H
Kèm chùm ảnh
