Đỗ Doãn Hoàng

Săn “báu vật” sông xanh ở Cao Bằng

Wednesday, March 12, 2008 12:10:23 PM

Ba ngày đi săn “báu vật” sông xanh ở Cao Bằng
Ký sự của Đỗ Doãn Hoàng

...Rêu xanh rì, tràn ngập trong bụng nước, rêu bám theo đá và các hang hốc núi. Vì sông xanh toàn rêu tảo như thế, nên cá ăn rêu nó mới sống được, cá chỉ ăn có nhõn một thứ rêu đá, ấy là cá anh vũ, cá tiến vua. Vì hang hốc thế, nên sông mới cho đời được những con cá chiên bốn năm chục ký lô, trôi từ hang núi thăm thẳm bí ẩn trôi ra; bác cá chiên già nua, lừ đừ, đen trũi, như một quả bom tấn...
Con sông ấy bé nhỏ, xanh biếc cái màu xanh kỳ lạ lắm. Sông như được trời đất nghiền tỉ tỉ chiếc lá xanh ra, phết cái màu diệp lục vào trong nước, xanh như nước rau ngót tươi người ta hay vò cho sản phụ uống. Nhà văn Nguyễn Tuân gọi “chết danh” sông Gâm này, với cái màu xanh như “màu nước hến”.

Điều này chỉ đúng với một khúc vùng hạ du của Gâm giang thôi. Sông Gâm thượng nguồn vùng Bảo Lâm (tỉnh Cao Bằng, cách Hà Nội 550km), trước khi nó nhập với sông Nho Quế ở Lý Bôn, sông xanh như lá núi. Đá chồm hổm dọc sông trắng toát tinh khôi. Sông có một tẹo nước, sông miệt mài húc vào đá mà tung bọt trắng xoá. Chỗ đá mà sông không chồm lên, sông xanh như hương rừng sắc núi vậy.
Mấy gã “lục lâm thảo khấu” sống bằng nghề đánh cá dọc ghềnh thác sông Gâm thì cứ phân chất cái màu xanh nước hến mơ mộng của sông Gâm một cách... rất khoa học: sông xanh vì nó có nhiều rêu. Rêu xanh rì, tràn ngập trong bụng nước, rêu bám theo đá và các hang hốc núi. Chứ múc ca nước sông lên uống, đếch thấy sông xanh nữa đâu mà. Vì sông xanh toàn rêu tảo như thế, nên cá ăn rêu nó mới sống được, cá chỉ ăn có nhõn một thứ rêu đá, ấy là cá anh vũ, cá tiến vua. Vì hang hốc thế, nên sông mới cho đời được những con cá chiên bốn năm chục ký lô, trôi từ hang núi thăm thẳm bí ẩn trôi ra; bác cá chiên già nua, lừ đừ, đen trũi, như một quả bom tấn.Thế là tôi đang nhập hội săn cá quý, những báu vật dòng sông xanh của nước Việt.
Bài 1: Thưởng thức cá tiến vua và chúa tể lòng sông!

Các cụ có câu: nói sai thì nó phải tội cái miệng. Vu cho miệng mình cái “tội” được ẩm tửu với các sơn hào hải vị, tôi nghĩ còn phải tội cái mồm hơn nữa. Nên tôi không bao giờ dám viết sai về cái việc đã diễn ra ở bờ sông Gâm hôm nọ: tôi đã ăn thịt cá anh vũ, cá mõm lợn kỳ lạ; rồi ăn thứ cá chiên nặng gần hai chục ký lô, thịt vàng rượi như nghệ tươi, riêng bộ lòng của nó, tôi mua lại của dân chài vừa móc từ bụng cá khổng lồ ra đãi bạn bè, đã được 2 đĩa tây!

Bộ lòng ca chiên to như bộ lòng... lợn. Ảnh Đỗ Doãn Hoàng
Sở dĩ tôi phải khoe một chút, ý là để cho nó thuyết phục. Chứ đọc nhiều người viết về cá anh vũ, cá chiên khổng lồ, tôi thấy bảy thực ba hư quá. Hình như họ chỉ nghe “giang hồ đồn thổi” rồi viết. Không một tấm ảnh đính kèm, không ai được nhìn thấy cái mõm lợn của con cá mõm lợn (“tên tục” của cá anh vũ). Thứ cá được vua chúa ra chỉ dụ cấp quốc gia, bắt phu phen các vùng phải đổ mồ hôi, đổ máu, xương trắng dưới đáy sông sâu hòng đi tìm về cho vua đánh chén rồi lấy sức hầu hạ phi tần. Cá anh vũ được Việt Nam và thế giới ghi trong sách đỏ cần bảo tồn bởi quý giá vô biên ấy – bà con vùng Bảo Lâm mà tôi đang có mặt cứ đơn giản gọi là con cá mõm lợn. Đơn giản có cái mõm trù trụ, sậm sựt thịt da và sù sù các vết sần trai bám đá như mõm lợn ỉ. Cái mõm ấy là thứ thời trân quý giá nhất của con cá. Cá chỉ sống ở những dòng sông nước xiết như sông Gâm, sông Lô, sông Thao khúc ngã ba Hạc; giờ các địa chỉ đỏ kia đã thất lạc mất cá tiến vua, duy có sông Gâm vẫn kiêu hùng ôm trong bụng mình loài cá quý. Chả trách, giờ đây, ngày lại ngày, vượt vài trăm cây số, cánh lái cá quý vẫn lượn lờ ven sông Gâm khúc Bảo Lâm, Bảo Lạc. Hễ ai bán cá mõm lợn là chúng a-lê-hấp, đắt bằng nào cũng mua, hỉ hả đem cá tiến vua thả vào thùng nước, cắm thêm cái sục điện sủi tăm ùng ục độn ôxy vào nữa, thế là xe máy “tay lái lụa”, bọn chúng bon thẳng về Hà Giang, Hà Nội, Việt Trì bán cho thực khách muốn “nhất dạ (hoặc nhất nhật) đế vương” nhờ ăn... cá. Giá cá anh vũ ở bờ sông Gâm đã lên tới 800.000 VNĐ/kg là vì thế.
Theo như nhà bác học Lê Quý Đôn đã viết: cá anh vũ (cá mõm lợn, cá tiến vua) nhờ thụ hưởng tinh hoa của đất trời, nhờ ăn rễ của cây chiên đàn nghìn tuổi trên đó có đàn chim hạc đậu để ngắm kỳ sơn thuỷ tú tại ở vùng ngã ba Bạch Hạc huyền sử (đất tổ vua Hùng) mà nên thiêng nên quý. Cá anh vũ chỉ ăn rêu suối, nên thanh sạch vô cùng, chỉ sống ở nước xiết, nên thịt săn chắc vô cùng. Nhờ nữa: vì sống ở nước xiết, nên cá phải có cái miệng cực khoẻ để há ra, bám vào vách đá cho khỏi bị trôi đi, để cái miệng ấy hằng ngày hằng giờ cạo vào rêu đá, bóc rêu ra ăn. Cái “mồm” quá vất vả, nên cái mồm phát triển, bành ra như mõm lợn. Nói theo lối của dân thuyền chài, thì cái mõm lợn của con cá, thật ra là cái chục sần chai u mấu lên, dày bì lên vì cái miệng phải làm việc quá vất vả. Nó như bàn tay vâm váp của người lao động, như bàn tay chân có cục thịt đệm để nhảy nhót leo trèo của con mèo con gấu. Cục mõm lợn ấy là chỗ tinh tuý nhất mà vua chúa phong kiến thèm ăn nhất, thèm đến nỗi họ phải có chỉ dụ cho quốc dân đồng bào đi kiếm cá anh vũ.

Con cá chiên 15kg mà thợ săn vừa bắt được, tháng 2 năm 2008, tại Bảo Lâm, Cao Bằng. Ảnh Đỗ Doãn Hoàng
Giờ đây, người ta thi nhau ăn cá anh vũ. Thứ cá này đắt tới mức hơn 1 triệu đồng/kg. Cá anh vũ đã làm thời thế ăn nhậu thay đổi nhiều, bởi nơi tiêu tốn nhiều tiền chùa nhất hiện nay, nghe nói là các quán cá. Câu được một con cá, số tiền ngư phủ thu lại nhiều hơn bán một con trâu mộng. Và một số “hàn nho” ưu thời ở Phú Thọ đã từng mách nước cho cánh nhà báo muốn điều tra về tệ ăn nhậu phung phí quá thể của “quan tham” rằng: muốn biết người ta ký kết, xin - cho trên bàn tiệc thế nào, cứ đến các quán cá có bán anh vũ ở Việt Trì. Một nón mê, một cây gậy ăn mày ngồi cửa quán, bạn sẽ thấy rõ người ta xả tiền ra cho cái thú ăn thứ mà nghe đồn vua chúa từng ăn dữ dằn tới mức nào. Tuy nhiên, đám ngưu ẩm và tục tằn đòi ăn hết cả của ngon vật lạ của thiên hạ kia rất hay bị lừa. Lý do: cá anh vũ có hình dáng và màu sắc hơn giống cá dầm xanh. Phe cá toàn cho khách ăn dầm xanh rồi nói là anh vũ, thì phàm phu tục tử, ăn gì chả giống nhau. Giữa lúc ấy, cánh “thảo khấu” săn cá sông Gâm đưa ra cao kiến: đừng gọi anh vũ là cá tiến vua, cứ gọi nó là cá mõm lợn. “Mày đi ăn cá, gọi con cá nào có mõm giống lợn ra mổ, gắp cái mõm lợn ăn luôn, thì có trời mà đánh lừa được”. Hoá ra, những kẻ thích màu mè bao giờ cũng là những nạn nhân của thói “treo đầu dê bán thịt chó” nhất.
Bỏ tiền, bỏ công thuyết phục, cuối cùng thì Hoàng Văn Khoa, một “rái cá” lão luyện của sông Gâm đã cho phép chúng tôi đi theo đánh cá quý. Chiếc mảng bé tẹo, nó gồm 8 cây nứa khô ghép lại, hai thằng nặng ngót tạ rưỡi, chưa kể mấy chục triệu tiền dụng cụ máy móc của tôi – gã nhà báo, và ba chục ký lô chì sắt của chài lưới mà Khoa mang theo. Con mảng run rẩy ngược ghềnh thác sông Gâm trong chiều chạng vạng.

Săn cá chép vật đẻ và cá chiên lớn trong đêm mưa ấm, trên sông Gâm khúc thượng du tỉnh Cao Bằng. Ảnh Đỗ Doãn Hoàng
Vách núi đá Pác Miều, cũng là bờ hữu sông Lô nó cao tới mức, tôi, Khoa và chiếc mảng chỉ bé như con kiến bò quanh chiếc bánh ga tô khổng lồ. Không tìm thấy đường chân trời, mảng hút vào một vách nước sâu. Sương phủ trên dòng sông xanh tịch mịch. Xung quanh là những cuộc giao hoan kỳ lạ, đầy nhục cảm và thần bí. Bởi bây giờ đang là mùa mà trời ấm dần lên, mưa lây rây, cá chép nín chờ suốt mấy đợt rét đậm rét hại, giờ túa lên cùng “vật đẻ”. Rất là xuân tình. Con cá chép nặng tới 6 ký lô, vàng ruộm như con cá trong ông lão đánh cá và con cá vàng. Chép ta vật đẻ. Nước đục ngầu. Tiếng hò hét của chúng tôi, bóng đèn pin soi thẳng vào mặt cá, mặc! Cá vẫn vật đẻ ào ào. Bọn cá cái đi đến đâu là nước sông đục ngầu tới đó, như có muôn loài thuỷ tộc đang tấn công vò nát các bãi cỏ, mép rừng ven sông vậy.
Văng vẳng, cuồng liệt, đục ngầu, hoang dại. Mấy tay phàm ăn ở Bảo Lâm chỉ quăng chài một cái, vồ được 70kg cá chép vật đẻ với hàng triệu triệu quả trứng bé xíu trong bụng cá. Cơn say nhục dục và thiên chức làm mẹ thật hãi hùng. Có cái gì đó hùng thiêng nữa. 70kg cá nằm trong chài, gã kia không dám nhấc chài lên, cứ nằm ườn ra mặt nước sâu chỉ hai gang tay mà giữ cá. Bắt dần. Mặc, các con cá đực cá cái khác vẫn xông vào bãi cỏ ven bờ để “vật đẻ” như thiêu thân. Khi cá dầm xanh vật đẻ, người Bảo Lâm chỉ việc đem cái màn tuyn ra, trải trước màn xuống vũng nước mà năm nào cá cũng vào đẻ. Cá đi như một đàn ong bay là là mặt nước, lưng cá xanh rì, đen thẳm lúc nhúc. Bà con người Tày gọi theo tiếng bản địa, ấy là hiện tượng “khỉn coong”, nghĩa là đàn cá bay lên hình chum vại tròn, tức là cá cứ cuốn nhau bay lập lờ trong nước, thành những cuộn cá đục ngàu, tròn như cái chum. Cái chum ấy lăn vào bờ, bà con chỉ việc nhấc cái màn tuyn lên, bắt toàn bộ những con cá béo mẫm. Họ ăn thịt hàng triệu trứng cá, những con cá con chưa kịp ra đời.
Bạn Khoa, gã Tuấn (vợ là Tuỳ), vợ chồng nhà Yên Nông xông vào bắt cá vật đẻ, Khoa cười khẩy đi tít hút lên đầu thác thượng nguồn. Hắn bắt đầu giăng lưới săn cá anh vũ. Một con anh vũ tiền triệu, tội gì. Hôm qua, tôi với thằng Phe đi bắt ở khúc sông trên, được con cá chiên 18kg, trị giá bán gần 4 triệu đồng, tội gì mà đi săn cá vật đẻ cho phải tội đàn cá con. Khoa rất đắc chí với “sự tử tế” này, lưới buông rồi, hai con át bích đen trũi xăm trên hai bắp tay hắn sun lại một chút. Mặt hắt sứt sẹo, mụn nhọt đến nỗi tôi và hắn ngủ chung một khoang thuyền rồi, tôi vẫn không thể xoá bỏ ý nghĩ về sự bệnh tật và cướp bóc đã và đang tại trong hắn. Khoa bảo: bắt cá dầm xanh, cá chép vật đẻ như thế là ác với dòng sông. Chẳng thà cứ để hàng triệu con cá nhỏ ra đời rồi bắt dần có phải tốt không.
Riêng cái khúc chảy qua thị trấn Bảo Lâm, mỗi năm sông Gâm nuốt mất dăm ba mạng người, có khi cũng xuất phát từ cái sự xử ác của người ta với dòng sông xanh bí ẩn?
Cuộc đi săn vẫn đang hứa hẹn nhiều kỳ thú...

Bài 2: Cuộc trò chuyện hiu buồn trên sông Gâm

Cá Trầm hương ăn rễ cây trầm hương nên thịt có mùi trầm hương kỳ lạ lắm. Hiếm lắm mới có thể bắt được một con. Còn những loài cá khác thì nhiều hơn... Khi đám cá chép vật đẻ cuồn cuộn lăn như những cục bùn tròn rọc rạch ra giữa sông, lũ người tàn nhẫn quăng chài giết các sản phụ cá cũng bỏ về sạch bách. Chỉ còn tôi và Khoa trên sông Gâm trong chiều nhọ tối ấy. Tôi đã xót xa khi thấy người ta trải tải xác rắn bẩn thỉu ven tỉnh lộ, bán những con chép “vật đẻ” to như cái quạt nan, bụng căng tròn, óng vàng, mỡ màng, toàn trứng. Có khi họ vứt được cả tảng trứng to bằng hai bàn tay người lớn đem bán ụ xoẹ, hí hớn đến tàn nhẫn.
Nghe đồn, kỳ vật đẻ là khi mà thịt của con cá ăn ngon nhất. Nửa tiếng quăng chài, thanh niên thị trấn Pác Miều khênh về cả tạ cá chép chửa kềnh, có con nặng 6kg về nấu lẩu. Con cá đựng trong cái khay lớn, gã trai tráng bê đi đã phải khệ nệ. Khoa bảo tôi: bọn cá chép si tình, nó dại lắm.
Cá anh vũ và cá chiên chỉ sống ở nước xiết và chỉ sống trong các hốc đá. Nên khi các hồ thuỷ điện lớn ra đời, cũng là ngày đám cá quý bắt đầu tuyệt chủng dần dà. Nhưng, trên dòng sông xanh, vì đặc trưng sống trong hốc đá, trong các dòng sông ngầm sâu hút bí ẩn, nên cá quý mới tồn tại được đến bây giờ. Dẫu số lượng chả còn là bao.
Khoa tiếc nuối:
“Cách đây độ bảy tám năm, bọn thợ dùng giã nhủi, xiết điện với những bình ắc quy lớn đi giết cá sông Gâm ghê lắm. Họ ném mìn ùm ùm, mìn đánh bật cả những tảng đá lớn ra khỏi vỉa núi. Đá ở đáy sông dường như cũng rung lên từng chặp. Rất nhiều loài cá, cả ba ba, rắn nước, cả những con dải lớn như cái mâm cùng chết, nổi trắng mặt sông. Nhưng cá anh vũ không chết, cá chiên không chết. Lũ cá chui cả vào các hang đá sâu”.
Dòng sông ngầm có khi xuyên qua thị trấn, xuyên qua vách đá cổng trời. Ở đó là vương quốc mà con người có thể không bao giờ đụng đến được. Dòng sông ngầm lấy nước từ cửa nhận phía tỉnh Hà Giang, đi miên man trong núi, có khi hứng chí lên, nó phun ra ào ạt ở phía tỉnh Cao Bằng, hoặc ngược lại. Loài người có thể chinh phục mặt trăng, nhưng chửa biết đến bao giờ bí ẩn về những hang núi hàng chục cây số nước chảy ào ạt giữa âm ti địa ngục kia được giải mã. Nghe đồn, ở đó cũng có đủ các loài “thuỷ tộc” như ở sông Gâm, sông Đà, sông Hồng - chỉ có điều khác lạ là: con vật nào cũng trắng bợt, trắng tinh, trắng toát và lành như cục bột. Bởi nó sống trong đá, trong nước, trong hang tối vĩnh cửu. Không bao giờ trông thấy ánh mặt trời.
-Thế đánh cá anh vũ bằng quăng chài có được không? Tôi hỏi.
- Ít được lắm – Khoa nói – Vì cá anh vũ khôn ranh, ít ra khỏi hang khi có những xung động lạ, như tiếng chân người lội nước, tiếng chiếc bè mảng rẽ nước. Chỉ có thể dùng lưới nhỏ. Cá anh vũ, cá tiến vua, ít khi có con nào nặng hơn 2kg. Giống cá này thon người, mảnh khảnh, ăn uống thanh bạch với rêu suối và chút bùn sạch sẽ do rêu suối cào đọng lại trên đá phiến. Cá há miệng cạo rêu, cặm miệng vào vách đá mà níu giữ thân mình trong dòng chảy xiết. Hãn hữu lắm nó mới bơi lượn kiếm ăn nhẹ nhàng. Đó là cơ hội để lưới nhỏ có thể “vướng” phải cá tiến vua. Phải biết chọn những hang nước sâu, hoang vắng. Rêu phủ trên bờ và dưới các gầm đá thật nhiều, nước trong vắt mà bủa lưới, thì mới mong đánh được cá mõm lợn. Trước, bọn em phải uống nước mắm, rồi cầm ống thở lặn xuống, dò tìm bắt cá anh vũ trong cách hang đá đáy sông. Nhiều thằng chết không kịp ngáp vì dính ngạt, vì bị các xoáy nước ngầm cuốn đi. Lặn như thế, có khi em dùng xiên đâm chết những con cá chiên to bằng con lợn tạ. Nó bơi như cái tàu ngầm, râu dài thượt, vắt vẻo, trông hãi lắm.
Là con thứ 5 trong gia đình nghèo gồm 7 anh chị em ở xã Lý Bôn (huyện Bảo Lâm, Cao Bằng). Quê Khoa là nơi ngã ba sông Gâm gặp sông Nho Quế. Hai con sông biên thùy xa ngái, chảy giữa điệp điệp đá núi hoang vu ấy đã dạy cho Khoa biết cách chiến thắng các loài cá tinh ranh nhất. Học xong Trung cấp nông lâm nghiệp dưới Quảng Ninh, về địa phương hỏi đâu người ta cũng đòi “lót tay” thì mới xin được việc. Nhà Khoa nghèo, thành thử ai cũng quầy quầy xua tay khi thấy mặt Khoa, rằng chỗ chúng tôi “chưa có chỉ tiêu”. Chán nản, Khoa xăm trổ thêm vài vệt xanh như rắn lục nữa ở bắp tay, hắn vận quần cộc xuống sông sinh sống.
Cá gì Khoa cũng bắt, từ đòng đong cân cấn cho đến những con cá chiên nặng ngót 50kg. Bán tất. Cánh lái cá khắp Bắc Mê (Hà Giang), khắp Cao Bằng, Việt Trì, Hà Nội đều tìm đến Khoa. Hắn giờ coi khinh các loài cá rẻ tiền khác, chỉ chăm chắm đòi làm giàu nhờ tài sát cá anh vũ và cá chiên. Khoa bảo, một con cá to, có thể mua được một cái xe máy Tàu. Một con anh vũ, bán cái mõm lợn của nó, có thể mua được cả con bò mộng, tội gì. Hắn coi cá anh vũ và cá chiên như cái lộc lá của trời. Hãy trân trọng và lành lẽ sống với sông, giăng câu bình tĩnh và sáng suốt là bắt được cá tiến vua.
Chợt một con anh vũ mắc lưới. Tôi và Khoa cũng rú lên sung sướng. Tôi rú lên vì tò mò là chủ yếu. Mắt Khoa sáng rực, vì cả triệu đồng, chống đói được trong cả tháng đã lọt vào tay hắn. Khuôn mặt sần sùi mụn nhọt và xanh lục những xăm trổ của Khoa khó nhọc nở một nụ cười: “Em chưa vợ, thành thử lang bạt tứ chiếng, đời lắm lúc cũng thấy nhàn”.
Hắn nằm trên bè mảng như lão thi nhân đang du sơn du thuỷ:
“Cách đây mấy năm, em từng đi khắp các con sông vùng núi phía Bắc nước mình đánh cá. Quần đùi. Xe máy Tàu, khênh chài lưới đi. Nhớ mãi, năm ngoái lên đỉnh Lũng Pù, theo sông Nho Quế vượt sang vùng Đồng Văn, Mèo Vạc của tỉnh Hà Giang. Vứt xe ở nhà người Mông, đi bộ nửa ngày mới tới con sông mà đứng trên bờ mình vẫn trông thấy nó xanh biếc trong mây. Bọn em phải dùng dao, đẽo cái thang gỗ dài, phải 19 lần bắc thang thì mới vượt qua được những vách đá ấy để xuống sông. Quăng chài chỗ nào cũng có cá. Đánh một buổi mà thu được gần 3 tạ toàn cá chiên to, phải thuê người trong bản xuống khênh cá lên đường nhựa, dùng xe máy chở về. Đi đến kiệt sức, nhưng cái giống tham lam của sông nước nó vậy, về đến nhà, cá chết sạch, ươn thiu, bán tống bán tháo hết”.
“Bấy giờ ở vùng này ít người mua cá lắm. Mãi gần đây mới có đường vào, cá mới được giá nhờ lái buôn nó lùng sục. Chứ, độ em đi đánh cá bên Hà Giang, cá chiên to như thây người nằm sấp. Cá để trên yên xe, đi trên đường, cá quẫy mạnh một cái là tay mình lái không vững nữa. Ngã bổ nhào vì một con cá quẫy. Cá đem về, ăn không hết, ngâm nước muối, nước gừng, treo cả lên gác bếp. Con cá chiên to như khúc gỗ, da đen bóng, cứ treo ở đó. Thỉnh thoảng nó mục dây lạt, con cá lớn rơi xuống như quả mít đại tụt nõ. Con nào không khô thơm, bố mẹ em toàn cắt dây lạt đem xuống nấu lẫn rau chuối làm chất tanh cho lợn ăn!”.
Tôi hỏi:
“Cá chiên giờ thành đặc sản, cá anh vũ thành đặc sản từ thượng cổ. Mỗi con giờ tiền trăm tiền triệu cả, nhưng các cậu đã ăn no những loài cá quý này từ ngày còn bé, đúng không?”.
Khoa văng tục, rồi thật thà:
“Em ăn mãi cũng chán. Nhưng phải nói con cá anh vũ vô cùng ngon nghẻ. Cái bộ lòng cá chiên, thì đúng là tuyệt hảo. Cả con cá, không bỏ bất cứ cái gì. Con cá chiên bốn năm chục cân, đầu nó cứng như hòn đá tảng. Nó ở lâu trong hang, đá đóng cả vào đầu nó. Bố em thịt cá xong, toàn giữ lại cái đầu cá bóng như đồng, đen đặc như đá tai mèo ấy để làm đá mài dao! Nhưng bây giờ, bắt được cá anh vũ với cá chiên, chả tội đếch gì mà em phải... ăn. Em bán nó đi, số tiền ấy đủ mua vài con chó tơ về thịt, cả xóm cùng ăn, rõ ngon. Con cá mõm lợn bé tẹo, bõ bèn gì!”.
“Cá vùng này còn nhiều lắm. Cấm nổ mìn là cá sẽ ra. Cá ở trong hang của cái ngọn núi cao nghìn mét kia kìa. Nước ấm, trời hửng là cá lại kéo nhau ra. Nó là vô tận. Như 3 cái mó (mỏ) tôm nổi tiếng ở khu vực Bảo Lâm này này. Đây là mỏ tôm nhà Tâm Phượng, ông này nổi tiếng toàn huyện, gia đình ông bao “ăn lộc” ở cái mó tôm này. Sáng mở mắt ra là ông có rổ tôm đem đi bán. Nước ấm trong núi đá vôi điệp trùng hang hốc tuôn ra, kèm theo đó là tôm. Thứ tôm thịt thơm mà bùi kỳ lạ. Tôm sống trong đó cả núi, mỗi ngày nó ra một ít. Ông Phượng có 3 người con trai, ông chia gia tài cho các con ra ở giêng bằng cách chia 1 tháng ra làm 3 lần 10 ngày, mỗi thằng con “canh giữ và thu hoạch” mó tôm trong 10 ngày/tháng. Trước, cãi cọ nhau, thù hằn nhau, ai đó đã bỏ lá độc vào mó tôm nhà ông Phượng Tâm, nhưng, tôm bỏ đi ít ngày rồi tôm lại về, lại tràn ra cửa nước sông Gâm như cũ. Cá chiên, cá anh vũ cũng như tôm, nó ở trong hang, tốt với nó thì nó ra vài con. Chứ như người ta làm hệ thống kè đá quanh thị trấn này là giết chết các loài cá quý. Hết hang hốc, hết thức ăn, xả rác xuống sông, cá anh vũ, cá chiên bỏ đi sạch bách! Cá anh vũ, đánh mìn không giết được nó, nhưng nước lặng, nước bẩn và hết hang hố, là nó tự chết đi hết”.Câu chuyện thời sự nhất trên thuyền của gã ngư phủ được học trung cấp nông lâm giờ chuyển sang... đầu gấu này là sự tuyệt diệt của các loài cá quý. “Em đọc trong sách, người ta bảo cá anh vũ đi vào sách đỏ. Rất quý, nhưng, điều đáng nói hơn, vào sách đỏ tức là sắp... tuyệt chủng!”. Giờ, công phu lắm mới bắt được một con anh vũ. Mà lái buôn đến ngay, họ chở đi Việt Trì, Hà Nội ngay. Cá chiên thì vẫn bắt được, nhưng cả năm mới được một con cá to. Sách Đại Nam nhất thống chí viết: “Cá anh vũ có tên là Giả Ngư. Hằng năm, cứ đến mùa rét mới có. Vị cá rất ngon mà âm bổ”. Còn trong “Dư địa chí” của cụ Nguyễn Trãi, cá anh vũ được tôn xưng rất đáng mặt anh hào: “Cá anh vũ được dùng làm vật để cúng tế thần linh”, “để tiến vua”.
Có lẽ vì cái sự quý thật sự và quý trong sử sách ngàn năm này, mà anh vũ bị săn lùng ráo riết. Ai cũng muốn được ăn theo cái lối mà vua chúa từng ăn, bất biết mình đang bị đánh lừa ăn cá trôi, cá trắm hay cá dầm xanh gì đó. Họ ăn sạch bách sông ngòi. Đến mức, vừa qua, Bộ Thuỷ sản đã chính thức có lời kêu gọi người dần cần có ý thức bảo tồn, vì 4 loài cá quý của hệ thống sông Hồng đang bị tuyệt diệt, trong đó S.O.S đầu bảng là cá anh vũ. Thông tấn xã Việt Nam mới phát lên bản tin đáng sợ: 15 quán cá ở Việt Trì khá nổi tiếng, trung bình mỗi ngày có 500kg cá quý bị làm thịt ở đây. Sông ngòi phía Bắc bị lái cá săn lùng ráo riết. Cá anh vũ, cá lăng, cá chiên bị diệt từ khi còn... chưa nứt mắt.
Rồi, chúng ta sẽ vĩnh viễn không được nhìn thấy các cái của thời trân của sông ngòi đất Việt nữa, buồn thay. “Ngũ quý hà thuỷ”, là 5 loài cá quý, ngon, thiêng của sông hồ phía Bắc, trong đó đầu bảng là cá anh vũ, giờ đang trốn chạy khỏi sông ngòi, trốn chạy khỏi sự săn lùng tàn độc của những cái miệng phàm phu.
Khoa và Phe, hai thợ săn cá nổi tiếng của hơn 200km sông Gâm chảy trên địa phận Việt Nam cùng rượu với tôi trong gió lạnh bờ sông Gâm. Chúng tôi đều so ro. Rúc chân tay vào món lưới và những quả chì lạnh ngắt của bó chài tìm hơi ấm, Phe bất bình: “Bọn người ở đâu nó toàn đến khúc sông này bắt cá con, cá anh vũ con, cá dầm xanh con đi bán. Họ bắt đầu nuôi cá anh vũ trong ao. Mùa cá đẻ, người ta bắt cá mẹ, giết từng cục trứng cá tròn kỳ lạ (chứ trứng cá chiên không giống hình hạt vừng như cá chép). Sông này rồi sẽ hết cá”.
Tôi kể, tôi từng viết, từng sống nhà Giàng A Sềnh, người chuyên nuôi cá anh vũ ở xã Thuý Loa, Nà Hang, Tuyên Quang ở khúc sông Gâm cách chỗ tôi và Khoa, Phe ngồi cả trăm cây số “thuỷ lộ xanh rì”. Thứ cá anh vũ nuôi trong ao, cũng cần nước chảy xiết, cần có rêu và có cám cò để cho ăn thì nó mới sống được; nhưng ăn như cá... trắm cỏ. Viện Thuỷ sản cũng mua cá anh vũ nhầng nhầng về nuôi, nuôi vài tháng cá chết không còn con nào. Cá nhà A Sềnh ăn cả cám cò thay vì ăn độc một thứ rêu suối thanh tao trên sông Gâm như con cá mà tôi và Khoa đã bắt được, cá của Sềnh, nếu tiến vua thì có khi người “tiến” sẽ bị tru di cửu tộc.
Khoa, Phe sung sướng, đắc ý và kiêu hãnh nhảy chồm ra mặt nước. “Đúng! So với con anh vũ của em, thì có khác gì so thịt con gà công nghiệp với thịt gà rừng. So gà trống với con chim công!”. Cá anh vũ, cá chiên nó khoảnh tính thế, nuôi không được, đánh mìn không chết. Nhưng sự tàn độc của con người làm thay đổi dòng chảy của sông, làm nước dâng lên, sông không còn xiết nữa, làm môi trường ô nhiễm, cá quý sẽ tự “cắn lưỡi” tuẫn tiết mà thôi. Có thể, cũng vì cái sự mong manh đó, cá mới trở nên thiêng, nên quý? – tôi chua chát tự hỏi.

Con cá anh vũ mà chúng tôi đã bắt được trên sông Gâm. Cái miệng của cá anh vũ, không giống bất cứ con cá nào khác trên đời. Khoảng xù xì như mõm lợn dày cộm này, là thứ dùng để tiến vua như chính sử và dân gian đều kể. Ảnh Đỗ Doãn Hoàng.

Chúng tôi khao nhau bằng cách làm thịt một cá anh vũ mõm lợn. Bộ lòng khổng lồ của con cá chiên, là giấc mơ của vua chúa phong kiến, rồi cũng nằm trên cái bàn gồ xù xì mốc thếch mà chúng tôi đang cụng chén “ngưu ẩm”. Mừng một “phường săn” ghềnh thác đã cập bến an toàn. Nhưng, các “báu vật lòng sông xanh” đang không được an toàn. Việc chúng bị huỷ diệt là nhãn tiền, nếu chúng ta không có phương kế gì hữu hiệu hòng bảo vệ. Ai đó vẫn hằng bảo “bóng chim tăm cá”, “cứt cá lá rau” – chim cá là những vưu vật của Trời, biết thế nào mà chiếm hết được, biết nó ở đâu để mà bảo vệ. Nhưng, với cá anh vũ và cá chiên, hình như câu nói này chưa hẳn đúng.
Cao Bằng – Hà Nội, xuân 2008.

Sơn Lộ bịt bùng...Thằng "chống gậy" thứ hai của tôi đã lớn phết rồi, trông khá đẹp giai, mặc hoàng bào rất... hách!