My OperaBàn về tên gọi của Người Việt
Monday, June 4, 2007 3:14:22 AM
Bàn về tên gọi của người Việt, có nhiều ý kiến cho rằng tên gọi chỉ là một hiện tượng ngôn ngữ thuần tuý - tức là chỉ cần một âm thanh thể hiện một ý nghĩa mà có một tên gọị Bên cạnh quan niệm này là quan niệm cho rằng: Tên gọi của người Việt là một hiện tượng ngôn ngữ - văn hoá, nó có nguồn gốc rõ ràng và liên quan đến tâm lý của cộng đồng người Việt truyền thống.
Trong thực tế, Việt Nam cũng như các dân tộc khác trên thế giới đều chú ý đến việc đặt tên. Xã hội càng văn minh thì tên gọi càng được chú ý. Tên gọi có tầm quan trọng đặc biệt không chỉ đối với giao tiếp mà nó còn là sự thể hiện dấu ấn của văn hoá tâm lý, của gia đình, gia tộc. Như vậy nên nhìn nhận tên gọi ở cả khía cạnh ngôn ngữ và văn hoá trong đó văn hoá phải được coi là yếu tố có giá trị cội nguồn quyết định việc lựa chọn phương tiện ngôn ngữ nào để đặt tên.
Xét ở góc độ văn hoá thì tên gọi là một trong những yếu tố phản ánh rõ nét dấu hiệu của văn hoá gia đình, nó liên quan đến truyền thống gia đình, nếp sống và tín ngưỡng, quan điểm giáo dục và cả trình độ học vấn của cha mẹ. Trong văn hoá cổ truyền việc đặt tên cho con cháu là cả một việc hệ trọng và không thể cẩn tắc vô áy náy được.
Trước hết, tên con cháu thường do ông bà hoặc cha mẹ hay các bậc vai vế trong dòng họ đặt chọ Tục lệ này thể hiện tính liên tục và tính truyền thống của văn hoá gia đình. Ông bà hay những người có vai vế đặt tên cho con cháu thường là những người hiểu biết rộng hoặc nắm được hệ thống những tên gọi có trong dòng họ của mình do đó có thể đặt tên cho con cháu của mình mà không sợ trùng với tên các vị trong dòng họ và tránh trùng với tên của thành hoàng làng, thần thánh... Tránh được điều đó tức là người ta đã tránh khỏi cái tội phạm huý.
Có lẽ vì thế mà trong lúc người mẹ mang thai, tên của đứa trẻ đã được chuẩn bị sẵn. Nhiều gia đình chọn đặt tên theo kiểu nối tiếp với tên của cha mẹ. Chẳng hạn tên cha là Khải, thì tên con là Hoàn. Tên mẹ là Thuần thì tên con là Thục... Những gia đình phong kiến thường đặt tên con theo cung cách của vua quan xưa kiạ Tức là chuẩn bị cả một dãy tên để đặt dần.
Có người cho rằng tên của người Việt nếu không có nghĩa thì thôi chứ khi đã có nghĩa thì phải hay, phải tốt. Tuy nhiên ý nghĩa này chưa thật đúng, bởi vì tên thường có nghĩa nhưng không nhất thiết phải hay, phải tốt. Nhiều gia đình nông dân đã đặt cho con mình những cái tên xấu xí với mục đích cho dễ nuôi vì không sợ phạm vào trời đất và các vật linh thiêng. Quan niệm này thường dẫn đến hai cách đặt tên: cách thứ nhất dùng các từ chỉ các công cụ sản xuất như nồi, niêu, xong, chảo... hoặc như các vật dụng đồng áng như: cuốc, thuổng, cột, kèo... Cách thức thứ hai là dùng các từ chỉ giới tính thuần tuý như: cu, hĩm, cò, gái... để đặt tên. Thậm chí có người đến lớn mới có thêm một tên nữa kèm với cái tên giới tính. Nhiều gia đình đặt tên cho con từ những loài cây hoa lá trong vườn, trong nhà mình như: Lúa, Na, Quýt, Mận, Đào...
Ơ' một số gia đình có học, trong nhiều trường hợp ý nghĩa tên của con cái thường được hợp thành và thể hiện quan điểm văn hoá của gia đình mình. Tỉ dụ như Dung, Hạnh, Hiếu, Nghĩa... Nhìn chung xu hướng đặt tên con theo cách này đều thể hiện ước nguyện của gia đình về vật chất, tinh thần và mẫu hình đối với con cái mà cha mẹ mong đợị Một số trường hợp cha mẹ là người có học thức cao thường đặt tên cho con với ý nghĩa thâm thuý, có thể tên của con cái họ sẽ được bắt nguồn từ những câu thơ bất kỳ tâm đắc, đôi khi còn lấy tên một nhân vật trong văn chương để đặt tên cho con...
Đối với những gia đình thuộc hệ văn hoá bảo thủ mà học vấn không cao, nhất là những gia đình chịu ảnh hưởng của đạo giáo, muốn thuận theo lễ càn khôn thì cứ dựa vào năm sinh, ngày sinh mà đặt tên cho con, hoặc theo mùa sinh mà đặt tên. Có thể thấy do có những tên gọi chỉ chú ý đến ý nghĩa nên phần âm thanh thường lạ tai, đặc biệt là những tên có nguồn gốc Phật giáo như: Chân Giác, Phả Môn... Muốn giải thích được ý nghĩa của những tên gọi đó người ta phải đặt cái tên đó vào trong hệ thống tên của các anh chị em và cả gia đình đó.
Ngày nay cách đặt tên đã có những thay đổi đáng kể. Mặc dù ảnh hưởng của cha mẹ ông bà đối với việc đặt tên cho con cái là rất lớn, nhưng vẫn phải thừa nhận rằng cách nhìn nhận về việc đặt tên cho con cái đã phóng khoáng hơn nhiềụ Trước đây, ngoài việc tránh đặt tên con cái trùng với tên ông bà tổ tiên, bạn bè hay người thân. Nay quan niệm này đã đổi khác trừ ông bà tổ tiên còn thì bạn bè hay người mà cha mẹ hâm mộ họ đều có thể lấy để đặt tên cho con cái mình.
Các dấu hiệu giới tính trong tên gọi như cách dùng đệm Văn cho con trai và đệm Thị cho con gái cũng không còn phổ biến như trước kia nữạ Đặc biệt có cách đặt tên mới theo kiểu kết hợp giữa các tên của từng địa danh. Từ góc độ ngôn ngữ, tên gọi không chi có ý nghĩa mà còn mang âm thanh phù hợp với ngữ âm tiếng Việt. Có những tên gọi do âm thanh xa lạ sau này đã được chuyển âm cho dễ đọc mà vẫn đảm bảo ý nghĩa của tên.
Rất đáng chú ý là những cái tên thuần Việt có khi được đổi sang từ Hán Việt đồng nghĩa hoặc gần nghĩa để tạo cảm giác hay và văn minh hơn. Điều này chính là sự thể hiện cho tính phóng khoáng trong việc đặt tên ngày naỵ Nhìn lại sự biến động của tên gọi người Việt từ trước đến nay rất dễ nhận thấy một điều rằng cách đặt tên kiểu cũ đang dần mất đị Hiện nay duy nhất chỉ có cách đặt tên bằng chữ Hán Việt, bởi một phần do ý nghĩa tốt đẹp của cách đặt tên kiểu nàỵ
Là một hiện tượng ngôn ngữ - văn hoá tồn tại lâu bền với thời gian, cách đặt tên luôn là một vấn đề gây nhiều tranh luận thú vị nhất định trong đời sống văn hoá và ngôn ngữ của người Việt chúng ta
Trong thực tế, Việt Nam cũng như các dân tộc khác trên thế giới đều chú ý đến việc đặt tên. Xã hội càng văn minh thì tên gọi càng được chú ý. Tên gọi có tầm quan trọng đặc biệt không chỉ đối với giao tiếp mà nó còn là sự thể hiện dấu ấn của văn hoá tâm lý, của gia đình, gia tộc. Như vậy nên nhìn nhận tên gọi ở cả khía cạnh ngôn ngữ và văn hoá trong đó văn hoá phải được coi là yếu tố có giá trị cội nguồn quyết định việc lựa chọn phương tiện ngôn ngữ nào để đặt tên.
Xét ở góc độ văn hoá thì tên gọi là một trong những yếu tố phản ánh rõ nét dấu hiệu của văn hoá gia đình, nó liên quan đến truyền thống gia đình, nếp sống và tín ngưỡng, quan điểm giáo dục và cả trình độ học vấn của cha mẹ. Trong văn hoá cổ truyền việc đặt tên cho con cháu là cả một việc hệ trọng và không thể cẩn tắc vô áy náy được.
Trước hết, tên con cháu thường do ông bà hoặc cha mẹ hay các bậc vai vế trong dòng họ đặt chọ Tục lệ này thể hiện tính liên tục và tính truyền thống của văn hoá gia đình. Ông bà hay những người có vai vế đặt tên cho con cháu thường là những người hiểu biết rộng hoặc nắm được hệ thống những tên gọi có trong dòng họ của mình do đó có thể đặt tên cho con cháu của mình mà không sợ trùng với tên các vị trong dòng họ và tránh trùng với tên của thành hoàng làng, thần thánh... Tránh được điều đó tức là người ta đã tránh khỏi cái tội phạm huý.
Có lẽ vì thế mà trong lúc người mẹ mang thai, tên của đứa trẻ đã được chuẩn bị sẵn. Nhiều gia đình chọn đặt tên theo kiểu nối tiếp với tên của cha mẹ. Chẳng hạn tên cha là Khải, thì tên con là Hoàn. Tên mẹ là Thuần thì tên con là Thục... Những gia đình phong kiến thường đặt tên con theo cung cách của vua quan xưa kiạ Tức là chuẩn bị cả một dãy tên để đặt dần.
Có người cho rằng tên của người Việt nếu không có nghĩa thì thôi chứ khi đã có nghĩa thì phải hay, phải tốt. Tuy nhiên ý nghĩa này chưa thật đúng, bởi vì tên thường có nghĩa nhưng không nhất thiết phải hay, phải tốt. Nhiều gia đình nông dân đã đặt cho con mình những cái tên xấu xí với mục đích cho dễ nuôi vì không sợ phạm vào trời đất và các vật linh thiêng. Quan niệm này thường dẫn đến hai cách đặt tên: cách thứ nhất dùng các từ chỉ các công cụ sản xuất như nồi, niêu, xong, chảo... hoặc như các vật dụng đồng áng như: cuốc, thuổng, cột, kèo... Cách thức thứ hai là dùng các từ chỉ giới tính thuần tuý như: cu, hĩm, cò, gái... để đặt tên. Thậm chí có người đến lớn mới có thêm một tên nữa kèm với cái tên giới tính. Nhiều gia đình đặt tên cho con từ những loài cây hoa lá trong vườn, trong nhà mình như: Lúa, Na, Quýt, Mận, Đào...
Ơ' một số gia đình có học, trong nhiều trường hợp ý nghĩa tên của con cái thường được hợp thành và thể hiện quan điểm văn hoá của gia đình mình. Tỉ dụ như Dung, Hạnh, Hiếu, Nghĩa... Nhìn chung xu hướng đặt tên con theo cách này đều thể hiện ước nguyện của gia đình về vật chất, tinh thần và mẫu hình đối với con cái mà cha mẹ mong đợị Một số trường hợp cha mẹ là người có học thức cao thường đặt tên cho con với ý nghĩa thâm thuý, có thể tên của con cái họ sẽ được bắt nguồn từ những câu thơ bất kỳ tâm đắc, đôi khi còn lấy tên một nhân vật trong văn chương để đặt tên cho con...
Đối với những gia đình thuộc hệ văn hoá bảo thủ mà học vấn không cao, nhất là những gia đình chịu ảnh hưởng của đạo giáo, muốn thuận theo lễ càn khôn thì cứ dựa vào năm sinh, ngày sinh mà đặt tên cho con, hoặc theo mùa sinh mà đặt tên. Có thể thấy do có những tên gọi chỉ chú ý đến ý nghĩa nên phần âm thanh thường lạ tai, đặc biệt là những tên có nguồn gốc Phật giáo như: Chân Giác, Phả Môn... Muốn giải thích được ý nghĩa của những tên gọi đó người ta phải đặt cái tên đó vào trong hệ thống tên của các anh chị em và cả gia đình đó.
Ngày nay cách đặt tên đã có những thay đổi đáng kể. Mặc dù ảnh hưởng của cha mẹ ông bà đối với việc đặt tên cho con cái là rất lớn, nhưng vẫn phải thừa nhận rằng cách nhìn nhận về việc đặt tên cho con cái đã phóng khoáng hơn nhiềụ Trước đây, ngoài việc tránh đặt tên con cái trùng với tên ông bà tổ tiên, bạn bè hay người thân. Nay quan niệm này đã đổi khác trừ ông bà tổ tiên còn thì bạn bè hay người mà cha mẹ hâm mộ họ đều có thể lấy để đặt tên cho con cái mình.
Các dấu hiệu giới tính trong tên gọi như cách dùng đệm Văn cho con trai và đệm Thị cho con gái cũng không còn phổ biến như trước kia nữạ Đặc biệt có cách đặt tên mới theo kiểu kết hợp giữa các tên của từng địa danh. Từ góc độ ngôn ngữ, tên gọi không chi có ý nghĩa mà còn mang âm thanh phù hợp với ngữ âm tiếng Việt. Có những tên gọi do âm thanh xa lạ sau này đã được chuyển âm cho dễ đọc mà vẫn đảm bảo ý nghĩa của tên.
Rất đáng chú ý là những cái tên thuần Việt có khi được đổi sang từ Hán Việt đồng nghĩa hoặc gần nghĩa để tạo cảm giác hay và văn minh hơn. Điều này chính là sự thể hiện cho tính phóng khoáng trong việc đặt tên ngày naỵ Nhìn lại sự biến động của tên gọi người Việt từ trước đến nay rất dễ nhận thấy một điều rằng cách đặt tên kiểu cũ đang dần mất đị Hiện nay duy nhất chỉ có cách đặt tên bằng chữ Hán Việt, bởi một phần do ý nghĩa tốt đẹp của cách đặt tên kiểu nàỵ
Là một hiện tượng ngôn ngữ - văn hoá tồn tại lâu bền với thời gian, cách đặt tên luôn là một vấn đề gây nhiều tranh luận thú vị nhất định trong đời sống văn hoá và ngôn ngữ của người Việt chúng ta
