Lý Ngọc Duy

NikolaTesla người Serbia là một trong những nhà phát minh lỗi lạc nhất thếgiới của mọi thời đại, nhưng ông lại là người ít được hưởng nhữngthành quả vĩ đại của mình.
Nikola Tesla sinh ngày 10. 7. 1856 tại làng Smiljan ở Croatia, bố mẹông là người Serbia. Ở tuổi 17 Tesla bắt đầu “suy nghĩ nghiêm túc vềnhững phát minh của mình”. Tesla kể về sức tưởng tượng của mình nhưsau: khi làm một thiết bị nào đó tôi không cần có mô hình, bản vẽ hoặclàm thử, tôi thực hiện toàn bộ phát minh của mình theo một suy nghĩ cósẵn trong đầu rồi cải tiến những khiếm khuyết sau đó cho chạy thử. Ôngtừng nói: “Đối với tôi thì thiết kế chế tạo một tuốc bin ở trong đầuhay tại nhà xưởng không có gì khác nhau. Thậm chí tôi có thể cảm nhậnđược sự mất cân bằng của tuốc bin”.

Ởtuổi 19, năm 1875, ông được học bổng của trường Đại học Kỹ thuật ởGraz. Ông say sưa miệt mài học tập, có khi học liền một mạch từ 3 giờsáng đến 11 giờ. Ngay trong năm học đầu tiên ông đã kết thúc chín mônhọc với điểm thi xuất sắc nhất. Ông từng kể “Tôi có thói quen, đã bắtđầu làm một việc gì thì quyết làm tới cùng”. Khi bắt tay đọc Voltaireông mới “đau đớn” nhận ra rằng “người khổng lồ” này có trên 100 tácphẩm và Tesla đã miệt mài đọc toàn bộ công trình đồ sộ này.
Tesla có những thói quen kỳ quặc. Ông ác cảm với đồ trang sức làm bằngngọc và hoa tai, rất kị lông, tóc của người khác, ông cảm thấy nhộnnhạo khắp người khi trông thấy quả đào. Ông thường nhắc đi nhắc lại mộtsố công việc của mình và số lần nhắc lại đó đủ để chia ba. Khi đi bộbao giờ ông cũng đếm số bước chân, khi ngồi vào bàn ăn ông có thóiquen tính dung tích của bát xúp, tách cà phê hoặc các loại thức ănkhác. Về việc này ông từng viết “Nếu không làm việc đó tôi cảm thấy ănmất cả ngon”.
Chínhtrong thời gian học ở Graz, Tesla đã đụng đến một lĩnh vực gắn bó cảcuộc đời mình sau này: đó là lĩnh vực năng lượng điện. Vào thời kỳ đóđối với nhiều người dòng điện vẫn là một cái gì đó hết sức xa lạ, bíẩn. Tesla lại muốn khám phá những quy luật của lĩnh vực này và ngay từthời đó ông đã có linh cảm tương lai thuộc về điện xoay chiều mặc dùlúc bấy giờ điện xoay chiều hoàn toàn chưa được thử nghiệm trong thựctế.
Năm 1882 Tesla tới Pari làm việc tại chi nhánh của Thomas Edison ởchâu Âu. Năm 1884, ở tuổi 29, Nikola Tesla lên đường sang New York vớitúi tiền trống rỗng. Tại đây một lần nữa ông xin vào làm việc choEdison. Cũng tại nước Mỹ “nhà ảo thuật về điện” đã có những cuộc trìnhdiễn hết sức ngoạn mục và lý thú trước giới thượng lưu ở New York. Ôngđã trình diễn đầy thuyết phục trước giới báo chí về sức mạnh và sự vôhại của hệ thống điện do ông triển khai. Những cuộc trình diễn rất hấpdẫn này đã góp phần thúc đẩy cuộc chạy đua điện khí hóa trên thế giới.
Đây cũng là cuộc chạy đua (dù không mong muốn) giữa Tesla với nhàsáng chế lừng danh thời đó là Thomas Alva Edison. Tuy nhiên Edison làmột mẫu người hoàn toàn trái ngược với Tesla, ông là người hết sức thựctiễn, có nhiều mánh lới, ông không những là một nhà nghiên cứu tài bamà còn là một nhà doanh nghiệp lọc lõi.
Đối với Edison thì Tesla chẳng qua chỉ là một anh chàng “thi sỹ khoahọc”, một lý thuyết gia và là một kẻ thích mày mò vô bổ. Theo Edisonthì Tesla có những ý tưởng “vĩ đại nhưng vô tích sự”. Edison đánh giágiá trị một phát minh ở chỗ phát minh đó mang lại bao nhiêu USD chodoanh nghiệp của mình trong khi Tesla không chỉ quan tâm đến tiền, ôngcho rằng ý nghĩa của một phát minh trước hết là ở chỗ phát minh đó gópphần sử dụng sức mạnh của thiên nhiên vì lợi ích của con người như thếnào.
Trong cuộc chiến trên lĩnh vực năng lượng điện Tesla là kẻ chiến thắngnhưng cuối cùng ông lại là kẻ bị thua thiệt khi cuộc chiến đến hồikết.
Đốivới Tesla điều ông quan tâm nhất không phải là tiền mà là công nghệ mớicủa mình sẽ được ứng dụng rộng rãi như thế nào. Ông từng ước mơ đến mộtngày nào đó nhân loại sẽ được sử dụng thoải mái năng lượng mà khôngphải
trả tiền.

Khi Tesla mới chân ướt chân ráo đến nước Mỹ thì động cơ điện một chiềuđã được sử dụng khá phổ biến. Hồi đó các nhà khoa học đều cho rằngkhông thể dùng điện xoay chiều để chạy động cơ điện. Tuy nhiên Teslalại tin vào linh cảm của mình. Ông suy nghĩ rất nhiều về các loại độngcơ điện xoay chiều khác nhau tuy nhiên không có phương án nào được coilà khả dĩ. Sau bảy năm nghiền ngẫm, đến năm 1882, ý tưởng về một loạiđộng cơ điện xoay chiều hình thành trong một buổi đi dạo ở công viênthành phố. Khi đó Tesla đang làm việc cho công ty điện thoại ở Budapest(Hungary).
Những tuần sau đó Tesla say sưa thiết kế các loại động cơ, dynamô vàmáy biến thế khác nhau sử dụng hoặc sản sinh ra điện xoay chiều. Saunày ông kể lại “Chưa bao giờ tôi được sống lâng lâng sung sướng nhưthời kỳ này. Những ý tưởng mới không ngừng tuôn trào và khó khăn duynhất đối với tôi khi đó là làm sao giữ lại được những ý tưởng đó”.
Tesla nhận ra những ưu điểm nổi bật, có tính quyết định của điện xoaychiều so với điện một chiều: do đặc điểm vật lý điện xoay chiều có thểvận chuyển bằng cáp điện trên tuyến đường dài hàng trăm km với tổn thấtkhông đáng kể, trong khi đó điện một chiều chỉ có thể vận chuyển trênmột quãng đường ngắn hơn rất nhiều, và Tesla say sưa kể với Edison vềphát minh mang tính đột phá của mình với hy vọng thuyết phục đượcEdison đầu tư vào lĩnh vực mới mẻ nhưng đầy triển vọng này.
Hồi đó Edison, vua bóng điện, xây dựng ngay giữa Manhattan một nhà máyđiện công cộng đầu tiên trên thế giới. Tuy nhiện nhà máy này chỉ sảnxuất được điện một chiều vì thế cũng chỉ cung cấp được điện cho hệthống đèn đường trong phạm vi bán kính vài trăm mét. Chính vì thếEdison dự kiến xây dựng một mạng lưới máy phát điện trong thành phốnày.
Nhờ có giấy giới thiệu Tesla đã được Edison tiếp. Nhưng khi Tesla hănghái đề cập đến những ưu thế của hệ thống điện của mình thì bị Edisongạt phắt đi. Ông tỏ ra khó chịu và nói, hãy quên những ý tưởng vớ vẩnđó đi. Ông khẳng định “Dân chúng thích điện một chiều, và tôi cũng chỉquan tâm đến điều này”. Tuy nhiên Edison đã nhận thấy tài năng kỹthuật của chàng thanh niên người Serbia và tuyển anh vào làm việc chomình. Edison thậm chí còn treo giải thưởng 50.000 USD, nếu như Teslathành công trong việc nâng cao công suất của loại dynamo-điện mộtchiều. Tesla chấp nhận thách thức này và sau gần một năm miệt màinghiên cứu ông đã báo cáo với ông chủ về thành công của mình: Edison đãđược cải tiến hệ thống dynamo, nâng cao rõ rệt công suất của chúng.Nhưng Edison quên phắt khoản tiền thưởng năm mươi nghìn USD mà ông tađã hứa với Tesla. Thậm chí Edison còn nói đầy mỉa mai với Tesla khi ôngnày đề cập đến khoản tiền thưởng: “Này Tesla, anh thật sự không hiểutính hài hước của người Mỹ”. Tesla rất tức, lập tức xin thôi việc. Saunày Tesla đã từng viết về thiên tài Edison như sau: “Nếu như Edisonphải tìm một cái kim trong đống rơm thì ông ấy sẽ cần mẫn làm việc nhưmột con ong, ông sẽ lần tìm từng cọng rơm để tìm ra bằng được cái kim.Tôi từng là nhân chứng đáng buồn cho những việc làm này của ông và biếtrõ rằng, với một chút lý thuyết và tính toán ông ta có thể tiết kiệmđược 90% công sức đã bỏ ra”.
Nhờ thành tích xuất sắc khi làm việc ở “Edison Electric Light Company”nên Tesla trở nên khá nổi tiếng trong giới chuyên môn. Chính vì thếngay sau khi thôi việc tại công ty Edison, Tesla đã nhận lời đề nghịcủa một số nhà đầu tư thành lập một công ty riêng của mình mang tên“Tesla Electric Light and Manufacturing Company”.
Nhưng một lần nữa những ước muốn của Tesla không trở thành hiện thực.Thay cho việc hoàn thiện hệ thống điện xoay chiều để đưa ra thị trườngTesla lại phải thực hiện yêu cầu của các nhà đầu tư về việc nghiên cứuhệ thống đèn chiếu sáng trên đường phố và trong các nhà máy. Tesla đãmày mò nghiên cứu trong lĩnh vực này và đã có một loạt bằng sáng chế.Sau khi Tesla hoàn thành nhiệm vụ do các nhà đầu tư đưa ra, ông khôngnhững không được thanh toán sòng phẳng mà còn bị các nhà đầu tư đánhbật ra khỏi công ty.
Sau đó Tesla rơi vào một thời kỳ đầy khó khăn, khốn đốn. Để tồn tại ôngbuộc phải làm công nhân cầu đường một năm liền. Nhưng đến đầu năm 1887vận may bất ngờ đã đến với ông. Người đội trưởng đội cầu đường từngđược nghe kể về chiếc động cơ thần kỳ của Tesla nên giới thiệu Teslavới Alfred K. Brown, Giám đốc Western Union Telegraph Company (cáchãng điện tín cần có điện – vì thế Brown quan tâm đến điện xoay chiềucó thể vận chuyển trên một quãng đường dài mà không sợ tổn thất).
Tesla được tiến hành hoàn thiện công trình nghiên cứu hệ thống điệnxoay chiều trong một phòng nghiên cứu khá rộng rãi không xa EdisonCompany ở Manhattan bao lâu. Một cuộc chạy đua về điện bùng nổ: Teslađăng ký một loạt bằng sáng chế phát minh cho các loại động cơ mới củamình. Ông đăng đàn diễn thuyết, giới thiệu về điện xoay chiều và ít lâusau đã thuyết phục được nhà đại công nghiệp George Westinghouse.
Bản thân Westinghouse cũng là một kỹ sư và là một nhà phát minh, ôngmới tham gia hoạt động trong lĩnh vực điện lực nhưng rất quyết tâm vàđã mua nhiều bằng sáng chế phát minh. Khác với Edison ông tin vàohiệu quả và tính kinh tế của công nghệ mới. Ông mua bằng sáng chế phátminh của Tesla và thỏa thuận công thức thanh toán bản quyền ở mức 2,5USD cho một sức ngựa “Điện - Tesla” – từ đó Westinghouse tham gia cuộcchiến ủng hộ điện xoay chiều.
Do tổn thất điện ở khâu truyền dẫn không cao nên Westinghouse có thểxây dựng các nhà máy điện ở ngoại ô thành phố. Hơn nữa dây đồng dẫnđiện lại nhỏ hơn so với dây dẫn điện một chiều, do đó giá thành điệnxoay chiều thấp hơn so với điện một chiều của các đối thủ cạnh tranh vìvậy chỉ ít lâu sau khách hàng của Westinghouse tăng nhanh so với kháchhàng của Edison.
Tuy nhiên Edison không chịu thất bại. Ông thu thập thông tin về các vụtai nạn do sử dụng điện xoay chiều, viết một loạt bài công kích điệnxoay chiều đồng thời vận động các chính khách bài xích điện xoaychiều. Edison thậm chí còn thuê trẻ em bắt mèo, chó và sử dụng chúngvào các cuộc trình diễn ở nơi công cộng. Ông buộc những mảnh kim loạivào thân thể chó, mèo rồi cho dòng điện chạy qua để dân chúng chứngkiến cảnh chúng bị điện giật như thế nào để rồi nêu câu hỏi: “Hỡi cácvị, các vị có chấp nhận để vợ, con mình nấu nướng bằng dòng điện nàyhay không?”
Tháng giêng 1889 luật tử hình trên ghế điện được thông qua ở New Yorkvà ngay lập tức Edison kêu gọi sử dụng điện xoay chiều để thực hiệnđiều luật này. Vụ tử hình đầu tiên trên ghế điện diễn ra trong tháng8.1890, và dòng điện được sử dụng là điện xoay chiều. Edison đã khôngthành công trong chiến dịch bôi nhọ điện xoay chiều. Trong vòng hai nămWestinghouse đã xây dựng trên 30 nhà máy điện và cung cấp điện xoaychiều Tesla cho 130 thành phố.
Từ tháng 11.1896 hầu như tất cả các thành phố trên thế giới chỉ còn sửdụng điện xoay chiều. Nikola Tesla có cơ hội trở thành người giàu nhấtthế giới: vì theo hợp đồng, cứ mỗi động cơ điện bán ra Tesla đều đượctrả phí bản quyền. Tuy nhiên nhà đầu tư một lần nữa yêu cầu Tesla sửahợp đồng. Tesla coi nhà doanh nghiệp Westinghouse như một người bạnthân thiết của mình nên đã chấp nhận hủy bản hợp đồng đã ký và chấpnhận nhận khoản thù lao một lần là 216.000 USD. Với việc làm này Teslakhông những mất 12 triệu USD tiền bản quyền mà lẽ ra ông sẽ được trả màmất luôn cả khoản bạc tỷ về số lượng động cơ điện bán ra trong tươnglai.
Nếunhư chúng ta xóa đi tất cả các công trình mà Tesla từng đóng góp chongành công nghiệp thì các bánh xe sẽ nhất loạt ngừng chạy, các toa tàuvà đầu tàu điện sẽ đứng yên tại chỗ, các thành phố sẽ tối om, các nhàmáy xay bột sẽ ngừng hoạt động.
Trích phát biểu tuyên dương công trạng Tesla của Chủ tịch ban giám khảo Behrend
Tuy nhiên đối với Tesla tiền không phải là điều quan trọng nhất, điềuông quan tâm nhất là công nghệ mới của mình sẽ được ứng dụng rộng rãinhư thế nào. Hơn nữa khi đó ông đang tập trung nghiên cứu một vấn đềmới. Ông từng ước mơ đến một ngày nào đó nhân loại sẽ được sử dụngthoải mái năng lượng mà không phải trả tiền. Tesla coi mạng lưới điệnchỉ là một giải pháp tạm thời trước khi đi đến một hệ thống phân phối,cung cấp điện không dây.
Năm 1898 ông phát triển thiết bị điều khiển từ xa đầu tiên. Một năm sautrong một phòng nghiên cứu gần Colorado Springs ông đã thành côngtrong việc truyền sóng radio ở tầm xa 1000 km. Năm 1900 Tesla tìm đượcnhà tài trợ để xây dựng một tháp vô tuyến ở Long Island: ông muốn từđây phát sóng năng lượng cao lên tầng cao bầu khí quyển để từ đó phânphát năng lượng ra khắp Trái đất.
Nhưng khi dự án đầy tham vọng này sắp sửa bước vào giai đoạn kết thúcthì nhà đầu tư bất ngờ bỏ cuộc với lập luận một khi bất kỳ ai trên thếgiới đều có thể lấy năng lượng một cách xả láng từ Long Island thì nhàđầu tư chẳng có lợi lộc gì.
Tesla đã bị sốc thần kinh khá mạnh và phải một thời gian dài sau đó ôngmới dần dần hồi phục. Năm 1917 người ta nổ mìn phá dỡ cái tháp khổng lồđó và số sắt thép vụn được bán với giá 1000 USD. Cũng năm đó nhà sángchế được trao huy chương Edison rất danh giá, tuy nhiên Tesla lúc đầuđã từ chối không nhận vì ông cho rằng sự vinh danh này không dành choông mà là cho Edison. Sau đó nhờ sự thuyết phục của Chủ tịch Hội đồnggiám khảo Bernard Arthur Behrend nên cuối cùng Tesla đã chấp nhận giảithưởng này.
Trong bài phát biểu tuyên dương công trạng nhà phát minh Tesla, Chủtịch ban giám khảo Behrend từng nói “Nếu như chúng ta xóa đi tất cảcác công trình mà Tesla từng đóng góp cho ngành công nghiệp thì cácbánh xe sẽ nhất loạt ngừng chạy, các toa tàu và đầu tàu điện sẽ đứngyên tại chỗ, các thành phố sẽ tối om, các nhà máy xay bột sẽ ngừng hoạtđộng”. Quả vậy đóng góp của Tesla hết sức to lớn và là nền tảng của nềncông nghiệp của chúng ta
Bất chấp vinh quang chói lọi và mặc dù có tới 700 bằng sáng chế phátminh nhưng cho đến cuối đời nhà phát minh lừng danh thế giới này chỉ làmột cụ già nghèo khổ. Nikola Tesla mất ngày 7.1.1943 ở tuổi 86 tại mộtkhách sạn ở New York, ông có lẽ là nhà sáng chế phát minh vô tư nhấttrong lịch sử.
Xuân Hoài (Geo.de 3.09)