My OperaLÂM ĐẠI NGỌC NGHE HÁT
Sunday, July 5, 2009 12:26:00 PM
Tác giả Hồng Lâu Mộng rất sành về sự lợi dụng những hí khúc cổ điển để khắc hoạ tính cách nhân vật, hướng độc giả hiểu rõ thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật, hồi thứ hai mưới ba của Hồng lâu Mộng (HLM) : ”Nghe khúc hát Mẫu Đơn Đình, chạnh lòng hờn tủi” là một ví dụ nổi bật.
Mẩu chuyện ấy chủ yếu khắc hoạ sự chuyển biến tâm lý của Lâm Đại Ngọc, tác giả tả rất cụ thể, rất tinh tế, rất tự nhiên và cũng rất sâu sắc, đọc hoài không chán, càng đọc càg thấy mới, làm động lòng người đọc xưa nay, khiến chúng ta không khỏi nhỏ lệ ngậm ngùi cho Lâm Đại Ngọc.
Đoạn văn tả lâm Đại Ngọc trong lòng sầu muộn, muốn trở về phòng. Tình cờ nàng nghe tiếng sáo du dương, lời ca uyển chuyển từ viện Lê Hương truyền ra, nàng biết mười hai cô bé đang tập diễn tuồng. Đại Ngọc bình thường vốn không thích nghe tuồng, nhưng lúc này hai câu hát của Đỗ Lệ Nương trong Mẫu Đơn đình văng vẳng bên tai:
Hai câu hát vô tình nghe được có sức hấp dẫn mạnh mẽ Lâm Đại Ngọc, nàng dừng bước lắng nghe và khi nghe đến vai Liễu Mộng Mai hát đến câu “Bởi nàng người đẹp như hoa, tuổi trôi như nước…” thế là nàng nhập hẳn vào vở tuồng, bất giác bồi hồi xúc động. Đặc biệt khi nghe câu “thương mình ở chốn thâm khuê” lại càng như ngây như dại, đứng không vững nữa, bèn ngồi trên hòn đá ngẫm nghĩ ý vị tám chữ “người đẹp như hoa, tuổi trôi như nước”. Rồi tâm tư dâng trào, lát sau lại nhớ đến câu thơ cổ của Thôi Đồ “nước chảy hoa tàn khéo vô tình” và của Lý Dục “nước chảy hoa trôi xuân đã hết, trên đời cõi tục…”. đồng thời lại nhớ đến Thôi Oanh Oanh trong Tây Sương Ký hát câu :
Nếu để ý đến kỹ xảo nghệ thuật, chúng ta thấy mẩu chuyện trên đây chú trọng đến thủ pháp thoái để mà tiến, ép để mà dương, tầng tầng uốn khúc, vòng vèo mà tiến, liên tiếp dần sâu.
Trước hết, mẩu chuyện tả Lâm Đại Ngọc vốn không thích xem tuồng, vốn không để ý nghe hát tuồng, nhưng bỗng lại bị lời ca hấp dẫn, bất giác dừng lại lắng nghe, rồi lại bị lời ca hay đẹp lôi cuốn, lại rơi nhập vào vở tuồng, rồi nhân đó nàng nhớ những câu thơ, bài từ, câu tuồng than vãn về thời gian năm tháng như nước chảy hoa trôi mà nàng đã từng nghe, từng đọc, cuối cùng bi thương, đau khổ nhớ về người thân, nước mắt dâng trào như ngây như dại. Có thể nói ban đâu là từng đợt sóng lăn tăn, tiếp theo là sóng lớn lan tỏa, lớp lớp va đập, đợt đợt lấn tràn, khiến người đọc dần dần thấy được sự biền chuyển nội tâm của cô con gái nhà quý tộc đa sầu đa cảm không nơi nương tựa, cô độc cô liêu .
Từ chỗ Đại Ngọc nghe khúc hát đặc sắc của câu chuyện trên, chúng ta dễ dàng liên tưởng đến hai nhà thơ lớn đời Đường là Hàn Dũ với bài “Nghe Dĩnh sư đánh đàn” (Thính Dĩnh sư đàn cầm) và Bạch Cư Dị với bài “Tỳ bà hành”. Hàn Dũ tả :
Tạm dịch :
Bài thơ nhằm tả cái hay tuyệt với của khúc đàn do Sư Dĩnh diễn tấu, tiếp theo tả sự biến chuyển tình cảm của mình sau khi nghe khúc nhạc, tả rất rõ ràng, rất tự nhiên; nhưng vì sao khúc nhạc ấy gây nên xúc động trong lòng tác giả thì bài thơ không nói đến, cho nên thiếu đi nét biểu hiện sâu sắc, tế nhị của cảm xúc. Vả lại, bài thơ chỉ dừng ở chỗ miêu tả bản thân khúc nhạc chứ chưa nhân đó mà liên tưởng đến những điều gì khác. Do đó bài thơ trên không đạt bằng “Hồng Lâu Mộng” tả Lâm Đại Ngọc nghe nhạc.
Trong Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị tả người ca nữ chơi đàn tỳ bà lại mang một sắc thái khác, trước tiên tả tiếng nhạc nghe được một cách bất chợt khiến cho người nghe giật mình:
Tạm dịch:
(…)Tiếp theo, nhà thơ tả tiếng đàn mê ly của người ca nữ. Kết thúc khúc đàn, nhà thơ viết :
(…)Sau hết, nhà thơ tả nỗi xúc động do khúc đàn tạo nên
Nguồn: ptnangkhieu
Mẩu chuyện ấy chủ yếu khắc hoạ sự chuyển biến tâm lý của Lâm Đại Ngọc, tác giả tả rất cụ thể, rất tinh tế, rất tự nhiên và cũng rất sâu sắc, đọc hoài không chán, càng đọc càg thấy mới, làm động lòng người đọc xưa nay, khiến chúng ta không khỏi nhỏ lệ ngậm ngùi cho Lâm Đại Ngọc.
Đoạn văn tả lâm Đại Ngọc trong lòng sầu muộn, muốn trở về phòng. Tình cờ nàng nghe tiếng sáo du dương, lời ca uyển chuyển từ viện Lê Hương truyền ra, nàng biết mười hai cô bé đang tập diễn tuồng. Đại Ngọc bình thường vốn không thích nghe tuồng, nhưng lúc này hai câu hát của Đỗ Lệ Nương trong Mẫu Đơn đình văng vẳng bên tai:
“Trước sao hồng tía đua chen,
Giờ sao giếng lấp tường nghiêng thế này.”
Giờ sao giếng lấp tường nghiêng thế này.”
Hai câu hát vô tình nghe được có sức hấp dẫn mạnh mẽ Lâm Đại Ngọc, nàng dừng bước lắng nghe và khi nghe đến vai Liễu Mộng Mai hát đến câu “Bởi nàng người đẹp như hoa, tuổi trôi như nước…” thế là nàng nhập hẳn vào vở tuồng, bất giác bồi hồi xúc động. Đặc biệt khi nghe câu “thương mình ở chốn thâm khuê” lại càng như ngây như dại, đứng không vững nữa, bèn ngồi trên hòn đá ngẫm nghĩ ý vị tám chữ “người đẹp như hoa, tuổi trôi như nước”. Rồi tâm tư dâng trào, lát sau lại nhớ đến câu thơ cổ của Thôi Đồ “nước chảy hoa tàn khéo vô tình” và của Lý Dục “nước chảy hoa trôi xuân đã hết, trên đời cõi tục…”. đồng thời lại nhớ đến Thôi Oanh Oanh trong Tây Sương Ký hát câu :
Hoa trôi dòng nước đỏ ngòm
Muôn sầu vơ vẩn héo hon lòng này
Bao nhiêu câu thơ buồn rầu ai oán, triềm miên đau khổ lúc này đều trào dâng trong tâm tưởng Đại Ngọc khiến nàng xưa nay vốn đa bệnh, lại mất người thân không nơi nương tựa, bất đắc dĩ phải sống ở nhà bà ngoại, bất giác tâm thần ngơ ngẩn, lòng luống bi thương, nước mắt giàn giuạ, đau khổ muôn phần.Muôn sầu vơ vẩn héo hon lòng này
Nếu để ý đến kỹ xảo nghệ thuật, chúng ta thấy mẩu chuyện trên đây chú trọng đến thủ pháp thoái để mà tiến, ép để mà dương, tầng tầng uốn khúc, vòng vèo mà tiến, liên tiếp dần sâu.
Trước hết, mẩu chuyện tả Lâm Đại Ngọc vốn không thích xem tuồng, vốn không để ý nghe hát tuồng, nhưng bỗng lại bị lời ca hấp dẫn, bất giác dừng lại lắng nghe, rồi lại bị lời ca hay đẹp lôi cuốn, lại rơi nhập vào vở tuồng, rồi nhân đó nàng nhớ những câu thơ, bài từ, câu tuồng than vãn về thời gian năm tháng như nước chảy hoa trôi mà nàng đã từng nghe, từng đọc, cuối cùng bi thương, đau khổ nhớ về người thân, nước mắt dâng trào như ngây như dại. Có thể nói ban đâu là từng đợt sóng lăn tăn, tiếp theo là sóng lớn lan tỏa, lớp lớp va đập, đợt đợt lấn tràn, khiến người đọc dần dần thấy được sự biền chuyển nội tâm của cô con gái nhà quý tộc đa sầu đa cảm không nơi nương tựa, cô độc cô liêu .
Từ chỗ Đại Ngọc nghe khúc hát đặc sắc của câu chuyện trên, chúng ta dễ dàng liên tưởng đến hai nhà thơ lớn đời Đường là Hàn Dũ với bài “Nghe Dĩnh sư đánh đàn” (Thính Dĩnh sư đàn cầm) và Bạch Cư Dị với bài “Tỳ bà hành”. Hàn Dũ tả :
“Ta dư hữu lưỡng nhĩ,
Vị tỉnh thính ti hoàng
Tự văn Dĩnh sư đàn,
Khởi toạ tại nhất bàng,
Thọi thủ cự chỉ chi,
Thấp y lệ bàng bàng,
Dĩnh hồ nhĩ thành năng,
Vô dĩ băng thán trí ngã trường”
Vị tỉnh thính ti hoàng
Tự văn Dĩnh sư đàn,
Khởi toạ tại nhất bàng,
Thọi thủ cự chỉ chi,
Thấp y lệ bàng bàng,
Dĩnh hồ nhĩ thành năng,
Vô dĩ băng thán trí ngã trường”
Tạm dịch :
Thương thay hai lỗ tai ta
Trúc ti cũng đã nghe qua lắm lần
Từ nghe sư Dĩnh đàn cầm
Đứng ngồi thấp thỏm muôn phần chẳng yên
Tay đàn sao bỗng ngưng liền
Lệ đâu thấm áo nỗi niềm cảm thông
Sư Dĩnh ôi ! Tài vô cùng
Nói sao cho hết nỗi lòng trái ngang.
Trúc ti cũng đã nghe qua lắm lần
Từ nghe sư Dĩnh đàn cầm
Đứng ngồi thấp thỏm muôn phần chẳng yên
Tay đàn sao bỗng ngưng liền
Lệ đâu thấm áo nỗi niềm cảm thông
Sư Dĩnh ôi ! Tài vô cùng
Nói sao cho hết nỗi lòng trái ngang.
Bài thơ nhằm tả cái hay tuyệt với của khúc đàn do Sư Dĩnh diễn tấu, tiếp theo tả sự biến chuyển tình cảm của mình sau khi nghe khúc nhạc, tả rất rõ ràng, rất tự nhiên; nhưng vì sao khúc nhạc ấy gây nên xúc động trong lòng tác giả thì bài thơ không nói đến, cho nên thiếu đi nét biểu hiện sâu sắc, tế nhị của cảm xúc. Vả lại, bài thơ chỉ dừng ở chỗ miêu tả bản thân khúc nhạc chứ chưa nhân đó mà liên tưởng đến những điều gì khác. Do đó bài thơ trên không đạt bằng “Hồng Lâu Mộng” tả Lâm Đại Ngọc nghe nhạc.
Trong Tỳ bà hành của Bạch Cư Dị tả người ca nữ chơi đàn tỳ bà lại mang một sắc thái khác, trước tiên tả tiếng nhạc nghe được một cách bất chợt khiến cho người nghe giật mình:
“Hốt văn thuỷ thượng tì bà thanh
Chủ nhân vong quy khách bất phát.
Tầm thanh ám vấn đàn giả thuỳ
Tỳ bà thanh đình dục ngữ trì
Di thuyền tương cận yêu tương kiến
Thiêm tửu hồi đăng trùng khai yến
Thiên hô vạn hoán thuỷ xuất lai
Do bảo tỳ bà bán già diện.”
Chủ nhân vong quy khách bất phát.
Tầm thanh ám vấn đàn giả thuỳ
Tỳ bà thanh đình dục ngữ trì
Di thuyền tương cận yêu tương kiến
Thiêm tửu hồi đăng trùng khai yến
Thiên hô vạn hoán thuỷ xuất lai
Do bảo tỳ bà bán già diện.”
Tạm dịch:
Tiếng tỳ nghe vẳng bên sông,
Chủ khuây khoả lại, khách dùng dằng xuôi
Lần tiếng sẽ hỏi ai đàn tá
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh
Dời thuyền ghé lại thăm tình
Chong đèn thêm rượu còn dành cuộc vui
Mời mọc mãi thấy người bỡ ngỡ
Tay ôm đàn che nửa mặt hoa
Chủ khuây khoả lại, khách dùng dằng xuôi
Lần tiếng sẽ hỏi ai đàn tá
Dừng dây tơ nấn ná làm thinh
Dời thuyền ghé lại thăm tình
Chong đèn thêm rượu còn dành cuộc vui
Mời mọc mãi thấy người bỡ ngỡ
Tay ôm đàn che nửa mặt hoa
(…)Tiếp theo, nhà thơ tả tiếng đàn mê ly của người ca nữ. Kết thúc khúc đàn, nhà thơ viết :
Đông thuyền tây phảng tiêu vô ngôn
Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch.
(Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt
Một vầng trăng trong vắt dòng sông)
Duy kiến giang tâm thu nguyệt bạch.
(Thuyền mấy lá đông tây lặng ngắt
Một vầng trăng trong vắt dòng sông)
(…)Sau hết, nhà thơ tả nỗi xúc động do khúc đàn tạo nên
Nguồn: ptnangkhieu
