My OperaKHAI BÚT ĐẦU NĂM – MỘT NÉT ĐẸP VĂN HOÁ GIẦU Ý NGHĨA
Sunday, January 3, 2010 1:27:53 PM
Khai bút đầu năm – Một nét đẹp văn hoá giầu ý nghĩa
Năm cũ qua đi năm mới đến, mùa xuân về, vạn sự lại như được tiếp thêm sức sống mới. Sau khi làm lễ tiễn ông Táo về trời, chuẩn bị mâm lễ cúng giao thừa để tưởng nhớ, tri ân tổ tiên, nguồn cội và cầu mong cho một năm mới an lành, gặp nhiều may mắn. Giao thừa xong chọn giờ Hoàng đạo không kể Mồng một là ngày tốt hay xấu thì làm lễ khai bút. Tuy không có qui định bắt buộc về lễ khai bút đầu xuân, song ý tưởng tôn trọng việc học đã nâng thành một hành động mang ý niệm tâm linh và trở thành truyền thống văn hoá không thể thiếu đối với dân tộc Việt Nam mỗi dịp năm mới.
Theo từ điển Bách khoa toàn thư: Khai bút là bắt đầu viết chữ trong ngày đầu năm mới. Theo tục xưa: Đầu năm khai bút. Câu thơ khai bút.
Theo từ điển Hán Việt của NXB Văn Hoá Thông tin năm 2001: Khai bút là cầm bút viết hoặc vẽ lần đầu tiên vào dịp đầu năm.
Sách “Đất lề quê thói” của tác giả Nhất Thanh và Vũ Văn Khiếu, NXB Đồng Tháp năm 1992 có đoạn viết: Ngày xưa, nhiều người không biết chữ (chữa Nho) hoặc chỉ được học chút ít có khi chỉ đủ biết ký 3 chữ tên, quanh năm không phải viết lách gì thì tất nhiên không có chuyện khai bút. Trái lại, những người thường hay viết như ông đồ, các nhà khoa giáp và nhất là những người làm việc quan đều coi việc khai bút là hệ trọng, khai bút cũng chọn ngày tốt.
Theo học giả Phan Kế Bính viết trong Việt Nam phong tục: “Từ ngày mồng 2 giở đi người thì chọn ngày xuất hành, người thì hái cành hoa về cài vào cửa gọi là đi hái lộc, người làm quan thì chọn ngày khai ấn, học trò thì chọn ngày khai bút...". Như vậy, có thể thấy lễ khai bút đầu xuân là một hoạt động đã có từ lâu, phải chăng nó được ra đời và gắn liền với các phong tục khác của người Việt Nam mỗi dịp xuân về.
Khai bút là lần cầm bút đầu tiên trong một năm mới, những gì được tái hiện trên giấy lúc này có ý nghĩa như một lời ước nguyện. Nguyện vọng ở đây có thể cho mình, cho người thân và cũng có thể cao hơn là mong ước cho dân tộc. Học trò khai bút mong việc học hành tiến bộ, đỗ đạt, mai sau công thành danh toại, những người nhàn tản ghi lại những cảm hứng về mùa xuân. Có thể nói, việc viết ra những điều mình tâm nguyện cho một năm mới có ý nghĩa thật lớn lao về mặt tinh thần, khiến người viết như được tiếp thêm sức mạnh để thực hiện những điều mà mình mong muốn. Dường như đó là một nhu cầu bản thể của tất cả chúng ta. Điều này cũng lý giải cho sự ra đời và lưu tồn cho đến ngày nay của lệ khai bút đầu xuân.
Khai bút là đại cát, là sự tốt lành vui mừng lớn lao. Vì thế lễ khai bút phải được chuẩn bị chu đáo và tiến hành trang trọng. Sau giao thừa, chọn giờ Hoàng đạo, các quan chức, nho sĩ, học trò chuẩn bị án thư, nghiên mực, bút lông và giấy hoặc lụa để làm lễ khai bút đầu năm. Các vật dụng này đều được chuẩn bị chu đáo và là những đồ mới.
Ngày xưa, dòng chữ khai bút thường là "Xuân vương chính nguyệt sơ... nhật khai bút đại cát" (Tháng đầu xuân ngày mồng... khai bút tốt lành). Nội dung khai bút thường là một câu đối, một bài thơ hoặc một câu danh ngôn. Đôi khi, bài khai bút lại là một vài lời tâm nguyện dành cho năm mới. Sau này, nội dung bài khai bút đã được thay đổi tùy theo hoàn cảnh, sở thích và thông điệp mà mỗi người muốn gửi đến bạn bè, đồng nghiệp, hoặc hội đoàn của mình. Bài khai bút sau đó được đặt ở một nơi trang trọng.
Ngoài phong tục Khai Bút vào dịp Tết, người Việt ta còn có một phong tục khác cũng đề cao tinh thần quý chữ. Đó là phong tục xin Chữ đầu năm. Vào giờ khắc giao mùa, người Việt ta tin rằng cầu xin khấn nguyện điều lành vào thời khắc này sẽ rất linh thiêng và ảnh hưởng suốt trong năm. Xin một chữ "An", chữ "Phúc", chữ "Đạt",...cũng là một cách khai bút cho cả gia đình.
Ngoài ra Sách: “100 điều nên biết về phong tục Việt Nam” cũng cho biết thêm những người có chức vụ lớn như: Tổng đốc, Tuần phủ, Tri phủ, Tri huyện... thì có lễ khai ấn và khai triện. Ấn và triện là những con dấu của những người giữ chức vụ chỉ huy trong chính quyền. Các vị này nhân đầu năm làm lễ khai ấn, triện bằng cách đóng dấu vào những giấy tờ công văn để cầu mong cho "thiên hạ thái bình" và dân chúng được "an cư lạc nghiệp". Lễ khai ấn và khai triện thường được cử hành vào ngày khai hạ mồng 7 tháng giêng âm lịch. Đối với các quan võ thì có tục khai kiếm... Còn dân chúng thì tùy theo nghề nghiệp của mình cũng làm lễ khai trương cửa hàng hay công việc của mình bằng lễ cúng các vị tổ của các nghề gọi là "lễ cúng Tiên Sư" (thường là vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch).
Mọi sự bắt đầu đều rất được coi trọng, một sự thành công khởi đầu sẽ tạo niềm tin cho những bước tiến suôn sẻ sau này. Khai bút là lần cầm bút đầu tiên trong một năm mới, đó không chỉ là một cử chỉ năm hoá rất đẹp và giàu ý nghĩa, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của người Việt mà còn làm rạng rỡ thêm truyền thống hiếu học của người dân Việt Nam. Thiết nghĩ, lễ khai bút đầu xuân cần được tổ chức không chỉ ở mỗi cá nhân, gia đình, mà cần được tổ chức tại các di tích lịch sử văn hoá như Văn Miếu,... nhằm động viên, khích lệ truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam vốn đã được trân trọng, giữ gìn qua hàng ngàn năm lịch sử ./.
Năm cũ qua đi năm mới đến, mùa xuân về, vạn sự lại như được tiếp thêm sức sống mới. Sau khi làm lễ tiễn ông Táo về trời, chuẩn bị mâm lễ cúng giao thừa để tưởng nhớ, tri ân tổ tiên, nguồn cội và cầu mong cho một năm mới an lành, gặp nhiều may mắn. Giao thừa xong chọn giờ Hoàng đạo không kể Mồng một là ngày tốt hay xấu thì làm lễ khai bút. Tuy không có qui định bắt buộc về lễ khai bút đầu xuân, song ý tưởng tôn trọng việc học đã nâng thành một hành động mang ý niệm tâm linh và trở thành truyền thống văn hoá không thể thiếu đối với dân tộc Việt Nam mỗi dịp năm mới.
Theo từ điển Bách khoa toàn thư: Khai bút là bắt đầu viết chữ trong ngày đầu năm mới. Theo tục xưa: Đầu năm khai bút. Câu thơ khai bút.
Theo từ điển Hán Việt của NXB Văn Hoá Thông tin năm 2001: Khai bút là cầm bút viết hoặc vẽ lần đầu tiên vào dịp đầu năm.
Sách “Đất lề quê thói” của tác giả Nhất Thanh và Vũ Văn Khiếu, NXB Đồng Tháp năm 1992 có đoạn viết: Ngày xưa, nhiều người không biết chữ (chữa Nho) hoặc chỉ được học chút ít có khi chỉ đủ biết ký 3 chữ tên, quanh năm không phải viết lách gì thì tất nhiên không có chuyện khai bút. Trái lại, những người thường hay viết như ông đồ, các nhà khoa giáp và nhất là những người làm việc quan đều coi việc khai bút là hệ trọng, khai bút cũng chọn ngày tốt.
Theo học giả Phan Kế Bính viết trong Việt Nam phong tục: “Từ ngày mồng 2 giở đi người thì chọn ngày xuất hành, người thì hái cành hoa về cài vào cửa gọi là đi hái lộc, người làm quan thì chọn ngày khai ấn, học trò thì chọn ngày khai bút...". Như vậy, có thể thấy lễ khai bút đầu xuân là một hoạt động đã có từ lâu, phải chăng nó được ra đời và gắn liền với các phong tục khác của người Việt Nam mỗi dịp xuân về.
Khai bút là lần cầm bút đầu tiên trong một năm mới, những gì được tái hiện trên giấy lúc này có ý nghĩa như một lời ước nguyện. Nguyện vọng ở đây có thể cho mình, cho người thân và cũng có thể cao hơn là mong ước cho dân tộc. Học trò khai bút mong việc học hành tiến bộ, đỗ đạt, mai sau công thành danh toại, những người nhàn tản ghi lại những cảm hứng về mùa xuân. Có thể nói, việc viết ra những điều mình tâm nguyện cho một năm mới có ý nghĩa thật lớn lao về mặt tinh thần, khiến người viết như được tiếp thêm sức mạnh để thực hiện những điều mà mình mong muốn. Dường như đó là một nhu cầu bản thể của tất cả chúng ta. Điều này cũng lý giải cho sự ra đời và lưu tồn cho đến ngày nay của lệ khai bút đầu xuân.
Khai bút là đại cát, là sự tốt lành vui mừng lớn lao. Vì thế lễ khai bút phải được chuẩn bị chu đáo và tiến hành trang trọng. Sau giao thừa, chọn giờ Hoàng đạo, các quan chức, nho sĩ, học trò chuẩn bị án thư, nghiên mực, bút lông và giấy hoặc lụa để làm lễ khai bút đầu năm. Các vật dụng này đều được chuẩn bị chu đáo và là những đồ mới.
Ngày xưa, dòng chữ khai bút thường là "Xuân vương chính nguyệt sơ... nhật khai bút đại cát" (Tháng đầu xuân ngày mồng... khai bút tốt lành). Nội dung khai bút thường là một câu đối, một bài thơ hoặc một câu danh ngôn. Đôi khi, bài khai bút lại là một vài lời tâm nguyện dành cho năm mới. Sau này, nội dung bài khai bút đã được thay đổi tùy theo hoàn cảnh, sở thích và thông điệp mà mỗi người muốn gửi đến bạn bè, đồng nghiệp, hoặc hội đoàn của mình. Bài khai bút sau đó được đặt ở một nơi trang trọng.
Ngoài phong tục Khai Bút vào dịp Tết, người Việt ta còn có một phong tục khác cũng đề cao tinh thần quý chữ. Đó là phong tục xin Chữ đầu năm. Vào giờ khắc giao mùa, người Việt ta tin rằng cầu xin khấn nguyện điều lành vào thời khắc này sẽ rất linh thiêng và ảnh hưởng suốt trong năm. Xin một chữ "An", chữ "Phúc", chữ "Đạt",...cũng là một cách khai bút cho cả gia đình.
Ngoài ra Sách: “100 điều nên biết về phong tục Việt Nam” cũng cho biết thêm những người có chức vụ lớn như: Tổng đốc, Tuần phủ, Tri phủ, Tri huyện... thì có lễ khai ấn và khai triện. Ấn và triện là những con dấu của những người giữ chức vụ chỉ huy trong chính quyền. Các vị này nhân đầu năm làm lễ khai ấn, triện bằng cách đóng dấu vào những giấy tờ công văn để cầu mong cho "thiên hạ thái bình" và dân chúng được "an cư lạc nghiệp". Lễ khai ấn và khai triện thường được cử hành vào ngày khai hạ mồng 7 tháng giêng âm lịch. Đối với các quan võ thì có tục khai kiếm... Còn dân chúng thì tùy theo nghề nghiệp của mình cũng làm lễ khai trương cửa hàng hay công việc của mình bằng lễ cúng các vị tổ của các nghề gọi là "lễ cúng Tiên Sư" (thường là vào ngày mồng 9 tháng Giêng âm lịch).
Mọi sự bắt đầu đều rất được coi trọng, một sự thành công khởi đầu sẽ tạo niềm tin cho những bước tiến suôn sẻ sau này. Khai bút là lần cầm bút đầu tiên trong một năm mới, đó không chỉ là một cử chỉ năm hoá rất đẹp và giàu ý nghĩa, góp phần vào việc bảo tồn và phát huy những truyền thống văn hoá tốt đẹp của người Việt mà còn làm rạng rỡ thêm truyền thống hiếu học của người dân Việt Nam. Thiết nghĩ, lễ khai bút đầu xuân cần được tổ chức không chỉ ở mỗi cá nhân, gia đình, mà cần được tổ chức tại các di tích lịch sử văn hoá như Văn Miếu,... nhằm động viên, khích lệ truyền thống hiếu học của dân tộc Việt Nam vốn đã được trân trọng, giữ gìn qua hàng ngàn năm lịch sử ./.
