TO BE A GOOD LAWYER

Khi nghiên cứu vá» sá»± phát triá»n của con ngÆ°á»i, tôi Äã rút ra kết luận rằng sá»± phát triá»n của con ngÆ°á»i lá» thuá»c vào hai yếu tá».

- Yếu tá» thứ nhất mà từ xÆ°a Äến nay chúng ta vẫn bàn là hoàn cảnh khách quan, Äược thá» hiá»n tập trung bằng thá» chế và luật pháp. Những yếu tá» Äó vừa kiá»m soát, vừa hạn chế, vừa xúc tiến con ngÆ°á»i phát triá»n thông qua cấu trúc các quyá»n con ngÆ°á»i. Quyá»n con ngÆ°á»i chính là vá» vật chất, vá» pháp chế của tá»± do. Ngày nay chúng ta không thá» chá» bàn Äến tá»± do nhÆ° là quyá»n tá»± nhiên cá» xÆ°a nữa, tá»± do hiá»n Äại phải Äược khẳng Äá»nh là các quyá»n chính trá», các quyá»n xã há»i, các quyá»n vÄn hóa, các quyá»n kinh tế. Quyá»n con ngÆ°á»i bao giá» cÅ©ng Äược thá» hiá»n trên cÆ¡ sá» những khía cạnh nhÆ° vậy. Không có kinh tế tá»± do, không Äược buôn bán làm Än má»t cách tá»± do thì không có quyá»n tá»± do kinh tế. Không có các quyá»n tá»± do báo chí, tá»± do ngôn luận, tá»± do cÆ° trú thì con ngÆ°á»i không có các quyá»n tá»± do xã há»i. Sá»ng trong má»t môi trÆ°á»ng mà á» Äấy con ngÆ°á»i không bá» trừng phạt vá» mặt luật pháp nhÆ°ng bá» chất vấn và níu kéo bá»i các yếu tá» vÄn hoá lạc hậu thì con ngÆ°á»i không tá»± do vá» vÄn hóa. Do Äó, nhân quyá»n là sá»± chi tiết hóa các quyá»n tá»± do của con ngÆ°á»i. Má»t không gian khách quan thuận lợi cho sá»± phát triá»n của con ngÆ°á»i là không gian mà các quyá»n con ngÆ°á»i Äược khẳng Äá»nh má»t cách Äầy Äủ nhất.

- Yếu tá» thứ hai là trạng thái tá»± do bên trong của má»i con ngÆ°á»i. Nghiên cứu các quy luật của tá»± do diễn ra trong Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i là má»t ná»­a nhiá»m vụ của nghiên cứu khoa há»c vá» tá»± do. Khi tìm hiá»u vá» má»t trong những cuá»c cách mạng vÄ© Äại nhất của con ngÆ°á»i là phong trào "Khai sáng" á» thế ká»· XVI, XVII, tôi nghÄ© rằng có lẽ từ "Khai sáng" không thật Äúng lắm vá»i bản chất của cuá»c cách mạng này. "Khai sáng" là hoạt Äá»ng khai má» vá» nhận thức của Äá»i tượng này vá»i Äá»i tượng kia nhÆ°ng xét theo những gì mà cuá»c cách mạng ấy Äem lại cho nhân loại thì nên gá»i Äó là thá»i kỳ "Thức tá»nh" má»i Äúng, bá»i vì nhá» có phong trào ấy mà má»i con ngÆ°á»i bá»ng nhận ra mình là má»t cá nhân. Tuy nhiên, rất Äáng tiếc rằng cho Äến bây giá» má»t bá» phận lá»n của nhân loại vẫn chÆ°a nhận ra mình là ai, có nhiá»u ngÆ°á»i Äược giáo dục rất cẩn thận cÅ©ng không nhận ra mình là ai và có nhiá»u dân tá»c vẫn chÆ°a thức tá»nh má»t thá»±c tế, má»t chân lý, má»t sá»± thật vô cùng há» trá»ng Äá»i vá»i tiến trình phát triá»n của nhân loại là: má»i chúng ta là má»t cá nhân.

Tôi cho rằng, cần phải Äặt ra vấn Äá» nghiên cứu quy luật hình thành các cá nhân, cấu trúc không gian tinh thần của má»t cá nhân và các Äiá»u kiá»n cần thiết cho viá»c hình thành các giá trá» cá nhân, hình thành cấu trúc tinh thần lành mạnh của má»t cá nhân. Äó là những nhận thức rất cần thiết, bá»i vì, má»i con ngÆ°á»i muá»n trá» thành má»t cá thá» phát triá»n nhất thiết phải ý thức Äược rằng má»i ngÆ°á»i Äá»u có không gian tinh thần của riêng há» và há» phải biết rõ không gian tinh thần ấy, Äá»ng thá»i Äá» thá» hiá»n ra bên ngoài thì há» phải có những không gian vật chất tá»i thiá»u nào Äá» có những Äiá»u kiá»n bình Äẳng Äá»i thoại theo những tiêu chuẩn thông thÆ°á»ng. HÆ¡n nữa con ngÆ°á»i cÅ©ng cần hiá»u rằng, khi những qui luật của tá»± do bên trong và bên ngoài Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i bá» phá vỡ thì nó sẽ gây ra những há»ng hóc phá» biến nào và má»i ngÆ°á»i phải làm gì Äá» giữ gìn sá»± lành mạnh của chính mình. Äó là những mục Äích chính của nghiên cứu này.

I. KHÃI NIá»M KHÃNG GIAN TINH THẦN

1. Cái tôi là hạt nhân cÆ¡ bản của cấu trúc Äá»i sá»ng tinh thần

Phân tích cái Tôi là Äiá»m xuất phát của toàn bá» viá»c nhận thức lại cuá»c sá»ng và con ngÆ°á»i. Bản chất của nghiên cứu cái Tôi là nghiên cứu giá trá» cá nhân. Cái tôi là hạt nhân cÆ¡ bản trong cấu trúc Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i. Nếu không tôn trá»ng cái Tôi, không tôn trá»ng cá nhân thì chúng ta Äã phá vỡ ngôi nhà tinh thần chứa Äá»±ng những ná»i dung cao quý của cuá»c sá»ng. Cái Tôi là má»t không gian phức hợp, bao gá»m tất cả từ cái Tôi vật chất, cái Tôi tinh thần, cái Tôi trách nhiá»m, cái Tôi quyá»n lá»±c Äến cái Tôi quyá»n lợi, cái Tôi hÆ°á»ng thụ... Nghiên cứu cấu trúc của cái Tôi chính là nghiên cứu cấu trúc ná»n tảng tâm lý, ná»n tảng tá»± nhiên của các quyá»n cá nhân hay nghiên cứu triết há»c của nhân quyá»n. Cái Tôi là má»t từ biá»u hiá»n tập trung nhất, cô Äá»ng nhất ná»i dung của khái niá»m gá»i là nhân quyá»n. Nhân quyá»n là quyá»n của con ngÆ°á»i mà không có con ngÆ°á»i thì không thá» có quyá»n của con ngÆ°á»i. Nếu không hiá»u Äược cấu trúc tinh thần, cấu trúc ná»i dung của cái Tôi thì chúng ta sẽ không hiá»u con ngÆ°á»i và má»i nghiên cứu còn lại Äá»u không có ý nghÄ©a. Nghiên cứu quy luật hình thành cái Tôi, nghiên cứu ná»i dung cấu trúc của cái Tôi, không gian của cái Tôi... là nghiên cứu Äiá»m xuất phát tạo ra các chính sách hay lý thuyết chính trá» Äá» tạo ra má»t xã há»i lành mạnh và phát triá»n.

Cái Tôi là má»t không gian tinh thần trong Äó không gian Äầu tiên là không gian quyá»n lợi, Äây là không gian có liên quan Äến các giá trá» vật chất nhÆ° nhà cá»­a, xe cá»... Äiá»u Äó có nghÄ©a là khi nói Äến cái Tôi phải nói Äến sá» hữu của cái Tôi. Sá» hữu vật chất là má»t trong những ná»i dung dễ nhận biết nhất liên quan Äến quyá»n con ngÆ°á»i. Nếu không làm rõ khái niá»m sá» hữu liên quan Äến má»t con ngÆ°á»i thì tức là chúng ta tÆ°á»c bá» má»t phần quan trá»ng Äá» con ngÆ°á»i có thá» có kinh nghiá»m ban Äầu vá» các quyá»n của mình. Suy cho cùng, khi ngÆ°á»i ta lên án cái Tôi chủ yếu muá»n nói Äến khía cạnh vật chất của cái Tôi. Chính cái Tôi vật chất này nếu không Äược tôn trá»ng, không Äược thá» hiá»n trong ná»i dung của cá quyá»n con ngÆ°á»i thì nó sẽ trá» thành xuất phát Äiá»m của các hiá»n tượng tiêu cá»±c nhÆ° tham nhÅ©ng. Nếu chúng ta không giải quyết thoả Äáng tất cả các quy tắc Äá» cấu tạo nên cái Tôi chính Äáng thì cái chúng ta gặt hái sẽ là hiá»n tượng tham nhÅ©ng mà các nÆ°á»c chậm phát triá»n Äang phải ÄÆ°Æ¡ng Äầu.

Không gian thứ hai quan trá»ng hÆ¡n và thÆ°á»ng dễ bá» tha hoá hÆ¡n là cái Tôi tinh thần. Nó bao gá»m không gian quyá»n lá»±c, không gian trách nhiá»m, không gian nghÄ©a vụ, những trạng thái tâm lý, những nÄng lá»±c, những giá trá» tinh thần... Äá» phân biá»t cái Tôi này vá»i cái Tôi khác. Ranh giá»i của con ngÆ°á»i này vá»i con ngÆ°á»i kia chính là ranh giá»i của sá»± khác nhau vá» mặt ná»i dung của không gian này. Dấu hiá»u cá nhân thá» hiá»n á» cái khác ấy. Sá»± khác nhau của con ngÆ°á»i hay sá»± tá»n tại của các cá nhân chính là má»t trong những tá» chất mỹ há»c quan trá»ng nhất Äá» cấu tạo nên nhân loại.

2. Cái Tôi và cái Chúng ta

Má»t trong những ná»i dung quan trá»ng của cái Tôi là cái Chúng ta. Chúng ta là má»t trạng thái phát triá»n của cái Tôi, má»t trạng thái cá biá»t của cái Tôi. Chúng ta và Tôi không phải là hai không gian Äá»c lập khác nhau. Cái Tôi là trên hết, là nguá»n gá»c của má»i thứ còn lại, trong Äó có cái Chúng ta. Nhiá»u ngÆ°á»i vẫn luôn cho rằng cái Chúng ta bao trùm lên cái Tôi nhÆ°ng không phải thế, cái Tôi chứa tất cả má»i thứ. Khi nào cái Chúng ta á» bên ngoài cái Tôi, bao lên cái Tôi thì Äó là trái tá»± nhiên.

Nếu Äặt cái Chúng ta lên trên cái Tôi sẽ làm phá vỡ Äá»nh nghÄ©a quan trá»ng nhất vá» con ngÆ°á»i. Tá»± do sinh ra con ngÆ°á»i, con ngÆ°á»i là chủ thá» của sá»± Äàm phán và tạo ra các khế Æ°á»c. Cái Chúng ta tá»n tại Äược là nhá» những thoả thuận mà không có những cái Tôi thì không thá» có thoả thuận. Tóm lại, cái Tôi có trÆ°á»c, cái Tôi chứa Äá»±ng má»i thứ, cái Tôi là Äiá»m bắt Äầu của má»i quá trình xã há»i. Nếu cái Tôi là cái bánh thì cái Chúng ta là yếu tá» tạo ra nhân của cái bánh. Cái Chúng ta là má»t trong những ná»i dung quan trá»ng nhất, thá» hiá»n tầm vóc của cái Tôi, nhÆ°ng nó không thá» thay thế cái Tôi Äược. Nếu không có cái Chúng ta trong cái Tôi thì anh là má»t ngÆ°á»i xấu, nhÆ°ng nếu không có cái Tôi thì anh không thành con ngÆ°á»i.

Nghiên cứu vá» ná»i dung Chúng ta sẽ giúp làm rõ không gian nghÄ©a vụ và trách nhiá»m trong cái Tôi. Cái Tôi biến thành cái Chúng ta thông qua không gian trách nhiá»m, không gian nghÄ©a vụ. Không gian nghÄ©a vụ và trách nhiá»m tạo ra phần Chúng ta trong cái Tôi, tức tạo ra tâm lý Äại diá»n. Do Äó, cái Chúng ta chính là cÆ¡ sá» của lý thuyết Äại diá»n. Nếu má»t ngÆ°á»i tá»± nhận là Äại diá»n mà không ý thức Äược nghÄ©a vụ và trách nhiá»m của mình thì ngÆ°á»i Äó Äại diá»n cho ai và hy sinh cái gì? Kẻ muá»n làm Äại diá»n thì phải biết ta Äại diá»n cho ai, ta phải mất cái gì Äá» thá»±c hiá»n quyá»n Äại diá»n, ta phải có những nÄng lá»±c nào Äá» hoàn tất nghÄ©a vụ Äại diá»n. Tuy nhiên, nếu dừng á» mức Äá» hoàn tất nghÄ©a vụ thì má»i chá» Äủ cho sá»± tá»n tại của xã há»i chứ chÆ°a Äủ cho sá»± phát triá»n. Có những nghÄ©a vụ bắt buá»c và có cả những nghÄ©a vụ không phải là bắt buá»c mà là sứ má»nh. Ví dụ, không phải ai cÅ©ng buá»c phải có trách nhiá»m hy sinh thân mình vì Tá» quá»c nhÆ°ng có những ngÆ°á»i làm nhÆ° thế. NhÆ° vậy, con ngÆ°á»i vẫn luôn có những hành vi vượt ra ngoài nghÄ©a vụ và trách nhiá»m. Cần phải nghiên cứu cả hiá»n tượng này vì Äó là cấu trúc Siêu Chúng ta. Cái Siêu Chúng ta là trạng thái phát triá»n cao của cái Tôi. Không gian Siêu Chúng ta là nÆ¡i con ngÆ°á»i tiến hành những hành Äá»ng bên ngoài nghÄ©a vụ và trách nhiá»m. Äó là những hành vi có ý nghÄ©a phục vụ sá»± phát triá»n của nhân loại. Nếu chúng ta không lý giải Äược các hiá»n tượng nhÆ° vậy thì không tìm ra Äược lá»i thoát Äá» phát triá»n nhân loại. Nhân loại tá»n tại bằng ý thức trách nhiá»m và tinh thần nghÄ©a vụ nhÆ°ng nhân loại phát triá»n bằng tinh thần siêu nghÄ©a vụ, siêu trách nhiá»m, tinh thần sứ má»nh. à thức nghÄ©a vụ và tinh thần trách nhiá»m là những phẩm chất cần và Äủ Äá» từng cái tôi tham gia vào tiến trình phát triá»n, và thứ lãnh Äạo chÆ°Æ¡ng trình phát triá»n ấy chính là cái Siêu Chúng ta.

Có những cái Tôi có thá» biến thành cái Siêu chúng ta, nhÆ°ng cÅ©ng có những cá thá» chá» có thá» phát triá»n thành cái Chúng ta, thậm chí có những cá thá» không phát triá»n thành cái Chúng ta Äược. Cái Chúng ta tạo ra trạng thái thông thÆ°á»ng, Äó là sá»± tụ há»p hay sá»± phản ánh quan há» của những cá thá» thông thÆ°á»ng. Còn cái Siêu Chúng ta là sá»± tụ há»p hay phản ánh của những má»i quan há» không thông thÆ°á»ng. Cá thá» không thông thÆ°á»ng ấy cÅ©ng là kết quả của cả hai quy luật: quy luật tá»± nhiên và quy luật tá»± do. Anh có những Äiá»u kiá»n tá»± do Äến mức anh trá» thành ngÆ°á»i thủ lÄ©nh, nhÆ°ng anh có những ràng buá»c tá»± nhiên Äá» có Äiá»u kiá»n thá»±c hiá»n các ý nghÄ© siêu Chúng ta. Những ai ý thức Äược vá» cái Chúng ta thì trá» thành ngÆ°á»i Äại diá»n còn ý thức Äược vá» sứ má»nh, vá» cái Siêu Chúng ta thì trá» thành nhà lãnh Äạo, trá» thành yếu tá» lãnh Äạo.

Những xã há»i không phát triá»n là xã há»i mà ai cÅ©ng muá»n làm to nhÆ°ng không Äủ nÄng lá»±c và trí tuá» Äá» làm bất kỳ cái gì vừa vừa, tức là há» không có cái Chúng ta, há» không nghÄ© Äến nghÄ©a vụ và sứ má»nh của ngÆ°á»i Äại diá»n. Äó là sá»± chiếm Äoạt của những con thú lá»n chứ không phải là sá»± thá»±c thi nhiá»m vụ của ngÆ°á»i ý thức Äược vá» nghÄ©a vụ và sứ má»nh. Tôi không phê phán cái Tôi mà chá» phê phán cái Tôi không có nhân. Chúng ta vẫn thÆ°á»ng nghe thấy những khẩu hiá»u nhÆ° "Má»i ngÆ°á»i vì má»i ngÆ°á»i, má»i ngÆ°á»i vì má»i ngÆ°á»i". Nghe thì rất có lý nhÆ°ng nếu ngẫm kỹ thì rất vô trách nhiá»m. Äúng ra là má»i cá nhân hãy lo cho mình trÆ°á»c rá»i sẽ thấy cái chúng ta á» trong mình. Má»t con ngÆ°á»i mà không biết yêu mình thì sẽ không yêu ngÆ°á»i khác. Ví dụ, tôi yêu công ty của tôi, tôi yêu những thành viên Äã tạo ra công ty Äó. Äá» công ty của tôi làm Än Äược tôi phải yêu cái xã há»i Äó. Nếu anh yêu anh má»t cách có trách nhiá»m thì anh sẽ có Chúng ta trong anh. Nếu anh không yêu anh thật thì anh sẽ hành Äá»ng theo nhu cầu nhằm thoả mãn anh, tức thoả mãn cái chết tinh thần của anh.

3. Sá»± Äa dạng của Äá»i sá»ng tinh thần

Má»i má»t cái Tôi có những giá trá» phá» biến và có cả những giá trá» riêng của nó. Giá trá» phá» biến của cái Tôi tạo ra nhân loại, giá trá» riêng của cái Tôi tạo ra sá»± Äa dạng của nhân loại. Nếu nhÆ° ná»i dung phá» biến của cái tôi tạo ra sá»± giá»ng nhau của con ngÆ°á»i, tạo ra cái chúng ta, tạo ra xã há»i loài ngÆ°á»i thì cái khác nhau của cái Tôi tạo ra tính Äa dạng. Loài ngÆ°á»i mà không Äa dạng thì không còn là loài ngÆ°á»i nữa và con ngÆ°á»i có nhận ra mình là má»t cá nhân cÅ©ng không còn ý nghÄ©a nữa. Sá»± khác biá»t của những cái Tôi hay tính Äa dạng của xã há»i loài ngÆ°á»i là má»t khách quan. Sá»± Äa dạng tá»n tại khách quan và là má»t thuá»c tính của cuá»c sá»ng, nó là má»t trong những yếu tá» cá»±c kỳ quan trá»ng Äá» cuá»c sá»ng Äược cân bằng. Sá»± Äa dạng tinh thần phản ánh sá»± tôn trá»ng tính Äa dạng tá»± nhiên của cuá»c sá»ng, nó làm tÄng thêm sá»± Äa dạng của những vật thá» sá»ng trong Äá»i sá»ng tá»± nhiên. á» Äâu cuá»c sá»ng tá»t Äẹp thì sá»± Äa dạng vá» tinh thần Äược Äảm bảo, không chá» Äược Äảm bảo trên thá»±c tế mà còn Äược Äảm bảo bằng thá» chế. Sá»± bá»n vững của tính Äa dạng chính là sá»± bá»n vững của sá»± phát triá»n.

á» xã há»i phÆ°Æ¡ng Äông, con ngÆ°á»i chÆ°a ká»p tá»± giác Äá» trá» thành má»t cá nhân thì nó Äã bá» bá»c lại bá»i cái bao của chủ nghÄ©a tập thá», thậm chí còn trÆ°á»c Äó. Chủ nghÄ©a tập thá» Äã có từ trong truyá»n thuyết, Äấy là nhược Äiá»m trong nhận thức khá»i Äầu của Äa sá» các dân tá»c á» phÆ°Æ¡ng Äông, do Äó chúng ta không phát triá»n Äược. Chúng ta bao gá»m các cá thá» yếu phải nÆ°Æ¡ng tá»±a vào nhau thành chủ nghÄ©a tập thá». Chúng ta không dám xẻ Äàn ra. Trong truyá»n thuyết chúng ta duy nhất chá» có sá»± xẻ Äàn khi 50 ngÆ°á»i lên núi, 50 ngÆ°á»i xuá»ng biá»n nhÆ°ng phải Äi kèm vá»i ông bá» và bà mẹ. Truyá»n thuyết này thá» hiá»n rất rõ rá»t vá» cái gá»i là chủ nghÄ©a tập thá» và sá»± yếu kém của các cá thá». Chúng ta phải Äi vá»i nhau và phải Äi vá»i bá» hoặc mẹ, nghÄ©a là chúng ta phải có nhau, tức không có cái Tôi mà chá» có cái Chúng ta, có ngÆ°á»i lãnh Äạo là bá» và mẹ. Yếu tá» Chúng ta ấy tá» giác má»t Äiá»u rất quan trá»ng Äó là chúng ta gá»m những cá thá» yếu mà những cá thá» yếu thì không có hoặc ít có cái Tôi, và má»t cá thá» yếu thì không xúc tiến sá»± phát triá»n Äược. Lá»ch sá»­ dân tá»c do Äó luôn là lá»ch sá»­ Äấu tranh Äá» giữ gìn Äoàn kết, tức giữ gìn cái Chúng ta và Äấu tranh Äá» trung thành vá»i sá»± lãnh Äạo của ai Äó. Làm nhÆ° vậy chính là duy trì trạng thái chậm phát triá»n Äá» bảo tá»n các yếu tá» phục vụ cho sá»± tá»n tại hay Äấu tranh Äá» tá»n tại chứ không phải Äấu tranh Äá» phát triá»n. Má»t xã há»i vÄn minh là má»t xã há»i có các cá thá» trá»n vẹn, tức là má»t cá»ng Äá»ng có tính cá thá». Má»t cá»ng Äá»ng mà không có tính cá thá» hay chất lượng cá thá» không trá»n vẹn thì sẽ tan rã, bá»i con ngÆ°á»i ai cÅ©ng sợ nhất sá»± giá»ng nhau và trên thá»±c tế con ngÆ°á»i tá»n tại trên nguyên lý của sá»± khác nhau. Hãy thá»­ tÆ°á»ng tượng nếu con ngÆ°á»i không còn nÄng lá»±c Äá» nhận ra nhau nhÆ° má»t cá thá» nữa thì khủng khiếp nhÆ° thế nào.

Tính Äa dạng tinh thần của cuá»c sá»ng chính là nÄng lá»±c hÆ°á»ng ứng và hiá»u biết của cuá»c sá»ng Äá»i vá»i các chÆ°Æ¡ng trình chủ quan của nhà cầm quyá»n. Rất nhiá»u chính phủ tÆ°á»ng rằng sá»± Äa dạng tinh thần ngÄn cản sá»± phát triá»n chính trá», ngÄn cản sá»± phát triá»n kinh tế, ngÄn cản sá»± phát triá»n xã há»i. Äó là sai lầm hoàn toàn. Sá»± Äa dạng của cuá»c sá»ng làm cho cuá»c sá»ng có những nÄng lá»±c Äánh giá má»t cách khách quan và Äúng Äắn giá trá» của các cá» gắng chính trá» của các chính phủ. ÄÆ°Æ¡ng nhiên nó cÅ©ng có mặt ngược lại là ngÆ°á»i ta cÅ©ng Äánh giá cả những mặt tiêu cá»±c má»t cách cá»±c kỳ nhạy cảm và chính vì sợ những Äánh giá tiêu cá»±c của các tiến trình chính trá» cho nên ngÆ°á»i ta phải Äã tiêu diá»t tính Äa dạng của cuá»c sá»ng, tức là vá» bản chất là tiêu diá»t cuá»c sá»ng. Làm nhÆ° vậy giá»ng nhÆ° bắt cuá»c sá»ng thá» theo yêu cầu chính trá» mà không Äược thá» theo Äòi há»i tá»± nhiên của nó. Tính Äa dạng vô cùng quan trá»ng, Äó chính là biá»u hiá»n nÄng lá»±c sá»ng của xã há»i. Xã há»i mà không Äược thá» theo nhu cầu của nó thì xã há»i sẽ héo hon, ÄÆ¡n Äiá»u và xã há»i thoái hoá.

4. Các tầng của Äá»i sá»ng tinh thần

Cái tôi là hạt nhân cÆ¡ bản trong cấu trúc không gian tinh thần của má»i con ngÆ°á»i, vậy cái tôi ấy vận Äá»ng nhÆ° thế nào trong Äá»i sá»ng tinh thần? Äá» hiá»u Äược Äiá»u Äó có lẽ chúng ta cần phải có những mÆ°á»ng tượng rõ hÆ¡n vá» các không gian hình thành trong Äá»i sá»ng tinh thần của nhân loại mà tôi gá»i là các tầng của Äá»i sá»ng tinh thần.

Tầng phá» biến nhất trong Äá»i sá»ng hàng ngày chính là Tầng Thá»±c dụng. Äá» tá»n tại, con ngÆ°á»i phải sá»ng á» tầng thá»±c dụng, phải lặn lá»i trong tầng thá»±c dụng, phải giành giật trong tầng thá»±c dụng. NhÆ°ng nếu cho rằng con ngÆ°á»i chá» có tầng thá»±c dụng thôi và xem Äấu tranh giai cấp là quy luật chi phá»i chủ yếu sá»± phát triá»n của loài ngÆ°á»i thì lại là sai lầm và sai lầm này Äã Äược chứng minh trên thá»±c tế. Äá» tá»n tại, con ngÆ°á»i phải giải quyết các mâu thuẫn của tầng thứ nhất, tức là tầng thá»±c dụng, tầng sinh tá»n. NhÆ°ng con ngÆ°á»i không chá» sá»ng á» tầng thá»±c dụng mà còn sá»ng cả á» Tầng TÆ° tÆ°á»ng nữa. Công cụ tÆ° tÆ°á»ng hình thành bên ngoài Äá»i sá»ng thá»±c dụng Äá» duy trì những thói quen tinh thần của con ngÆ°á»i tức là làm cho những nét cÄn bản của con ngÆ°á»i trong vÄn hóa và tÆ° tÆ°á»ng không bá» biến mất. Nó là công cụ Äá» tập hợp, Äá» hÆ°á»ng dẫn trong những hoạt Äá»ng phi thá»±c tế của con ngÆ°á»i. NhÆ° vậy, Äá»i sá»ng tÆ° tÆ°á»ng là Äá»i sá»ng có sá»± hÆ°á»ng dẫn của há» tÆ° tÆ°á»ng hoặc là vÄn hóa, nó nằm bên trên, tách bạch ra khá»i Äá»i sá»ng thá»±c dụng của con ngÆ°á»i. Äá»i sá»ng tÆ° tÆ°á»ng là Äá»i sá»ng hÆ°á»ng thụ của con ngÆ°á»i Äá»i vá»i những kinh nghiá»m Äã Äược khái quát hoá từ Äá»i sá»ng thá»±c dụng, do Äó, giá»ng nhÆ° trạng thái thá»±c dụng của con ngÆ°á»i, trạng thái tÆ° tÆ°á»ng cÅ©ng là má»t trạng thái có thá»±c.

NhÆ°ng Äá»i sá»ng tÆ° tÆ°á»ng cÅ©ng không phải là chặng cuá»i cùng của con ngÆ°á»i vì con ngÆ°á»i còn phải trá» nên cao thượng. TÆ° tÆ°á»ng chá» làm cho con ngÆ°á»i trá» nên tá»± giác chứ chÆ°a làm con ngÆ°á»i trá» nên cao thượng. Ngay cả á» trong tầng tÆ° tÆ°á»ng, con ngÆ°á»i vẫn có những cuá»c tranh giành ảnh hÆ°á»ng, vẫn tiếp tục có những mâu thuẫn không giải quyết ná»i, con ngÆ°á»i vẫn không thá»ng nhất Äược, do Äó con ngÆ°á»i vẫn có bất hạnh. Và con ngÆ°á»i Äã tìm cách khắc phục cái bất hạnh trong tầng tÆ° tÆ°á»ng của Äá»i sá»ng bằng Tầng lý tÆ°á»ng. Cái khiến con ngÆ°á»i trá» nên cao thượng chính là các giá trá» lý tÆ°á»ng. Tầng lý tÆ°á»ng là nÆ¡i con ngÆ°á»i trá» thành thần thánh hay là nÆ¡i con ngÆ°á»i gặp trạng thái thần thánh của chính mình. Cái Äó có thật không? Chắc chắn là có thật. Nếu không có tầng thần thánh thì làm sao có thần thánh. Tầng thần thánh của Äá»i sá»ng tinh thần con ngÆ°á»i tạo ra các thần thánh, bá»i vì thần thánh cÅ©ng vẫn là sản phẩm của con ngÆ°á»i. Äó là trạng thái siêu thoát, trạng thái lý tÆ°á»ng của con ngÆ°á»i. Äấy là nÆ¡i con ngÆ°á»i thu xếp vá»i nhau. á» Äó con ngÆ°á»i không Äấu tranh vá»i nhau, con ngÆ°á»i hÆ°á»ng thụ tất cả cái tinh khôi của Äá»i sá»ng tinh thần, tất cả sá»± cao quý của Äá»i sá»ng tinh thần. Trong Äá»i sá»ng thật của con ngÆ°á»i tá»n tại cả ba tầng nhÆ° vậy và con ngÆ°á»i luôn tá»± cân bằng giữa ba tầng ấy. Con ngÆ°á»i vừa là con ngÆ°á»i tích cá»±c tức là thá»±c dụng, vừa chủ Äá»ng tức là tÆ° tÆ°á»ng, vừa hÆ°á»ng thiá»n tức là lý tÆ°á»ng. Ba trạng thái ấy chính là ba trạng thái phát triá»n của các phẩm chất của con ngÆ°á»i. Äấy là lá»i thoát tinh thần của con ngÆ°á»i. Äấy là công nghá» sá»ng của con ngÆ°á»i và Äấy chính là hình ảnh trá»n vẹn của sá»± phân bá» các quyá»n tá»± do lên Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i.

Äá» duy trì Äược trạng thái cân bằng giữa các tầng của Äá»i sá»ng tinh thần, Äiá»u kiá»n quan trá»ng nhất, có vai trò quyết Äá»nh nhất mà con ngÆ°á»i cần có là Tá»± do. Tá»± do có giá trá» nhÆ° là má»t thứ dung môi tạo ra sá»± dá»ch chuyá»n tá»± nhiên của con ngÆ°á»i giữa các tầng khác nhau của Äá»i sá»ng tinh thần. Tá»± do tạo ra sá»± luân chuyá»n má»t cách duyên dáng các trạng thái khác nhau của Äá»i sá»ng tinh thần phù hợp vá»i Äòi há»i của Äá»i sá»ng cá nhân. Äó là má»t trong những vai trò cá»±c kỳ quan trá»ng của tá»± do. Tá»± do là má»t chất dầu bôi trÆ¡n Äá» tạo ra sá»± trôi ná»i tá»± nhiên của cái Tôi á» những trạng thái khác nhau từ thá»±c dụng Äến thần thánh trong Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i. Nó tạo cho con ngÆ°á»i trạng thái cá»±c kỳ Äáng yêu, làm cho con ngÆ°á»i không có những ná»i ngượng vu vÆ¡, hoặc là vẫn giữ Äược sá»± e lá» cần thiết của Äá»i sá»ng tinh thần. Con ngÆ°á»i nhiá»u khi có những ná»i ngượng ngÄn chặn, bóp chết rất nhiá»u cảm hứng, nhÆ°ng con ngÆ°á»i bằng sá»± thá»±c dụng thái quá cÅ©ng làm mất Äi sá»± e lá» Äá» tạo ra vẻ Äẹp cần thiết của Äá»i sá»ng tinh thần. Tá»± do tạo ra sá»± dá»ch chuyá»n, sá»± xuất hiá»n má»t cách duyên dáng, má»t cách dễ chá»u, má»t cách ká»p thá»i những trạng thái phù hợp vá»i Äòi há»i của Äá»i sá»ng. Nếu trong con ngÆ°á»i khô cứng, thiếu dầu bôi trÆ¡n thì nó không á» trạng thái dễ dá»ch chuyá»n, do Äó, con ngÆ°á»i rất khó vận hành Äá» lôi ra từ trong ký ức của mình những trạng thái tinh thần phù hợp vá»i Äòi há»i tức thá»i của cuá»c sá»ng, trong trạng thái ấy, con ngÆ°á»i rất dễ mất cân bằng.

II. TRẠNG THÃI THIẾU Tá»° DO Và Sá»° MẤT CÃN BẰNG CỦA Äá»I Sá»NG TINH THẦN

á» má»t bá» phận lá»n của thế giá»i là khu vá»±c chậm phát triá»n, hiá»n tượng cái Tôi bá» thoái hoá xảy ra rất phá» biến. Äây là má»t vấn Äá» cần Äược quan tâm nghiên cứu bá»i nếu các cá nhân, tức là các viên gạch mà há»ng thì làm thế nào Äá» thá» xây dá»±ng má»t xã há»i lành mạnh, làm thế nào Äá» thá» thúc Äẩy xã há»i phát triá»n. Theo ý kiến của tôi, cái Tôi là hình ảnh của cuá»c sá»ng Äược phản ánh vào trong tinh thần của má»i cá nhân. Bàn vá» sá»± tha hoá của cái Tôi là bàn vỠảnh của cuá»c sá»ng Äược phản ánh vào trong con ngÆ°á»i. Cái ảnh ấy nếu bá» há»ng tức là cá nhân ấy không chụp Äược má»t cách chính xác các cấu trúc của cuá»c sá»ng, anh ta có những dá» tật mà vì nó anh ta Äã nhận dạng cuá»c sá»ng má»t cách méo mó. Những dá» tật ấy chá» có thá» là kết quả hoặc của sá»± mất cân bằng sinh há»c hoặc của sá»± mất cần bằng trong Äá»i sá»ng tinh thần. á» Äây, tôi chá» phân tích những biá»u hiá»n tha hoá của cái tôi nhÆ° là biá»u hiá»n của sá»± mất cân bằng trong Äá»i sá»ng tinh thần và má»i quan há» của nó vá»i trạng thái thiếu tá»± do.

1. Má»i quan há» giữa trạng thái thiếu tá»± do và sá»± mất cân bằng của Äá»i sá»ng tinh thần

Tại sao Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i lại trá» nên mất cân bằng? Liá»u có má»i liên há» nào giữa trạng thái thiếu tá»± do vá»i sá»± mất cân bằng của Äá»i sá»ng tinh thần? Tôi cho rằng chính trạng thái thiếu tá»± do Äã gây ra sá»± mất cân bằng trong Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i. Tá»± do là nguá»n gá»c sá»± phát triá»n của con ngÆ°á»i. Nếu không có tá»± do thì không có tiá»n Äá», không có không gian ban Äầu, không có sá»± sạch sẽ tâm há»n Äá» con ngÆ°á»i tiếp nhận tất cả các khả nÄng tìm kiếm lá»i thoát phát triá»n, tức là không có miá»n nÄng lá»±c. Sá»± hạn chế của không gian tá»± do bên ngoài và bên trong Äã làm cho cái tôi thoái hoá mà biá»u hiá»n rõ rá»t nhất là sá»± mất mát nÄng lá»±c.

Có thá» nói, trạng thái thiếu tá»± do là trạng thái phá» biến trên toàn thế giá»i. Nói má»t cách chính xác là Äại bá» phận con ngÆ°á»i Äang á» trong trạng thái thiếu tá»± do bá»i vì há» không có tá»± do hoặc là nó bá» kìm hãm không Äược quyá»n tiếp cận vá»i tá»± do, há» Äược giáo dục Äá» không hiá»u hết các giá»i hạn má»i của tá»± do. Äiá»u quan trá»ng là há» không nhận ra rằng mình không phải là con ngÆ°á»i. Hàng ngày, ngÆ°á»i ta vẫn Äược hÆ°á»ng dẫn là phải Äi theo con ÄÆ°á»ng mà ngÆ°á»i này hay ngÆ°á»i kia chá»n. Không mấy ai nhận thức Äược rằng há» có quyá»n chá»n con ÄÆ°á»ng mà há» thích chứ không phải con ÄÆ°á»ng Äã Äược chá»n sẵn. Khi không có tá»± do vá» mặt tinh thần thì con ngÆ°á»i sẽ không sáng tạo Äược và không thá» là chính mình và do Äó cÅ©ng không thá» tá»± chá»u trách nhiá»m vá» mình. NhÆ° vậy có nghÄ©a là sá»± mất cân bằng trong Äá»i sá»ng nhận thức do tác Äá»ng từ bên ngoài là má»t nguyên nhân Äẩy con ngÆ°á»i vào tình trạng mất nÄng lá»±c.

Tình trạng thiếu tá»± do không chá» tá»n tại á» bên ngoài các các thá» mà nó còn xảy ra á» bên trong má»i cá thá», tức là trạng thái thiếu tá»± do còn tá»n tại dÆ°á»i má»t dạng khác, Äó là con ngÆ°á»i không tá»± do Äá»i vá»i chính mình và con ngÆ°á»i không ý thức Äược sá»± tá»n tại có thật của các tầng của Äá»i sá»ng tinh thần. Äây cÅ©ng là má»t nguyên nhân khiến con ngÆ°á»i mất nÄng lá»±c. Chính sá»± thiếu tá»± do trong Äá»i sá»ng tinh thần khiến cho con ngÆ°á»i lạc vào má»t tầng cá biá»t của Äá»i sá»ng tinh thần và ngá» nhận rằng Äó là tầng duy nhất của cuá»c sá»ng. Sai lầm của con ngÆ°á»i thiếu tá»± do bên trong chính là ngÆ°á»i ta nghÄ© rằng má»i má»t tầng nhÆ° vậy là cái duy nhất. Những ngÆ°á»i á» tầng trên khinh thÆ°á»ng những hoạt Äá»ng trong tầng dÆ°á»i. Những kẻ á» tầng dÆ°á»i khinh bá» sá»± vu vÆ¡ của con ngÆ°á»i á» tầng trên. Con ngÆ°á»i chá» không dám Äá»ng chạm Äến tầng thần thánh - tầng lý tÆ°á»ng, vì Äấy là sá»± trá»n vẹn của con ngÆ°á»i mà con ngÆ°á»i không dám Äá»ng Äến. NhÆ°ng sá»± khiếp sợ của con ngÆ°á»i Äá»i vá»i tầng lý tÆ°á»ng cÅ©ng là má»t dấu hiá»u tiêu cá»±c, bá»i vì con ngÆ°á»i không Äến Äấy, con ngÆ°á»i chá» Äứng ngoài Äấy. Con ngÆ°á»i không Äủ các phẩm hạnh tá»t Äẹp Äá» có thá» hÆ°á»ng thụ cảm giác thần thánh mà mình tạo ra cho chính mình thì sẽ khiếp sợ, sẽ bá» khuất phục, sẽ bá» thôi miên bá»i những chất lượng thần thánh của ngÆ°á»i khác. Và Äấy cÅ©ng là má»t biá»u hiá»n của sá»± mất cân Äá»i trong Äá»i sá»ng tinh thần. Nhiá»u ngÆ°á»i cứ lạc mãi vào trong má»t tầng nào Äó và không thoát ra Äược vì há» không có không gian tinh thần Äủ tá»± do Äá» lôi há» ra khá»i sá»± mê muá»i ấy. Con ngÆ°á»i phải Äủ khả nÄng lên-xuá»ng, vào-ra á» các miá»n khác nhau của Äá»i sá»ng tinh thần. Tức là con ngÆ°á»i phải Äược giáo dục Äá» hiá»u rằng Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i bao gá»m cả ba miá»n nhÆ° vậy, con ngÆ°á»i phải có nÄng lá»±c sáng tạo á» cả ba miá»n ấy, phải có Äủ dÅ©ng cảm và tá»± tin Äá» Äi Äến các miá»n khác nhau của Äá»i sá»ng, nếu không con ngÆ°á»i sẽ trá» thành kẻ khiếp nhược và mất nÄng lá»±c.

2. Sá»± mất mát nÄng lá»±c - Há» quả của sá»± mất cân bằng của Äá»i sá»ng tinh thần

Mất nÄng lá»±c phản ánh sá»± thật

NÄng lá»±c Äầu tiên mà con ngÆ°á»i nhận biết Äược là nÄng lá»±c nhận thức và phản ánh cuá»c sá»ng trung thá»±c nhÆ° cuá»c sá»ng vá»n có, Äó là má»t nÄng lá»±c mang chất lượng triết há»c. Cái Tôi chá» có thá» Äược coi là lành mạnh khi cuá»c sá»ng và cả những biến dạng của cuá»c sá»ng Äược phản ánh má»t cách chính xác trong nó. Do Äó, ranh giá»i giữa cái Tôi lành mạnh và cái Tôi không lành mạnh Äược xác lập theo nÄng lá»±c nhận thức cuá»c sá»ng hay nÄng lá»±c phản ánh sá»± thật. Con ngÆ°á»i là má»t lÄng kính Äa diá»n, lÄng kính Äó có thá» phóng to và thu nhá» các mặt khác nhau của Äá»i sá»ng. Xét nghiá»m hình ảnh cuá»c sá»ng trong cái Tôi sẽ hiá»u Äược các dá» tật hay khuyết tật của con ngÆ°á»i. Sá»± tha hoá của cái Tôi chính là sá»± biến dạng, sá»± mất cân Äá»i của hình ảnh cuá»c sá»ng trong tâm há»n má»i con ngÆ°á»i thông qua nhận thức. Sá»± tha hoá của cái Tôi má»t phần là do những nguyên nhân chủ Äá»ng, Äó là khi con ngÆ°á»i dá»i trá. Dá»i trá là sá»± tha hoá chủ Äá»ng, có dụng ý của cái Tôi và con ngÆ°á»i bắt Äầu mất Äi sá»± trung thá»±c, cÅ©ng chính là mất Äi nÄng lá»±c phản ánh sá»± thật.

Tuy nhiên, má»t nguyên nhân nữa Äáng nói hÆ¡n vì nó nguy hiá»m hÆ¡n, Äó là viá»c nhận thức sai do sá»± áp Äặt. Khi con ngÆ°á»i nhận thức chủ quan do sá»± áp Äặt thì sẽ có những quyết Äá»nh chủ quan. á» má»t sá» quá»c gia chậm phát triá»n, con ngÆ°á»i chìm Äắm trong má»t luá»ng tÆ° tÆ°á»ng 50-60 nÄm vá» mặt chính trá», lúc nào cÅ©ng quanh quẩn vá»i má»t loại tÆ° tÆ°á»ng và vì thế Äã tá»± tiêu diá»t nÄng lá»±c nhận thức má»t cách chủ Äá»ng của mình. Nhiá»m vụ của má»i con ngÆ°á»i phải là nhận biết cuá»c sá»ng nói gì nhÆ°ng ngÆ°á»i ta lại Äào tạo rất nhiá»u trí thức mà những vấn Äá» há» nghiên cứu không phải là cuá»c sá»ng nói gì mà vẫn là những ngÆ°á»i vÄ© Äại á» thế ká»· trÆ°á»c nói gì. NghÄ©a là há» nhận thức cuá»c sá»ng không phải qua chính nó mà qua ảnh của nó mà ảnh Äấy Äược chụp từ thế ká»· trÆ°á»c. Ngay cả khi những ngÆ°á»i vÄ© Äại ấy có nÄng lá»±c phản ánh Äúng sá»± thật cuá»c sá»ng á» thá»i của há» thì những Äiá»u há» nói chÆ°a chắc Äã Äúng trong thá»i nay. Thá»i của há» chÆ°a có Internet, chÆ°a có Äiá»n thoại... nên há» khó mà có thá» hình dung ra cuá»c sá»ng thá»i nay. Là những thiên tài, há» có thá» dá»± báo nhÆ°ng không thá» hình dung Äược và cÅ©ng chá» có thá» dá»± báo Äá»nh tính chứ không thá» dá»± báo Äá»nh lượng. Há» không thá» dá»± báo Äược rằng có 2 hay 20 triá»u Äiá»n thoại Äang Äược sá»­ dụng á» Äức hay á» Nga và cuá»c sá»ng có 20 triá»u Äiá»n thoại khác xa, thậm chí Äã khác vá» chất, so vá»i cuá»c sá»ng chá» có 2 triá»u Äiá»n thoại. Nếu tiếp tục nhận thức quá khứ thay cho nhận thức cuá»c sá»ng hiá»n tại có nghÄ©a là tiếp tục duy trì Äá»nh kiến hay giáo Äiá»u Äá»i vá»i má»i cá nhân và Äó là cách chắc chắn nhất dẫn Äến những cái Tôi há»ng. Äá»i sá»ng tinh thần khi Äó trá» nên mất cân bằng, cái Tôi không còn giá trá» nhận thức nữa, thậm chí, cái Tôi bắt Äầu gây tá»i ác. Cái Tôi khi nhận thức sai sẽ gây hại cho chính nó, bá»i vì, vá» cÆ¡ bản con ngÆ°á»i nhận thức và hành Äá»ng cho những lợi ích của mình, cho nên, khi con ngÆ°á»i nhận thức sai, chụp ảnh cuá»c sá»ng sai thì con ngÆ°á»i tá»± dẫn mình Äến những chá» sai và tạo ra sá»± thất thiá»t cho chính mình. Khi nhận thức sai, con ngÆ°á»i sẽ mắc phải sai lầm trong quá trình tÆ°Æ¡ng tác vá»i xã há»i. Những sai lầm Äó, Äến lượt mình, sẽ tất yếu dẫn Äến những thất thiá»t cả vá» vật chất lẫn tinh thần. Äá»i diá»n vá»i sá»± thất thiá»t này, con ngÆ°á»i sẽ rÆ¡i vào cảm giác hoảng loạn vì bá» mất mát quyá»n lợi. Cảm giác hoảng loạn Äó là Äiá»m bắt Äầu của chu trình biến dạng của cái Tôi. Kết luận này cÅ©ng Äúng Äá»i vá»i cái Tôi dân tá»c. Do Äó, nghiên cứu cái Tôi là nghiên cứu vai trò của nhận thức Äá»i vá»i hành Äá»ng của má»t cá nhân cÅ©ng nhÆ° vá»i viá»c hoạch Äá»nh chính sách của má»t dân tá»c .

Mất nÄng lá»±c xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai

Con ngÆ°á»i không có khả nÄng tÆ°á»ng tượng ra những yếu tá» má»i cho sá»± phát triá»n thì có thá» là do nÄng lá»±c sinh há»c nhÆ°ng nÄng lá»±c sinh há»c không phải là vấn Äá» nghiên cứu của bài viết này. Mục tiêu của tôi là nghiên cứu những hạn chế phá» biến của xã há»i Äá»i vá»i nÄng lá»±c hình dung ra tÆ°Æ¡ng lai của con ngÆ°á»i. Sá»± mất mát nÄng lá»±c xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai sẽ khiến cho con ngÆ°á»i không còn là con ngÆ°á»i lành mạnh nữa. Nói cách khác, quá trình thoái hoá của cái Tôi chính là quá trình thoái hoá của nÄng lá»±c xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai của má»i má»t cá nhân. Cho nên, khi nghiên cứu sá»± lành mạnh của má»t xã há»i, chúng ta phải nghiên cứu sá»± lành mạnh của quá trình hình dung hay xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai của các cá nhân trong xã há»i.

Nhận thức là sá»± phản ánh của chủ thá» nhận thức vá» Äá»i tượng nhận thức và trên má»t bình diá»n rá»ng lá»n thì Äấy chính là cuá»c sá»ng. NhÆ°ng thông thÆ°á»ng, trình Äá» nhận thức của con ngÆ°á»i không Äo Äược ngay tất cả các khía cạnh của cuá»c sá»ng hay các giai Äoạn, các trạng thái khác nhau của cuá»c sá»ng. Có những giai Äoạn có những thành tá» xuất hiá»n mà vá»i kinh nghiá»m tại thá»i Äiá»m quan sát, con ngÆ°á»i chÆ°a Äủ nÄng lá»±c Äá» Äánh giá Äúng. Cho nên, trong nhận thức có má»t giai Äoạn suy tÆ°á»ng, tức là dùng trí tÆ°á»ng tượng Äá» hình dung vá» những Äá»i tượng má»i, những thành tá» má»i. Äấy chính là quá trình xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai của má»i cá nhân. Con ngÆ°á»i luôn luôn cá» gắng nhận thức má»t cách gần Äúng tÆ°Æ¡ng lai của mình nhÆ°ng con ngÆ°á»i không Äoán Äược hết tÆ°Æ¡ng lai mà luôn xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai và tÆ°Æ¡ng lai của con ngÆ°á»i phụ thuá»c rất nhiá»u vào nÄng lá»±c xấp xỠấy. Nhận thức có thá» là má»t quá trình cao hÆ¡n, chuyên nghiá»p hÆ¡n nhÆ°ng á» Äây, chúng ta nói Äến nhận thức phá» biến, tức là những nhận thức tá»i thiá»u, vá» những Äiá»u kiá»n cần và Äủ tá»i thiá»u Äá» má»i ngÆ°á»i nhận thức tÆ°Æ¡ng lai hay hình dung ra tÆ°Æ¡ng lai của mình. á» những xã há»i nhÆ° Trung Quá»c hay Nga, con ngÆ°á»i không hình dung ra tÆ°Æ¡ng lai của mình cho nên có những trÆ°á»ng hợp trá» thành tá»· phú Äá»t ngá»t rá»i lại rÆ¡i vào tình trạng nghèo khá» má»t cách Äá»t ngá»t; thậm chí, có những nhà khoa há»c từng Äược xã há»i kính trá»ng còn bán mình cho những thế lá»±c Äen tá»i, Äó chính là những ngÆ°á»i bá» mất cân bằng trong tÆ°Æ¡ng lai mà há» không có nÄng lá»±c hình dung. Hoặc ví dụ nhÆ° á» xã há»i chúng ta, hầu hết má»i ngÆ°á»i Äá»u không có nÄng lá»±c xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai của mình. Từ nÄm 1986, chúng ta bắt Äầu má» cá»­a và có tiá»n, nhÆ°ng cÅ©ng từ Äó chúng ta có thêm tất cả các khuyết tật của viá»c tiêu tiá»n. Äiá»u Äó cho thấy khi không có nÄng lá»±c xấp xá» tÆ°Æ¡ng lai, con ngÆ°á»i sẽ bá» mất thÄng bằng trong tÆ°Æ¡ng lai mà há» không dá»± báo Äược.

TÆ°Æ¡ng lai Äược cấu trúc từ trong quá khứ thì Äấy chính là tha hoá. Thông thÆ°á»ng, con ngÆ°á»i có những lúc nhá» Äến quá khứ và có những ká»· niá»m vá» quá khứ nhÆ°ng không quay lại quá khứ và sá»ng bằng quá khứ, Äấy là con ngÆ°á»i lành mạnh. NhÆ°ng cÅ©ng có rất nhiá»u ngÆ°á»i không tìm thấy tÆ°Æ¡ng lai nên há» quay lại tìm chính bản thá» của há» trong quá khứ và Äi giật lùi Äến tÆ°Æ¡ng lai, Äấy chính là những con ngÆ°á»i không lành mạnh. Con ngÆ°á»i nào cÅ©ng cần phải nhìn thấy mình trong tÆ°Æ¡ng lai, khi con ngÆ°á»i không còn nhìn thấy mình nữa là con ngÆ°á»i Äã chết vá» mặt tinh thần. Khi con ngÆ°á»i không có tÆ°Æ¡ng lai thì quá khứ trá» thành hình mẫu của tÆ°Æ¡ng lai. Con ngÆ°á»i không có khả nÄng tÆ°á»ng tượng hay không có khả nÄng sáng tạo, con ngÆ°á»i quanh quẩn vá»i những hình mẫu cÅ© thì tức là con ngÆ°á»i không có nÄng lá»±c phát triá»n. Quá trình phát triá»n của má»t cá nhân chính là tế bào mẫu của quá trình phát triá»n của xã há»i, cho nên khi sá» Äông nhìn thấy mình trong quá khứ thì xã há»i không phát triá»n. Con ngÆ°á»i cần phải có nÄng lá»±c hoạc Äá»nh tÆ°Æ¡ng lai; tÆ°Æ¡ng lai ấy có cả bóng dáng của quá khứ, hay nói cách khác, má»t tÆ°Æ¡ng lai có sá»± kế thừa quá khứ má»t cách rõ ràng và Äó chính là trạng thái lành mạnh nhất của con ngÆ°á»i khi hoạch Äá»nh và vÆ°Æ¡n tá»i tÆ°Æ¡ng lai.

Cần tìm cách phá bá» các hạn chế má»t cách phá» biến của xã há»i Äá»i vá»i nÄng lá»±c tiếp cận tÆ°Æ¡ng lai của con ngÆ°á»i. TÆ°Æ¡ng lai không chá» là lá»i hứa, tÆ°Æ¡ng lai là trạng thái ngày mai của con ngÆ°á»i và hôm nào con ngÆ°á»i cÅ©ng cần phải có ngày mai của mình. Con ngÆ°á»i phải hình dung tÆ°Æ¡ng lai má»t cách liên tục và Äó chính là con ngÆ°á»i lành mạnh. Nói cách khác, dấu hiá»u quan trá»ng chứng minh sá»± không thoái hoá của Cái Tôi là nÄng lá»±c duy trì liên tục khả nÄng hình dung ra tÆ°Æ¡ng lai. TÆ°Æ¡ng lai là quá trình duy nhất Äược gá»i là cuá»c sá»ng, con ngÆ°á»i không hình dung ra tÆ°Æ¡ng lai nữa thì Äá»i vá»i con ngÆ°á»i cuá»c sá»ng Äã dừng lại. CÅ©ng nhÆ° khi chúng ta tìm thấy má»t con ngÆ°á»i lạc vào trong rừng 20 nÄm, có nghÄ©a là cuá»c sá»ng và sá»± phát triá»n dừng lại vá»i ngÆ°á»i Äó từ ngày anh ta bá» lạc vào trong rừng. Sá»± khác nhau giữa ngÆ°á»i không lạc vào trong rừng và ngÆ°á»i lạc vào trong rừng là á» chá» ngÆ°á»i không lạc tham gia má»t cách liên tục vào cuá»c sá»ng ká» từ ngày ngÆ°á»i kia bá» lạc và không lạc hậu vá»i các nhá»p Äiá»u cuá»c sá»ng. Má»t dân tá»c Äóng cá»­a, không liên lạc vá»i thế giá»i bên ngoài, chá» quanh quẩn vá»i những vấn Äá» của mình, chá» giữ gìn bản sắc của mình thì dân tá»c ấy sẽ bá» bá» quên, bá» "lạc" trong cuá»c sá»ng. Äó là lý do chúng ta phải cải cách vÄn hoá Äá» có má»t ná»n vÄn hoá má» tạo ra má»t dung môi tinh thần Äá» á» Äấy con ngÆ°á»i không lạc hậu và có nÄng lá»±c xấp xá», tÆ°á»ng tượng ra tÆ°Æ¡ng lai của mình.

Mất nÄng lá»±c hÆ°á»ng thiá»n

Má»t trong những nÄng lá»±c cÆ¡ bản quan trá»ng của con ngÆ°á»i là hÆ°á»ng thiá»n. Cái thiá»n chính là tôn trá»ng các quy tắc nhân Äạo. HÆ°á»ng thiá»n thá»±c chất là làm tÄng chất lượng của lẽ phải tâm há»n con ngÆ°á»i, là tôn trá»ng các quy tắc Äá» con ngÆ°á»i sá»ng vá»i nhau. Con ngÆ°á»i liên kết tất cả các lẽ phải thông qua tình cảm của mình. Tình cảm của con ngÆ°á»i vÆ°Æ¡n tá»i Äâu, tạo ra má»i liên kết tá»i Äâu thì giá trá» của con ngÆ°á»i hình thành Äến Äấy. Äấy chính là sá»± phát triá»n toàn thiá»n vá» cả nhân cách và trí tuá».

Khi con ngÆ°á»i không có tá»± do thì con ngÆ°á»i không thá» tá»± lập. Sá»± thiếu tá»± do Äã làm cho con ngÆ°á»i mất mát những nÄng lá»±c cÆ¡ bản và trá» nên những sinh vật luôn phụ thuá»c vào những nhận thức Äược áp Äặt. Do Äó mà há» cÅ©ng mất luôn cả lòng tá»± trá»ng. Khi con ngÆ°á»i không còn lòng tá»± trá»ng thì ÄÆ°Æ¡ng nhiên là há» cÅ©ng không có danh dá»±. Mặt khác, sá»± thiếu các Äiá»u kiá»n tá»± do bảo Äảm cho sá»± phát triá»n và tá»n tại của cái Tôi trong xã há»i cÅ©ng khiến cho con ngÆ°á»i dần dần không còn cảm giác vá» danh dá»± của mình nữa. Danh dá»± là má»t cảm giác mang chất lượng sá» hữu cá nhân. Khi nào danh dá»± trá» thành sá» hữu cá nhân thì Äó chính là Äiá»m phát triá»n cao nhất của ý thức hÆ°á»ng thiá»n. Trạng thái Äóng góp của các danh dá»± cá nhân Äôi lúc tạo ra danh dá»± tập thá», nhÆ°ng danh dá»± tập thá» không phải là trạng thái thÆ°á»ng xuyên mà ngay cả tập thá» có danh dá»± thì nó cÅ©ng bá» phân chia thành từng mẩu má»t và Äược chứa Äá»±ng trong từng cá nhân. Danh dá»± tập thá» chính là cái Chúng ta mà cái Chúng ta là ná»i dung của cái Tôi. Khi cái Tôi không Äược bảo há» hoặc bá» tấn công hay hÆ°á»ng dẫn má»t cách bừa bãi thì nó sẽ bá» phá hoại. Phá hoại cái Tôi chính là phá hoại những nhân tá» cÆ¡ bản tạo ra xã há»i. Tại sao xã há»i trá» nên lá»n xá»n? Äó là vì cái Tôi Äã bá» tiêu diá»t. á» má»t Äất nÆ°á»c anh hùng nhÆ°ng không ai dám nói tôi là má»t cá nhân anh hùng trong tập thá» anh hùng ấy thì có nghÄ©a là trong tâm há»n má»i ngÆ°á»i không có niá»m tá»± hào cụ thá», có nghÄ©a là con ngÆ°á»i không có danh dá»± cụ thá».

Con ngÆ°á»i không có cảm giác danh dá»± thì không phải là con ngÆ°á»i. Phải có danh dá»± thì má»i biết thÆ°Æ¡ng yêu con ngÆ°á»i. Nếu tôi yêu má»t con ngÆ°á»i bằng danh dá»± của tôi thì tôi má»i trá» thành má»t con ngÆ°á»i Äược. Nhân cách của má»t con ngÆ°á»i phát triá»n cùng vá»i tình yêu của ngÆ°á»i Äó. Danh dá»± là má»t chá» tiêu mang chất lượng tinh thần, không có sá»± cân bằng của Äá»i sá»ng tinh thần, không có sá»± nâng Äỡ của tâm há»n thì con ngÆ°á»i không có danh dá»± và do Äó không có lá»i thoát phát triá»n. á» những quá»c gia mà con ngÆ°á»i không có danh dá»± thì không thá» có sá»± phát triá»n, bá»i vì con ngÆ°á»i không có danh dá»± thì không thá» Äứng trÆ°á»c ngÆ°á»i khác Äược, nhất là ngÆ°á»i khác chủng tá»c. Không Äủ tá»± tin Äá» Äứng trÆ°á»c ai cả thì làm thế nào Äá» trá» thành con ngÆ°á»i và bằng cách nào Äá» hình thành các nÄng lá»±c Äược?

Không có cách gì Äá» thiếu danh dá»± mà phát triá»n lành mạnh Äược. NgÆ°á»i ta không thá» làm cho xã há»i trá» nên tá»t Äẹp nếu thiếu danh dá»±. Nếu thiếu danh dá»± thì má»i sá»± phát triá»n Äá»u biến thành sá»± phát triá»n của những yếu tá» tiêu cá»±c. Má»t dân tá»c muá»n trá» thành dân tá»c lành mạnh thì má»i con ngÆ°á»i phải trá» thành má»t con ngÆ°á»i hoàn chá»nh, cân bằng vá» mặt tinh thần. Má»i má»t con ngÆ°á»i phải xác nhận giá trá» của mình thì má»i có giá trá» Äóng góp cho cuá»c Äá»i. Äấy chính là tá»± trá»ng. Tá»± trá»ng là nguá»n gá»c của cảm giác danh dá»±. Nếu không tá»± trá»ng thì không có cảm giác danh dá»±, mà không có danh dá»± thì con ngÆ°á»i không thá» là con ngÆ°á»i lÆ°Æ¡ng thiá»n.

III. CÃC YẾU Tá» LÃM HẠN CHẾ Tá»° DO

Qua các phân tích vá» sá»± tha hóa của cái tôi, chúng ta Äã thấy Äược những ảnh hÆ°á»ng của trạng thái thiếu tá»± do Äá»i vá»i chất ượng phát triá»n của con ngÆ°á»i. Vậy cái gì ngÄn cản con ngÆ°á»i, cô lập con ngÆ°á»i khá»i tá»± do? Tôi cho rằng vá» cÆ¡ bản có hai loại nguyên nhân Äến từ bên ngoài và phát sinh từ bên trong má»i ngÆ°á»i.

1. Sá»± ngÄn cản của các yếu tá» bên ngoài.

Không gian vÄ© mô bên ngoài là không gian có những tác Äá»ng rất lá»n Äá»i vá»i trạng thái tá»± do của con ngÆ°á»i. Theo quan Äiá»m của tôi, sá»± thiếu tá»± do á» không gian bên ngoài chủ yếu là do sá»± kìm hãm của những yếu tá» nhÆ° Nhà nÆ°á»c, Há» TÆ° tÆ°á»ng, VÄn hoá và sá»± Nghèo Äói.

Nhà nÆ°á»c: Tá»± do bá» kìm hãm phần lá»n bá»i chính quyá»n lợi của nhà nÆ°á»c, hay nói cách khác là nó bá» ràng buá»c bá»i nhà nÆ°á»c. Hầu hết các trạng thái này thuá»c vá» các nÆ°á»c chậm phát triá»n. á» Äó ngÆ°á»i ta sá»­ dụng công cụ nhà nÆ°á»c nhÆ° là má»t phÆ°Æ¡ng tiá»n Äá» bảo vá» má»t nhóm lợi ích nhá» và do Äó vô tình tiêu diá»t hoặc hạn chế tá»± do của ngÆ°á»i khác. Vậy Äiá»u Äó diễn ra nhÆ° thế nào?

Nhà nÆ°á»c là ngÆ°á»i Äiá»u hành, Äiá»u chá»nh toàn bá» cái gá»i là khế Æ°á»c xã há»i. Khế Æ°á»c xã há»i chính là cái kho chứa Äá»±ng các quyá»n tá»± do cá thá» khi nó Äược góp vào, còn nhà nÆ°á»c chính là ngÆ°á»i Äiá»u khiá»n và sá»­ dụng cái kho tá»± do ấy. Nhà nÆ°á»c là má»t lá»±c lượng xã há»i bá»i nếu thá»ng kê chúng ta sẽ thấy sá» lượng công chức nhà nÆ°á»c cÅ©ng chiếm má»t tá»· lá» phần trÄm dân sá». Trong má»t chế Äá» chính trá» mà nhà nÆ°á»c có Äảng chính trá» của nó, có quân Äá»i của nó, có ná»n kinh tế của nó, thì nó là má»t lá»±c lượng xã há»i có những quyá»n lợi riêng, do Äó có sá»± tranh chấp quyá»n lợi của nhà nÆ°á»c vá»i xã há»i. Sá»± tranh chấp quyá»n lợi giữa nhà nÆ°á»c vá»i xã há»i góp phần hạn chế tá»± do của con ngÆ°á»i. Những nhà nÆ°á»c nhÆ° vậy là nhà nÆ°á»c phi dân chủ. á» những nhà nÆ°á»c phi dân chủ, phần tá»± do do con ngÆ°á»i góp vá»n không những không Äược sá»­ dụng hiá»u quả mà còn bá» sá»­ dụng nhÆ° là công cụ Äá» kìm hãm phần tá»± do còn lại của con ngÆ°á»i. Con ngÆ°á»i không có quyá»n thảo luận vá» các quyá»n của mình, con ngÆ°á»i bá» kìm hãm bá»i quyá»n lợi của nhà nÆ°á»c thì thá»±c ra Äó là cuá»c sá»ng có chất lượng nô lá». Thế nhÆ°ng nhiá»u nhà nÆ°á»c vẫn cho rằng Äó là thành tích của nhà nÆ°á»c, tức là lo cho dân. Suy cho cùng, giải phóng nô lá» không phải chá» vì lòng nhân Äạo Äá»i vá»i má»i má»t con ngÆ°á»i. Sá»± hình thành của tất cả các hình thái nhà nÆ°á»c Äá»u có nguá»n gá»c từ sá»± Äòi há»i phát triá»n, tức là má»t hình thái nhà nÆ°á»c biến mất và bá» thay thế bá»i má»t hình thái nhà nÆ°á»c khác tích cá»±c hÆ¡n là do nhu cầu của con ngÆ°á»i vá» má»t chế Äá» chính trá» ngày càng Æ°u viá»t. Chính vì thế, á» bất kỳ Äâu mà nhà nÆ°á»c nói to vá» nghÄ©a vụ và thành tích của mình lo cho dân thì Äó là bằng chứng không gì hùng há»n hÆ¡n Äá» chứng minh sá»± lạc hậu vá» chính trá» và sá»± chậm phát triá»n vá» kinh tế của quá»c gia Äó. Tất cả những nhà nÆ°á»c chân chính Äá»u Äược sinh ra bá»i nhân dân, Äá»u là sản phẩm của xã há»i, tức là nhân dân phải Äóng thuế cho sá»± tá»n tại của nhà nÆ°á»c chứ nhà nÆ°á»c không lo cho sá»± tá»n tại của nhân dân. Cần phải lên án mạnh mẽ nếu các nhà nÆ°á»c vẫn tiếp tục âloâ cho dân theo những tiêu chuẩn của nhà nÆ°á»c vì Äó là ràng buá»c tá»± do của ngÆ°á»i dân. Con ngÆ°á»i không có quyá»n tá»± lo cho chính mình, không có quyá»n hoạch Äá»nh tÆ°Æ¡ng lai của mình thì tức là không có con ngÆ°á»i, không có các quyá»n cá nhân. Tinh thần tá»± do của thá»i Äại Äòi há»i rằng không ai có quyá»n nhân danh lo cho nhân dân yên á»n mà không chú ý Äến các quyá»n cá nhân, quyá»n nhân thân cụ thá». Sá»± bảo há» của nhà nÆ°á»c Äá»i vá»i Äá»i sá»ng của ngÆ°á»i dân càng lá»n thì tức là con ngÆ°á»i không Äược tôn trá»ng, các quyá»n con ngÆ°á»i không Äược tôn trá»ng.

Nhà nÆ°á»c là má»t ranh giá»i nhân tạo có tính chất tất yếu của tá»± do. NhÆ°ng Äiá»u cần lên án là những nhà nÆ°á»c phi dân chủ Äã vượt qua cả giá»i hạn tất yếu Äó Äá» kìm hãm tá»± do của con ngÆ°á»i, trá» thành lá»±c lượng chèn ép cuá»c sá»ng. Äó là những nhà nÆ°á»c mà á» Äó những quyá»n cÆ¡ bản của con ngÆ°á»i không Äược thảo luận và Äảm bảo thá»±c thi trên thá»±c tế. Khi nào xã há»i chÆ°a Äược quyá»n thảo luận vá» quyá»n con ngÆ°á»i thì chÆ°a thá» phát triá»n Äược. Không có má»t chính phủ tiên tiến nào có thá» tạo ra sá»± tiên tiến thật sá»± của quá»c gia Äược nếu con ngÆ°á»i á» Äó không nhận thức Äầy Äủ vá» các quyá»n con ngÆ°á»i của mình. Äấy là bài há»c của các nÆ°á»c châu Ã. Chính phủ Triá»u Tiên tiên tiến nhÆ°ng không Äá»ng nghÄ©a vá»i xã há»i Triá»u Tiên là xã há»i phát triá»n, do Äó phải trả giá bá»i sá»± khủng hoảng. Malaysia là má»t nÆ°á»c có chính phủ tiên tiến, nhÆ°ng xã há»i Malayxia cÅ©ng không phải là má»t xã há»i tiên tiến, do Äó Malaysia không Äi xa Äược. Vì thế tá»± do chính trá» là Äòi há»i không thá» không chấp nhận Äược vì sá»± phát triá»n của từng cá nhân con ngÆ°á»i. Vấn Äá» quyá»n con ngÆ°á»i không phải là tiêu chí chính trá» mà Äó là má»t Äòi há»i của sá»± phát triá»n bá»n vững, sá»± phát triá»n trên ná»n tảng phát triá»n của từng cá nhân. Nếu nhà nÆ°á»c nào không Äược xây dá»±ng trên cÆ¡ sá» lý luận nhÆ° vậy thì nó sẽ tiếp tục là má»t trong những nhân tá» gây ra sá»± thiếu tá»± do của con ngÆ°á»i.

TÆ° tÆ°á»ng: Há» tÆ° tÆ°á»ng không phải là cái Äích, không phải là mục tiêu của các dân tá»c mà há» tÆ° tÆ°á»ng là phÆ°Æ¡ng tiá»n của nhận thức. Vấn Äá» cần lên án chính là á» chá» ngÆ°á»i ta áp Äặt há» tÆ° tÆ°á»ng lên trên nhận thức của con ngÆ°á»i và tiêu diá»t khả nÄng tá»± do nhận thức, tá»± do tÆ° tÆ°á»ng, của con ngÆ°á»i. Äó là dấu hiá»u nguy hiá»m nhất của cái gá»i là xây dá»±ng cưỡng bức há» tÆ° tÆ°á»ng. Há» tÆ° tÆ°á»ng Äược xây dá»±ng má»t cách cưỡng bức làm cho con ngÆ°á»i Äi theo má»t cái rãnh, Äi theo má»t trật tá»± logic Äược phá» biến, nó nhÆ° con ngá»±a kéo xe Äược Äóng vào má»t cái xe cụ thá» và Äá» cho chắc chắn, ngÆ°á»i ta còn bá»t mắt hai bên Äá» nó không thá» rẽ. Có thá» gá»i Äó là trạng thái bá»t mắt con ngÆ°á»i có Äá»nh hÆ°á»ng, khi bá»t mắt con ngÆ°á»i có Äá»nh hÆ°á»ng thì tức là con ngÆ°á»i chá» có má»t khuynh hÆ°á»ng Äá» lá»±a chá»n. Khi Äó há» tÆ° tÆ°á»ng trá» thành há» bánh lái trói buá»c con ngÆ°á»i vào má»t khuynh hÆ°á»ng. Vậy sá»± trói buá»c con ngÆ°á»i vào má»t khuynh hÆ°á»ng là tá»t hay không tá»t? Trong những quá trình phát triá»n tá»± nhiên trong má»t giai Äoạn cụ thá» mà chúng ta có thá» tiên lượng rằng xã há»i cần phải nhất quán vá» mặt khuynh hÆ°á»ng Äá» giải quyết má»t nhiá»m vụ có chất lượng chiến lược của cuá»c sá»ng thì viá»c tạo ra các khuynh hÆ°á»ng nhất quán có thá» có ích, tuy vậy vẫn trái vá»i tá»± nhiên. NhÆ°ng tá»i má»t thá»i Äiá»m nào Äó mà cuá»c sá»ng buá»c phải rẽ thì những kẻ bá» bá»t mắt có Äá»nh hÆ°á»ng không rẽ Äược và nó tạo ra rủi ro cho chính nó. Cho nên tá»± do vá» tÆ° tÆ°á»ng, không áp Äặt vá» các há» tÆ° tÆ°á»ng chính là tạo ra khả nÄng Äá» con ngÆ°á»i chá»ng lại sá»± rủi ro trong quá trình phát triá»n, trong quá trình diễn biến má»t cách hoàn toàn ngẫu nhiên, hoàn toàn tá»± nhiên của cuá»c sá»ng. Hay nói cách khác, chá»ng lại viá»c trói buá»c vào các tiêu chuẩn giáo Äiá»u hoặc nhất quán của má»t há» tÆ° tÆ°á»ng là nâng cao nÄng lá»±c chá»ng lại rủi ro. Cần phải nâng cao nÄng lá»±c chá»ng lại rủi ro bằng viá»c trả lại cho con ngÆ°á»i sá»± Äa dạng tinh thần vá»n có và cần phải có. Khi con ngÆ°á»i Äá»nh kiến, con ngÆ°á»i nói rằng gạo là thá»±c phẩm duy nhất, Än cÆ¡m là viá»c bắt buá»c không chá» do nhu cầu Än mà còn là củng cá» thêm truyá»n thá»ng vÄn hóa của dân tá»c, bá»i chúng ta không Än cÆ¡m nữa thì chúng ta không cần ÄÅ©a. Khi dân tá»c chúng ta mà không Än ÄÅ©a nữa thì tất cả các bản sắc vÄn hóa của chúng ta sẽ dần dần biến mất. Nếu má»t ngày nào Äó mà ngÆ°á»i ta không Än ÄÅ©a nữa thì tất cả các bản sắc ấy mất Äi cùng má»t lúc, Äấy là ná»i lo của các nhà chính trá». NhÆ°ng nếu chúng ta không trói buá»c con ngÆ°á»i, không bắt con ngÆ°á»i buá»c phải Än má»t thứ là cÆ¡m thì con ngÆ°á»i sẽ hiá»u rằng nếu không tìm Äược gạo thì có thá» lấy những thứ gì thay thế, do Äó tá»· lá» rủi ro là chết Äói sẽ giảm xuá»ng rất nhiá»u. Còn nếu nhÆ° giáo dục con ngÆ°á»i là chá» có gạo má»i Än Äược thì chá» có má»t sá» kẻ còn giữ Äược ý chí tá»± do của mình là sá»ng sót thôi, bá»i nó Æ°Æ¡ng bÆ°á»ng không chá»u Än theo chá» dẫn nên nó biết có nhiá»u thứ khác có thá» Än Äược.

Cái sai lầm của con ngÆ°á»i là Äã sá»­ dụng Äá»i sá»ng tÆ° tÆ°á»ng Äá» lãnh Äạo Äá»i sá»ng thá»±c dụng của con ngÆ°á»i. Toàn bá» tấn bi ká»ch của thế ká»· XX và má»t vài thế ká»· trÆ°á»c Äó là ngÆ°á»i ta Äã Äá» cho Äá»i sá»ng tÆ° tÆ°á»ng lãnh Äạo Äá»i sá»ng thá»±c dụng và làm kìm hãm sá»± phát triá»n. Chúng ta có nhiá»u thế ká»· mà tÆ° tÆ°á»ng Äã trá» thành yếu tá» thá»ng trá» không gian ná»i dung của sá»± phát triá»n, Äến mức ngÆ°á»i ta có từ "chủ nghÄ©a", và ngÆ°á»i ta nghÄ© rằng nếu không có má»t chủ nghÄ©a nào Äó thì con ngÆ°á»i không phát triá»n Äược. Rất nhiá»u ngÆ°á»i vào giá» phút này không thá» tÆ°á»ng tượng Äược vá» cuá»c sá»ng không có công cụ lý luận hay không có công cụ tÆ° tÆ°á»ng và xem công cụ tÆ° tÆ°á»ng nhÆ° là vÅ© khí duy nhất của sá»± phát triá»n. NhÆ°ng thá»±c tế Äã chứng minh rằng những thứ Äược gá»i là "chủ nghÄ©a" ấy Äã làm xã há»i Äi giật lùi Äến sá»± phát triá»n. Sá»± áp Äặt tÆ° tÆ°á»ng làm con ngÆ°á»i thoái hoá trong Äá»i sá»ng tinh thần. Khi Äó con ngÆ°á»i mất Äi ý chí và sá»± dÅ©ng cảm vÆ°Æ¡n tá»i trạng thái tá»± do vá» mặt tinh thần Äá» hÆ°á»ng thụ, Äá» hoạch Äá»nh tÆ°Æ¡ng lai chủ Äá»ng của mình. Sá»± tan rã vá» mặt tinh thần làm cho con ngÆ°á»i không thấy tÆ°Æ¡ng lai chứ không phải chá» có sá»± nghèo khá» làm cho con ngÆ°á»i không thấy tÆ°Æ¡ng lai. TÆ°Æ¡ng lai luôn luôn là má»t bá» phận của những phần lành mạnh trong Äá»i sá»ng tinh thần của con ngÆ°á»i, vì thế má»i má»t con ngÆ°á»i cần phải có cuá»c sá»ng lành mạnh bên trong không gian tinh thần của mình, tức là có các gien của Äá»i sá»ng tÆ°Æ¡ng lai.

Má»t khía cạnh nữa cần lên án là tính quá Äát của há» tÆ° tÆ°á»ng nhÆ° là kết quả của tính bảo thủ hay là tính lÆ°á»i biếng của con ngÆ°á»i. Con ngÆ°á»i thÆ°á»ng có xu hÆ°á»ng bám chặt vào các nguyên lý mà mình nhận thức Äá» làm tiêu chí, làm công nghá» cho hành Äá»ng của mình. Do Äó, con ngÆ°á»i không dám tiếp tục nhận thức chủ Äá»ng mà vẫn bám giữ các há» giá trá» Äược xây dá»±ng bá»i há» tÆ° tÆ°á»ng cÅ© và nó tạo ra tính lạc hậu của há» tÆ° tÆ°á»ng Äá»i vá»i sá»± phát triá»n của Äá»i sá»ng. Äiá»u này biến há» tÆ° tÆ°á»ng trá» thành má»t trong những tác nhân góp phần hạn chế sá»± phát triá»n thông qua viá»c kìm hãm nhận thức, kìm hãm tá»± do của con ngÆ°á»i.

VÄn hoá: VÄn hóa là tất cả những gì hình thành sau má»t chặng của sá»± phát triá»n có chất lượng lá»ch sá»­. Äó chính là môi trÆ°á»ng tinh thần của con ngÆ°á»i, và môi trÆ°á»ng này cÅ©ng có khả nÄng trói buá»c con ngÆ°á»i, hạn chế tá»± do của con ngÆ°á»i. Sá»± ràng buá»c vá» vÄn hóa cÅ©ng làm giảm khả nÄng tá»± do, giảm chất lượng tá»± do của con ngÆ°á»i và làm cho con ngÆ°á»i không Äủ nÄng lá»±c Äá» thá»a mãn Äòi há»i của thá»i Äại.

Nói Äến sá»± kìm hãm của vÄn hoá Äá»i vá»i tá»± do của con ngÆ°á»i không thá» không nói vá» sá»± ÄÆ¡n nguyên hoá vá» vÄn hoá, há» quả của những áp Äặt chính trá». Biá»u hiá»n của sá»± ÄÆ¡n nguyên hoá vá» vÄn hoá là má»t ná»n vÄn hoá không lành mạnh và phi tá»± nhiên. á» Äâu các giá trá» vÄn hoá Äược thá» hiá»n dÆ°á»i dạng Äa nguyên hay các nguyên của Äá»i sá»ng con ngÆ°á»i Äược tôn trá»ng má»t cách công bằng thì á» Äấy vÄn hoá Äược hình thành má»t cách lành mạnh hay há» quả của ná»n vÄn hoá ấy là lành mạnh. Ngược lại, má»t ná»n vÄn hoá không lành mạnh là ná»n vÄn hoá mà á» Äấy ngÆ°á»i ta sá»­ dụng công cụ nhà nÆ°á»c ÄỠáp Äặt má»t sá» giá trá» và làm biến mất tất cả các giá trá» khác. á» không ít quá»c gia, nhất là những quá»c gia chậm phát triá»n, ná»n vÄn hoá bá» biến thành công cụ chính trá» và bá» thao túng cho những mục Äích chính trá» và hậu quả là ná»n vÄn hoá trá» nên lạc hậu, ná»n vÄn hoá Äó không há» trợ sá»± phát triá»n. Các giá trá» ná»i tại của má»t ná»n vÄn hoá luôn là chất xúc tác cho sá»± phát triá»n các giá trá» cá nhân, tạo ra sá»± phát triá»n Äa dạng của cá»ng Äá»ng xã há»i. Khi bá» thao túng vì những Äá»ng cÆ¡ chính trá» khác nhau vÄn hóa sẽ trá» thành vật cản cho sá»± phát triá»n Äa dạng của cuá»c sá»ng, tức là ngÄn cản tá»± do của con ngÆ°á»i. Những yếu tá» cá»±c Äoan của vÄn hoá làm biến dạng sá»± hình thành của nhân cách và giá trá» con ngÆ°á»i. Sá»± phong phú trong nhận thức của con ngÆ°á»i chính là vÅ© khí quan trá»ng nhất giúp con ngÆ°á»i ứng phó vá»i cuá»c sá»ng. Khi những ngÆ°á»i cầm quyá»n, bằng sức mạnh chính trá» của mình, cá» gắng tiêu diá»t tính Äa dạng của vÄn hoá, há» Äã không hiá»u rằng chính há» Äang tiêu diá»t tính Äa dạng của cuá»c sá»ng mà tiêu diá»t tính Äa dạng của cuá»c sá»ng chính là làm cho con ngÆ°á»i "chết" ngay cả khi há» Äang sá»ng.

VÄn hóa là há» thá»ng thói quen, là không gian tinh thần Äá» há» trợ cho các hành vi. Má»i má»t ná»n vÄn hóa Äá»u há» trợ tích cá»±c cho má»t sá» loại hành vi nào Äó. Nếu má»t ná»n vÄn hóa mà chá» há» trợ má»t vài loại hành vi, không há» trợ, không khuyến khÃ