Với dân số 320 nghìn người, diện tích khoảng bằng bang Kentucky của Hoa Kỳ, Iceland có cánh tay vươn xa đáng kinh ngạc trên phạm vi quốc tế do có ngành ngân hàng vượt xa quy mô quốc gia, chinh phục được cả nền kinh tế Anh Quốc, từ những cửa hàng bán lẻ thời trang cho đến những đội bóng đá đầu bảng.

Chiến lược này đã đem lại cho người dân Iceland mức thu nhập đầu người vào loại cao nhất thế giới. Nhưng tại thời điểm này, họ đang bất lực ngồi nhìn nền kinh tế của mình lao xuống vực – đồng tiền mất giá đến một nửa, các ngân hàng sụp đổ do bị ảnh hưởng nặng nề của những khoản nợ mà họ cung cấp vào thời điểm làm ăn phát đạt.

“Mọi thứ đều đóng cửa hết. Chúng tôi không thể bán cổ phiếu của mình hoặc lấy lại tiền từ ngân hàng”, ông Johann Sigurdsson – một nhà đầu tư nói khi đang bước chân rời khỏi chi nhánh ngân hàng Landsbanki tại khu trung tâm Reykjavik.

reykjavik.jpg
Reykjavik - sứ xở từng được đánh giá có điều kiện sống tốt nhất thế giới
Mới trước đó một hôm, Chính phủ đã công bố quốc hữu hóa ngân hàng này theo đạo luật về tình trạng khẩn cấp được ban hành nhằm ứng phó với cuộc khủng hoảng đang lan rất nhanh trên toàn cầu như một đại dịch.

“Chúng tôi buộc phải có hành động mang tính quyết định nhằm cứu vãn nền kinh tế”, Thủ tướng Geir H. Haarde nói về những quyền lực mới bao quát cho phép Chính phủ tiếp quản các doanh nghiệp, cắt giảm vai trò của hội đồng quản trị, và triệu tập các cuộc họp cổ đông.

Hệ thống tài chính Iceland sụp đổ hoàn toàn, tác động của nó là rất lớn bởi những xung động lây lan ra khắp Châu Âu. Lý do quá rõ ràng như chúng ta đã biết ở trên, các ngân hàng và công ty của Iceland đầu tư rất lớn trên khắp lục địa này.

Một trong những công ty lớn nhất của Iceland, tập đoàn đầu tư bán lẻ Baugur, sở hữu hoặc có cổ phần trong hàng chục hãng bán lẻ lớn ở Châu Âu – đủ để khiến chính Baugur trở thành công ty tư nhân lớn nhất ở Anh, nơi Baugur sở hữu một loạt các cửa hàng như cửa hàng đồ chơi Hamley nổi tiếng.

Kaupthing, ngân hàng lớn nhất Iceland vừa bị quốc hữu hóa ngay trong ngày 10/10 và một trong những ngân hàng có cổ phiếu bị ngừng giao dịch vào tuần trước nhằm ngăn chặn việc bán tháo, cũng có đầu tư khá nhiều vào các tập đoàn bán lẻ ở Châu Âu.

Hàng ngàn người Anh có tài khoản tại ngân hàng Icesave, nhánh ngân hàng trực tuyến của Landsbanki, ngân hàng đã ngừng cho khách hàng rút tiền từ tài khoản vào hôm thứ Ba, ngày 7/10.

Để cố cầm cự và kiểm soát được tình hình đang đi vào vòng xoáy, từ mấy ngày trước, Chính phủ đã cho Kaupthing vay 680 triệu đô la để tự cứu vãn, và cho biết đang thương lượng một khoản vay 5,4 tỷ đô la của Nga nhằm vực dậy nền tài chính quốc gia. Vậy mà giờ đây, tất cả đã buông xuôi(!).

Tốc độ trượt dốc của Iceland kể từ khi tuyên bố quốc hữu hóa ngân hàng Glitnir, ngân hàng lớn thứ ba trong nước, đã khiến nhiều người kinh ngạc, mặc dù đã có những cảnh báo rằng nó là con chim báo điềm gở cho sự suy sụp tín dụng toàn cầu.

iceland-1.jpg
Iceland nổi tiếng với những suối nước nóng...

Nổi tiếng về ngành công nghiệp đánh bắt cá, với những suối nước nóng, ánh trăng, và Vịnh Xanh, Iceland là địa điểm đấu cờ vua trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, trong đó Bobby Fischer của Mỹ đã đánh bại Spassky của Liên Xô vào năm 1972 để giành chức vô định cờ vua thế giới. Năm ngoái, Iceland giành được vị trí “đất nước có điều kiện sống tốt nhất” trong cuộc bình chọn của Liên Hiệp Quốc, có cư dân được cho là mãn nguyện nhất thế giới.

Giờ đây, tất cả đã lùi vào dĩ vãng!

Hôm 7/10, bầu trời nắng rực rỡ sau 3 ngày lạnh khác thường, nhưng “tâm trạng” của Reykjavik vẫn ảm đạm – các quán cà phê có đến nửa số ghế bỏ trống, các nhân viên môi giới bất động sản ngồi chơi không, và những người bán lẻ cho biết bán được ít.

“Tôi bắt đầu thực sự lo ngại. Cái gì cũng là tin xấu cả. Tôi không hiểu chuyện gì đang xảy ra”, bà Helga Jonsdottir, một người nghỉ hưu, nói khi bà đang trên đường tới siêu thị.

Người dân Iceland còn bắt đầu đặt câu hỏi làm thế nào mà chỉ một vài đối tượng lại có thể tạo ra một khối tài sản kếch xù – mà kèm theo đó là các khoản nợ - mà Haarde đã cảnh báo là sẽ khiến cho cả quốc gia lâm vào nguy cơ phá sản.

Việc tái thiết Iceland từ một nước nghèo thuộc Châu Âu thành một trong những nước giàu nhất khu vực bắt đầu từ khi mở cửa cho ngành ngân hàng và tạo ra thị trường chứng khoán trong nước vào giữa thập kỷ 90.

Những cuộc cải cách thị trường tự do đó đã biến Iceland từ một nước bảo thủ, hướng nội, thành một đất nước của một thế hệ doanh nhân mới, có bằng cấp quốc tế, quyết tâm đem lại cho Iceland một vóc dáng vượt xa hình ảnh một cơ sở đánh cá trước đây.

Doanh nhân chính là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của nước này khi các ngân hàng và công ty của Iceland có mặt trên khắp Châu Âu, và hầu bao dành để mua lại công ty đã chật cứng do bùng nổ thị trường chứng khoán và hệ thống lương hưu có nguồn vốn dồi dào. Trong số những vụ mua bán đó có cửa hàng đồ chơi Hamley và đội bóng đá West Ham làm biểu tượng.

Trở lại vấn đề, tài sản của một gia đình trung bình tăng đến 45% chỉ trong có nửa thập kỷ, và tổng sản phẩm quốc nội tăng với tốc độ 5% một năm.

Nhưng toàn bộ hệ thống được xây dựng trên một nền móng lung lay, đó là các khoản nợ nước ngoài.
Bốn ngân hàng lớn nhất đất nước có số tài sản nợ vượt 100 tỷ đô la, những khoản nợ vượt xa con số tổng sản phẩm quốc nội 14 tỷ đô la của Iceland.

Những khoản nợ nước ngoài đó có nghĩa là khu vực tư nhân đã gặp khó khăn rất lớn trong việc trả nợ, chẳng hạn Kaupthing trong vòng 5 năm đã cho vay tới 5,25 tỷ đô la đối với những vụ làm ăn với Anh.

landsbanki.jpg
Hệ thống tài chính quá khổ của Iceland đã đẩy đất nước này
vào thế rất chênh vênh
Iceland độc đáo ở chỗ “khu vực tài chính quá khổ của nó đã đẩy đất nước vào thế rất chênh vênh, và đồng tiền của Iceland luôn được coi là có rủi ro cao cũng như đem lại lợi tức cao”, Venla Sipila, một chuyên gia kinh tế cao cấp tại Global Insight, Luân đôn, cho biết.

Đồng krona đã phải hứng chịu một phần do các vụ mua bán đang đổ bể, dẫn đến tháo lui, trong đó các nhà đầu tư vay vốn với mức lãi thấp tại một nước có lãi suất thấp, như Nhật bản, rồi đầu tư vào một nước có tỷ lệ hoàn vốn cao, nhưng thường cũng đi kèm với rủi ro cũng cao hơn.

Sau khi quan sát tình trạng rơi tự do trong vài ngày, Ngân hàng Trung ương Iceland đã phải ra tay vào ngày thứ Ba 7/10 nhằm can thiệp vào tỷ giá hối đoái, ấn định ở mức 131 krona bằng 1 euro.

Thủ tướng Haarde từng nói, ông tin rằng những biện pháp này sẽ phục hồi lại lòng tin vào hệ thống. Ông cũng phê phán việc thiếu một sự phản ứng toàn Châu Âu trước cuộc khủng hoảng, rằng Iceland bị buộc phải áp dụng cái tinh thần “nước nào vì nước ấy”. Bây giờ thì… chuyện đã xong rồi!

Haarde cũng tự thừa nhận là danh tiếng tài chính của Iceland chắc sẽ bị ảnh hưởng cả do khủng hoảng và do cách ứng phó, mặc dù các lĩnh vực kinh tế then chốt như ngư nghiệp, năng lượng tái tạo, vẫn vững mạnh.

Khi người dân thường bắt đầu đổ lỗi cho Chính phủ và các nhà quản lý thị trường, thì ông Haarde nói rằng các ngân hàng mới là “nạn nhân của các tình huống ở bên ngoài”.