Kiến trúc Việt Nam

Nhìn nhận lại giải thưởng Loa Thành chuyên ngành Kiến trúc – Quy hoạch trong vài năm gần đây có thể nhận thấy những tiến bộ rõ nét qua từng kỳ giải thưởng. Nó phản ánh chất lượng đào tạo của các trường không ngừng được nâng cao, cho thấy những tiến bộ rõ nét trong tư duy sáng tạo, kỹ năng thể hiện của các bạn trẻ. Rất nhiều đồ án được các Hội đồng đánh giá cao bởi ý tưởng sáng tạo độc đáo, tính xã hội nhân văn sâu sắc, phù hợp với các điều kiện thực tiễn của đất nước…

Tuy nhiên, bên cạnh những thành tựu mà giải thưởng ghi nhận được thì trong kết luận của các Hội đồng trong nhiều kỳ giải thưởng, đều nêu bật một vài hạn chế mà các sinh viên hay mắc phải. Là người đi trước và cũng có điều kiện theo dõi giải thưởng này những năm qua, người viết xin có một vài ý kiến để cùng trao đổi với các bạn sinh viên trẻ đang và sẽ làm đồ án tốt nghiệp.

Hạn chế đầu tiên và dễ nhận thấy qua các kỳ giải thưởng là các mảng đề tài về công trình văn hoá, biểu diễn…thường chiếm tỉ trọng quá lớn, trong khi các mảng đề tài về quy hoạch, nhà ở, các công trình mang tính xã hội, các công trình sản xuất…để giải quyết những nhu cầu cấp thiết mà người dân và toàn xã hội lại ít được quan tâm đầu tư nghiên cứu. Đây là một hạn chế rất lớn của các kỳ giải thưởng Loa Thành.

Hiện nay, có một xu hướng là rất nhiều bạn trẻ bảo nhau lựa chọn những đề tài dễ hiểu, dễ biểu hiện về không gian, hình khối, không cần quá phức tạp về công năng, dây chuyền, với suy nghĩ dạng đề tài này không gò bó, dễ làm, dễ bay bổng, thể hiện được cái tôi... Các đồ án này được thực hiện với tính tư tưởng thấp, dây chuyền công năng sơ sài, mọi nỗ lực của tác giả chủ yếu dành cho việc biểu hiện tư duy về hình khối, tập trung vào phối cảnh của công trình. Hay một xu hướng khác (dù ít hơn) lại thiên về lựa chọn những công trình có khối lượng nghiên cứu lớn, nội dung và tính chất phức tạp (Quy hoạch vùng, nhà máy điện hạt nhân…). Cả hai xu hướng này đều không được các Hội đồng đánh giá cao.

Ai cũng biết chọn lựa đề tài là một việc khó và có ý nghĩa rất quan trọng, có thể quyết định đến sự thành công của đồ án. Lựa chọn được đề tài đúng, phù hợp với sức mình, với năng lực, sở trường của mình thì coi như đã tìm ra lời giải cho bài toán khó rồi. Chọn lựa đề tài là khâu đầu tiên và có tính then chốt của công việc xây dựng đồ án. Hơn bao giờ hết, các bạn cần biết cách tận dụng tối đa cơ hội có thể nói là duy nhất, đó là được chủ động tìm đề tài nghiên cứu phù hợp với mình để khẳng định mình. Các đề tài được lựa chọn phải bắt nguồn từ nhu cầu bức thiết của thực tiễn cuộc sống, được cân nhắc, lựa chọn để đưa vào nghiên cứu. Nội dung đề tài cũng cần có độ mở nhất định, để có đất cho sự sáng tạo. Quy mô đề tài cũng cần vừa phải, phù hợp với sinh viên để có thể vừa phát huy được kiến thức tổng hợp, vừa có điều kiện nghiên cứu sâu, phát triển hết tư duy sáng tạo và kỹ năng thể hiện.

Một hạn chế nữa mà hầu như kỳ giải thưởng nào cũng gặp, đó là các đồ án tham dự thường nặng về hình thức dẫn đến những điều thiếu thực tế. Nhiều bạn còn nhầm lẫn giữa mong muốn bản thân và đối tượng thiết kế. Không phải mình cứ muốn gì là áp đặt lên tác phẩm mà cần phải quan tâm xem đối tượng mình thiết kế là cái gì? thiết kế cho ai? Đây chỉ là một yếu tố nhỏ nhưng không phải ai cũng hiểu rõ. Thực tế, trong rất nhiều đồ án, yếu tố hình thức đã được xem trọng một cách quá đáng, đôi khi vì hình thức mà rời xa cả công năng, nguyên lý. Phối cảnh hoành tráng, hình khối ngồn ngộn, nhưng tính chặt chẽ, tư duy logic sáng tạo, tư tưởng thẩm mỹ, vật liệu, kết cấu, dây chuyền công năng thì lại rất hạn chế.

Thiết nghĩ, trước khi bắt tay vào làm đồ án, các bạn cần nhận thức rõ về tính thực tiễn bắt buộc phải có trong một công trình kiến trúc, nắm được sơ đồ, nguyên lý thiết kế của thể loại công trình mà mình theo đuổi. Trên cơ sở các điều kiện cụ thể của đầu bài với địa hình, địa mạo, văn hóa, cảnh quan môi trường xung quanh khu đất…mà có sự tìm tòi nghiên cứu cho phù hợp. Quá trình nghiên cứu các bạn nên tham khảo thêm các tác phẩm cùng thể loại, sách vở, tranh ảnh về các loại vật liệu, kết cấu, lý luận logic thiết kế, những kinh nghiệm của người đi trước về thể loại công trình này. Việc học tập này cần chủ động, sáng tạo, có tư duy phê phán để tìm ra được cái cốt lõi, cái hay, cái dở của mỗi bài học đặng dùng nó áp dụng cho đồ án của mình.

Một khuyết điểm nữa dễ nhận thấy ở nhiều đồ án là việc quá tham lam chi tiết. Nếu các bạn có nhiều ý tưởng (điều này là rất tốt) và muốn đem tất cả vào đồ án của mình, thì vẫn cần một sự thận trọng, nên cân nhắc, chọn lọc những cái đặc sắc nhất để đưa vào đồ án. Không nên dồn tất cả vào trong một đồ án, việc tham lam chi tiết có thể làm mất đi tính mạch lạc, thuần khiết và giản dị trong đồ án của bạn.

Những đồ án thành công thường được cấu tạo đơn giản, chỉ bắt đầu bằng một ý tưởng chủ đạo, có thể là trong bố cục, nhịp điệu của hình khối hay trong tư tưởng mà đồ án muốn đề cập. Trong quá trình nghiên cứu, ý tưởng này sẽ được khai triển thêm, biến đổi, nhào nặn để thể hiện tính tư tưởng của nó trong mọi ngóc ngách của đồ án. Các chi tiết tuy biến đổi đa dạng, nhưng thống nhất trong cùng một tư tưởng, nếu xem xét kỹ, cốt lõi của đồ án chỉ tóm gọn trong một ý hay một cảm xúc mà tác giả muốn lưu giữ trong lòng người xem mà thôi.

Có đề tài tốt, ý tưởng hay thôi chưa đủ. Đề tài cần được triển khai, trình bày một cách mạch lạc, tập trung, rõ ràng. Trong nhiều đồ án gửi về, có thể thấy ngay từ mặt bằng tổng thể đến chi tiết bị rối, bố cục không có đường hướng rõ ràng, khiến người xem khó nắm bắt, đọc mãi vẫn không hiểu ý định của tác giả muốn diễn đạt cái gì. Trình bày cảm xúc của mình là điều hay, nhưng cũng cần tiết chế, biết cách làm cho người xem chia sẻ cảm xúc của mình thông qua các thủ pháp sáng tạo cụ thể (cái này phụ thuộc vào tài năng, kinh nghiệm sáng tác của mỗi người). Tác phẩm hay, ngoài việc giải quyết tốt dây chuyền công năng, nó còn phải là một thông điệp mà bạn gửi đi, mong người khác cảm thông và chia sẻ với bạn.

Khi có ý tưởng tốt, bạn cần kiên trì khai triển ý đồ đó đến tận cùng, có thể cân nhắc lặp đi, lặp lại, nhấn nhá nó ở các mức độ khác nhau, cố gắng khai thác triệt để trong tất cả những biến đổi mà nó có thể có, để nêu bật chủ đề trọng tâm, của tác phẩm. Nhiều đồ án ngay từ đầu có cách nhìn nhận, đặt vấn đề rất hay, nhưng việc triển khai tiếp theo lại không tận dụng được ý tưởng mà sa đà vào các chi tiết, chủ đề vụn vặt khác, đồ án từ đó cứ nhạt dần, cuối cùng không thực hiện được trọn vẹn ý tưởng ban đầu vạch ra. Loại bỏ các chi tiết dư thừa, lập đi, lặp lại ở các mức độ khác nhau một mô típ, một ý tạo hình hay để nhấn mạnh những nét hay của tác phẩm là điều rất nên làm.

Thời nay với điều kiện, phương tiện thông tin hiện đại, những sáng tác mới có thể bắt gặp khắp nơi. Là người sáng tác đương nhiên chúng ta có nghĩa vụ phải hướng đến cái mới, cái lạ. Đi tìm cái mới là điều rất đáng hoan nghênh, tuy nhiên đó phải là cái mới đúng nghĩa, việc sao chép, hoán chuyển các chi tiết cũ, chạy theo các trò chơi lắp ghép của hình khối để thỏa mãn ý thích, hoặc tìm kiếm cái mới từ những cái quá ư phức tạp là việc rất không nên làm (nhất là trong bối cảnh của một đồ án tốt nghiệp). Một tác phẩm kiến trúc bao giờ cũng phải là những sáng tạo được lý giải từ thực tiễn. Nó xuất phát từ nhu cầu và đòi hỏi của thực tiễn, hình thành từ một ý tưởng chính, sở hữu một công năng rõ ràng, hợp lý, một tạo hình mạnh mẽ và biểu cảm…

Các kỳ giải thưởng Loa Thành vừa rồi, dường như Ban tổ chức, Hội đồng giải thưởng cũng đang tìm cách định hướng những vấn đề này, thông qua các đồ án được giải. Hai kỳ giải thưởng vừa qua, 2 đồ án được giải cao nhất là những đồ án hết sức thực tiễn, cụ thể, gần gũi và đơn giản, công trình có quy mô vừa phải, được nghiên cứu kỹ để giải quyết những vần đề bức xúc từ cuộc sống, sử dụng các vật liệu thân thiện với môi trường, giải pháp kiến trúc dân tộc, tiết kiệm và bền vững... Có lẽ, đây cũng là định hướng tốt mà sinh viên các trường nên chú trọng, tham khảo khi thiết kế các đồ án tốt nghiệp của mình.

20.11.2009

L.H.T