My OperaBÌNH LUẬN VĂN NGHỆ -le thien minh khoa-
Friday, November 6, 2009 7:37:00 AM
& BÀI 1: CẢM ƠN “MỘT CHIỀU THÁNG NĂM”- LE THIEN MINH KHOA
Cũng định viết một cái gì nhân ngày nhà giáo Việt Nam,
nhưng khi đọc những câu thơ làm chảy nước mắt của nhà thơ Đỗ Trung Quân, tôi lại muốn giới thiệu những vần thơ đó với người đọc. Bài thơ “Có một chiều tháng năm”(*) có một cái tứ rất đơn giản: Người học trò gặp lại thầy cũ sau mười năm: “Thầy còn nhớ con không?”, nhưng: “câu lặp lại rụt rè rơi vào im lặng” vì người thầy “vành nón sụp che … giấu mình sau tủ thuốc ven đường-
Giấu mình trong hoa phượng rụng buồn tênh”.* Ảnh : nhà thơ Đỗ Trung Quân.
_ “Không… xin lỗi… ông lầm…
Tôi chưa từng dạy học
Xin thối lại ông tiền thuốc
Cám ơn…”.
Nhà thơ, người học trò cũ đó tự hỏi:
“Câu phủ nhận phải vì manh áo rách
Trước đứa học trò quần áo bảnh bao?”
Câu hỏi xoáy sâu vào tâm can người đọc, vì ai cũng từng có một người thầy. Nhưng tôi nghĩ, không hẳn là thế - không hẳn là vì tự trọng mà người thầy cũ chối từ một lòng thương hại. Cao hơn thế nữa, thầy phủ nhận quá khứ của mình, vì thầy yêu quý nghề dạy học, thầy không muốn hình ảnh người thầy giáo mà lại “nhếch nhác” như thầy. Thầy chối từ kỷ niệm, chối từ những bài giảng ngày xưa, còn là vì thầy yêu quý học sinh mình – thầy không muốn đứa học trò mình đánh mất hình ảnh đẹp về người thầy cũ của nó(dĩ nhiên đây là tiếp nhận rất chủ quan). Hình ảnh người thầy vì thế dù “gầy gò sau tủ thuốc ven đường” vẫn đep, vẫn làm chúng ta xúc động và kính trọng.
Không dừng lại ở chuyện kể lại sự việc, nhà thơ kết tứ bằng một thông điệp đầy trách nhiệm gửi lại cho thế hệ đàn em:
Những đứa trẻ tan trường đuổi nhau trên phố
Mười năm nữa đứa nào trong số đó
Sẽ gặp lại thầy như tôi gặp hôm nay?”
Không trau chuốt, hoa mỹ, cũng không cần nhiều đến tưởng tượng, chỉ bằng cảm xúc chân thành, nhà thơ truyền đến người đọc một nỗi buồn, một niền đau nhói tim, nhưng lại có sức nâng đỡ con người và đánh thức tình cảm thầy trò có thể tiềm ẩn rất sâu trong mỗi chúng ta.
Cảm ơn nhà thơ, cảm ơn Đỗ, cảm ơn cả “một chiều tháng năm…”
LTMK
(*)”Ơn thầy” ,NXB Đồng nai,tái bản 1996,p.99
***
&. BÀI 2: ĐẢO QUỐC NHỎ- NHÀ THƠ LỚN- LTMK.
***
& BÀI 3:ĐỌC SÁCH:NGƯỜi và VIỆC- CÁNH BUỒM NGƯỢC GIÓ (*)
(*) NXB Hội Nhà Văn _ 2006
***
&. BÀI 4:SEX của MADONA- LTMK.
***
&BÀI 5: SÁCH DỊCH- "DỊCH" SÁCH: GIẢ HÀNH TÔN hay TÔN HÀNH GIẢ Trong XUẤT BẢN- LTMK.
*Ảnh minh họa:TÌNH THIÊN THU và GIÂY PHÚT LÃNG QUÊN đều ăn từ cuốn NEVER LEAVE ME của HAROLD ROBBINE
***
&BÀI 6: ĐIỆN ẢNH PHƯƠNG TÂY về đề tài VN- LTMK.
***
&BÀI 7:Những nhà văn gốc Á trên văn đàn Mỹ: THÀNH CÔNG NHỜ GẮN BÓ Với CỘI NGUỒN - LTMK.
***
&BÀI 8:TỪ "NƯỚC MẮT NGƯỜi GIÀU" của Mêhico đến "NƯỚC MẮT" của diễn viên trong phim VN hôm nay- LTMK.
***
&BÀI 9: NHÓM NHẠC "BA CON MÈO"- PHONG CÁCH "NHÍ"... LTMK.
***
&BÀI 10:DANH HÀI THANH NAM_ LTMK.
&***
&BÀI 11: Lại Nghĩ Về Thơ
Sunday, 25. October 2009, 11:23:00
Lại Nghĩ Về Thơ
Tạp chí Cửa Việt , tháng 10.2006:
LẠI NGHĨ VỀ THƠ
LÊ THIÊN MINH KHOA
1. Thơ ca và bia rượu: Tình hình thơ Việt Nam hiện nay?
Ngày nay, các nhà thơ lớp trước, thế hệ kháng chiến chống Mỹ, nhiều tác giả vẫn sáng tác nhiều bài thơ hay, nhiều nhà thơ trẻ có tài năng xuất hiện và thơ dễ in nên được sản xuất nhiều hơn vì chỉ cần có tiền hoặc có tài trợ là có tác phẩm nhưng hình như công chúng yêu thơ thực sự (là độc giả khó tính nhất trong các thể loại văn chương vì thơ được xem là một thứ nghệ thuật cao cấp) lại ít đi. Trong số đông tác phẩm đó, có cả “chính phẩm” lẫn “thứ phẩm”. Công chúng yêu thơ đọc hoài thơ “thứ phẩm” (mà có người gọi là thơ “sercond hand”) đến nhàm chán, gặp thơ “chính phẩm” lại tưởng là thơ “thứ phẩm” nên chê, có người đọc hoài thơ “thứ phẩm” đâm ra nghiền loại thơ này. Xin kể chuyện này, chuyện thiệt 100%, không liên quan đến thơ nhưng liên quan đến cảm nhận thơ: Có lần đi dự đám ở một vùng quê, chúng tôi đem theo một kết bia Sài Gòn để mừng. Mấy ông bạn cũ, nay là bạn nhậu thứ thiệt trong làng lại chê là bia dỏm, nhạt, uống “không đã” phải lấy mua Sài Gòn mua ở đầu xóm đem ra uống. Thì ra, họ quen uống và nghiền bia Sài Gòn dỏm, nay gặp bia Sài Gòn thứ thiệt lại chê là “thứ phẩm”, không có pha… cồn nên nồng độ thấp.
Thế thì, hãng bia chính hiệu bị thất thu và mất uy tín do nhiều hãng bia giả hiệu đã mạo hóa ra bia dỏm còn hãng bia giả hiệu thu lợi nhuận cao nhiều khi hơn cả hãng bia chính hiệu, vì không đầu tư cho cơ sở vật chất nhiều, không đóng thuế và nguyên liệu (giả) lại rẻ. Người uống bia là thiệt thòi nhiều nhất: tăng “đô” theo chiều hướng xấu, cơ thể hao mòn vì uống nhiều bia giả gồm nước lã, ga và rượu cồn có nồng độ cao thay vì men lúa mạch. Do mọi sự so sánh đều khập khễnh, nên câu chuyện “thật–giả”trên có lẽ chưa nói rõ được điều liên quan đến hai mặt hàng (Bia Rượu và Thơ Ca) : người sản xuất bia “thứ phẩm”, trốn tránh pháp luật vì không có giấy phép sản xuất, còn người sản xuất ra thơ “thứ phẩm” thì đàng hoàng, công khai vì có giấy phép xuất bản hẳn hoi; bia rượu và thơ ca đều cần chất lượng cao, nhưng bia được sản xuất hàng loạt nên mỗi chai từ hình thức (mẫu mã) đến nội dung (hàm lượng) đều giống nhau là tốt, nhưng thơ ca thì không được thế. Mỗi “chai” đều phải “không giống ai”, từ hình thức (ngôn ngữ) đến nội dung (tình và tứ) mỗi “chai” một vẻ, một “hương vị” riêng. Tuy nhiên chúng có nhiều điểm giống nhau đến… thú vị; cả hai nhà sản xuất hàng “chính phẩm” (bia và thơ) đều cần đưa hàng thứ thiệt đến tận tay người tiêu dùng, còn người tiêu dùng “sành điệu” đều cần đến nhà sản xuất chính hiệu, nhưng họ đều không gặp nhau được, do có “anh” sản xuất hàng kém chất lượng đứng chắn ngang và trong quan hệ giữa người sản xuất hàng kém chất lượng với người tiêu thụ thì nhà sản xuất luôn luôn “đầu độc” khách hàng làm suy yếu “khẩu vị” của họ, mỗi bên theo một kiểu khác nhau.
Trở lên là nói chuyện thơ ca và bia bây giờ xin nói chuyện thơ ca và rượu.Từ đầu thập niên 30 của thế kỷ trước - khi phong trào thơ mới bột phát các nhà phê bình và các nhà thơ thường sử dụng các từ “bình”- “rượu”- “cũ”- “mới” để chỉ hình thức thơ- nội dung cảm hứng thơ- truyền thống cổ điển- hiện đại. Đang nói chuyện thơ ngày nay (mới) nên xin phép không nhắc đến từ “cũ” nữa mà chỉ vận dụng 2 cụm từ “bình mới” – “rượu mới” để chỉ thơ VN ngày nay. “Bình mới” – “rượu mới” trong thơ VN ngày nay có thể nói rất đa hệ với những trăn trở tìm tòi thử nghiệm sáng tạo của các nhà thơ đương đại thuộc nhiều lứa tuổi nên đã hình thành nhiều xu hướng nhiều trào lưu sáng tác nhiều dòng thơ…rất đa dạng. Trong số đó thời sự nhất trong những năm gần đây là chủ nghĩa hậu hiện đại và tân hình thức. Chỉ nói về 2 phương pháp sáng tác nầy: nếu qui chụp vào “bình mới” – “rượu mới” thì có thể coi: “bình mới” = tân hình thức+ các thủ pháp nghệ thuật mà hậu hiện đại chấp nhận và dung hóa; “rượu mới”= cảm thức hậu hiện đại.
Chủ nghĩa hậu hiện đại được một số văn nghệ sĩ VN tiếp nhận và thực tế nó đang trở thành một xu hướng sáng tác ( xu hướng chứ chưa phải là trào lưu) trong thơ ca đương đai VN nhất là trong giới sáng tác trẻ. Có nhiều cây bút đã vận dụng thành công phương pháp sáng tác nầy và “đứng được” trên thi đàn. Nhưng cũng không tránh khỏi thực trạng lạm dụng cái mới cái lạ học chưa hết chiêu đã hành nghề…gây ra một môi trường thơ hổ lốn đầy rượu dỏm bơm vào vỏ rượu Tây.Cho nên có những bài thơ tắc tị nhưng ngụy trang bằng một cảm thức cao siêu kiểu như là một số người viết chữ xấu đọc không được lại thành nghệ thuật thư pháp tiếng Việt vậy. Phổ biến nhất là loại thơ dung tục thông tục hóa tầm thường- cả nội dung lẫn hình thức mà có lẽ tác giả của nó chưa học hết chiêu “tục và thanh” trong thơ truyền thống.
2. Phân biệt thơ và cái không phải thơ: Xác định thế nào là thơ?
Lại đụng phải một vấn đề lớn, khó khăn của lý luận văn học đây. Xưa nay, các bậc học giả đã thường tìm cách định nghĩa, nhưng có thể nói, đây là “một câu hỏi lớn không lời đáp” vậy. Hình như con số định nghĩa về thơ phải có đến hàng ngàn, có điều không có cái nào giống cái nào, điều đó chứng tỏ cái cụ thể đó (thể loại thơ) lại rất trừu tượng và khó nắm bắt. Chẳng hạn theo Voltaire: “Thơ là hùng biện du dương”, theo A.De Musset: “ Thơ là tiếng nói nhẹ nhàng của tâm tình” ,. Ở VN ta cũng có hàng chục định nghĩa về thơ. Chẳng hạn, theo Tố Hữu: “Thơ là tiếng nói đồng tình, đồng ý, tiếng nói đồng chí”, còn Chế Lan Viên: “Thơ là gì? Là thơ lơ mơ …”. Hai định nghĩa về thơ của hai danh nhân nước ngoài khác nhau hoàn toàn, thậm chí đối nghịch nhau và xác định đối tượng phản ánh của thơ cũng không giống nhau: là du dương của hùng biện, là nhẹ nhàng của tâm tình. Còn hai định nghĩa của hai nhà thơ VN cũng vậy: là tiếng nói đồng cảm, đồng điệu (Tố Hữu), là tâm hồn bảng lảng, bay bổng, mơ màng …(Chế Lan Viên).
Nhà thơ dù lớn, vưa vừa, hay nhỏ, tự mình cũng phải xác định thơ là gì khi cầm bút sáng tác ra thơ, (dĩ nhiên là sự xác định này không ai giống ai). Nói theo dân gian: Trước khi làm phải biết mình làm cái gì thì mới làm được. Hơn nữa, thơ hiện đại luôn đòi hỏi là nhà thơ có tri thức, kể cả tri thức lý luận… Xác định “thơ là gì” theo lối thực dụng thì có công thức 3T: Tình – Từ – và Tứ. Thơ trước hết phải có “Tình”, tức là nhà thơ phải có tình cảm mảnh liệt, chân thật và sâu sắc đối với đối tượng trữ tình; phải có rung động (cảm xúc) đột xuất, cao trào và bức xúc để tự “bức bách” mình phải “động thủ” thành thơ; đồng thời tình cảm và rung động này phải đủ để làm nảy sinh, hòa nhập “quấn quít” với một trí tưởng tượng phong phú, bay bổng.
Thứ hai là “Từ”, tức là ngôn ngữ thơ. Thơ là nghệ thuật bậc cao của ngôn ngữ, mà là ngôn ngữ hình tượng. Ngôn ngữ thơ phải mới, phải sáng tạo không lặp lại người khác, không lặp lại mình, không ước lệ sáo mòn, nói theo ngôn ngữ hiện đại là không “lập trình sẵn”. Ngôn ngữ đó phải càng “lệch chuẩn” càng hay. Vì càng “lệch chuẩn” càng tránh được sự sáo mòn, lặp lại, lập trình sẵn ngôn ngữ, điều kiêng kị nhất trong thơ. “Lệch chuẩn” nghĩa là vừa giống mọi người (chuẩn), vừa khác mọi người (lệch). Vì cái “Giống” tức là theo chuẩn mực chung về sử dụng ngôn ngữ để mọi người hiểu được. “Khác” tức là phải có cái mới, cái lạ mới thành thơ để mọi người thích. Chẳng hạn như Nguyễn Du viết: “Trăm năm trong cõi người ta” thì cái “giống” (chuẩn) là: cõi trời, cõi trên, cõi Phật, cõi trần gian … theo kết cầu cụm từ tiếng Việt, chứ chưa ai nói “cõi người ta” như Nguyễn Du cả. Khi Tố Hữu viết: “Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ”, thì cái “giống” (chuẩn) là: “từ đó, từ ngày ấy” chứ chưa ai nói: “từ ấy”cả. Gần đây, Vũ Quần Phương viết: “Hạ chưa về nhưng nắng đã Côn Sơn” thì thiệt là “quá đã”. “Khác” (lệch chuẩn) là: sau phó từ “đã” và trước danh từ chỉ địa danh lẽ ra phải là một động từ chỉ sự di chuyển: Không thể nói “đã Sài Gòn, đã Biên Hòa”, mà phải nói: “đã đi Sài Gòn, đã về Biên Hoà”. Nhưng ở đây Vũ Quần Phương lại nói được, mà người đọc thơ không những hiểu, chấp nhận mà còn thích nữa: “đã Côn Sơn”, thế thì có “đã đời” không? Cái “giống” (chuẩn) là Vũ Quần Phương vận dụng quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ dựa trên điệp kết cấu các vế trong câu và nghĩa “hàm ngôn” của từ “nhưng”: “Hạ chưa về (1) nhưng nắng đã Côn Sơn”(2). Hai vế câu đều có chủ ngữ là biểu tượng thiên nhiên (Hạ và nắng), thành phần vị ngữ đều có hai phó từ chỉ thời gian đối lập nhau (chưa, đã), quan hệ từ “nhưng” biểu thị quan hệ hai vế tương phản nhau về ý, vậy thì vế (1) là “chưa về” thì vế 2 theo logic câu phải là “đã về, đã tới Côn Sơn”, câu thơ do vậy đọc mới “sướng”! Nếu như họ viết “Trăm năm trong số người ta”, “Từ đó, trong tôi bừng nắng ha”ï, “Hạ chưa về nhưng nắng tới Côn Sơn” thì chưa chắc ngày nay chúng ta có thi hào Nguyễn Du, nhà văn hóa lớn của thế giới, Tố Hữu là thơ lớn, lá cờ đầu của thơ ca Cách mạng suốt ba thập niên rưỡi – (1930 -1975) và Vũ Quần Phương, một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca chống Mỹ cứu nước.
Cả tuần nay giới thơ ca đang xôn xao về bài thơ dài “Trăng ca” của tác giả trẻ Võ Thị Phương Thúy đăng trên diễn đàn : ngyuentrongtao.org . Thành công của bài thơ do nhiều yếu tố hợp lại: điêu luyện- cách tân- tứ thơ mới- cảm xúc cái nhìn lạ lẫm về trăng…
nhưng có một yếu tố quan trọng đã biến câu lục bát thành thơ lục bát mà tác giả vận dụng rất có tay nghề là: ngôn ngữ thơ “lệch chuẩn” một cách rất có ý thức.
Thứ ba là Tứ. Tứ thơ là một khái niệm có vẻ rất khái quát và trừu tượng nên rất khó diễn giải. Theo tôi, “tứ” được hiểu như là một phương thức nào đó để tổ chức liên kết các ý trong bài thơ và hệ thống các ý đó với “tình” của nhà thơ và biểu hiện chúng bằng yếu tố ngôn ngữ (từ). Cả ba yếu tố đó tổng hòa trong một thể thống nhất gọi là bài thơ – tác phẩm. Như thế, chất trí tuệ, năng lực hư cấu văn học và trí tưởng tượng của nhà thơ được vận dụng hết công suất để xây dựng tứ thơ mà giới chuyên ngành gọi là “cấu tứ”. Chính tứ thơ làm cho văn bản trở thành bài thơ, là yếu tố không thể thiếu của một bài thơ, nhất là thơ hiện đại. Thơ tứ tuyệt đường luật chỉ ngắn bốn câu, nhiều bài ta thuộc lòng mà vẫn thích đọc lại, thích ngâm vì tứ thơ quá hay, quá bất ngờ. Thơ Hai-ku của Nhựt Bổn, chỉ có ba câu, ta chỉ đọc qua bản dịch mà vẫn cảm được vì tứ thơ quá lạ, quá “siêu”. Bài thơ hai câu của Phan Thị Thanh Nhàn: “ Người tôi yêu ở rất xa – Người yêu tôi ở gần nhà, chán không?”được rất nhiều người Việt Nam yêu thích vì tứ thơ quá thiệt, quá quen mà quá lạ. Ngày nay, nhiều bài thơ văn xuôi dài ngoằng, gần như không vần, không luật, rất khó nhớ mà có người vẫn thuộc lòng vì tứ thơ quá độc đáo. Dù có vần, có điệu mà không có tứ thơ thì không thành bài thơ mà chỉ là vè, văn vần, là khẩu hiệu tuyên truyền cổ động… mà thôi. Không quan niệm thế, không chú trọng yếu tố “tứ” trong thơ, một quan niệm khá phổ biến hiện nay, mà tiêu biểu là trong một số sách giáo khoa, giáo trình … là thay thế yếu tố “tứ” bằng yếu tố “tính nhạc” của thơ. Ai làm thơ cũng biết câu: “ Thi trung hữu họa, thi trung hữu nhạc”, vậy thì tính nhạc nằm đâu trong 3 T? Xin thưa: Nó nằm trong “từ” (ngôn ngữ thơ). Ngôn ngữ thơ có hai mặt: ngữ nghĩa (có thể coi như thuộc về phạm trù tinh thần) như đã nói qua ở trên và tính nhạc (có thể coi như như phạm trù vật chất). Tính nhạc trong thơ bao gồm 4 yếu tố: ââm, thanh, vần, nhịp của thơ, trong đó, theo tôi thanh (nhóm thanh bằng, nhóm thanh trắc, nhóm thanh cao, nhóm thanh thấp) và nhất là nhịp (tiết tấu ) là hai yếu tố quan trọng nhất, thiếu nó văn bản không thể thành thơ, Chính chúng đã góp phần làm cho thơ văn xuôi hội đủ điều kiện thành thơ, vì bài thơ có thể không vần, không cần có sự hài âm, nhưng không thể thiếu yếu tố hài thanh và tiết tấu. Ngoài ra còn phải kể thêm nhạc điệu nội tại của bài thơ toát ra từ tình và tứ của bài thơ. Cũng có người ngược lại, coi nhẹ yếu tố nhạc tính trong thơ, vì xem đó chỉ là yếu tố hình thức, mà quên rằng: Hình thức trong thơ nói riêng và trong văn học nghệ thuật nói chung là hình thức đã được “nội dung hóa”, nói thẳng ra: hình thức thơ, trong đó có tính nhạc, cũng chính là nội dung thơ…
3. Làm sao tránh được tình trạng… lạm phát thơ như hiện nay?
“Cái không phải thơ” nhưng lại “giống thơ” đã gây bao ngộ nhận. Công chúng ngộ nhận là thơ, còn người làm thơ ngộ nhận về tài làm thơ của mình. “Cái giống thơ” lại dễ làm. Khi học cấp 2 đã được học các thể thơ rồi, bây giờ lập trình, ráp chữ, đúng luật bằng trắc thì thành “cái giống thơ” thôi. Nên có rất nhiều người làm thơ, in ra hàng loạt để …. tặng và để…"thành" nhà thơ. Do đó, người làm thơ phải tự kiểm định thơ mình trước khi đưa thơ ra mắt công chúng, nhưng mà khó lắm, vì “văn mình, vợ người” mà. Xin mượn câu nói của nhà thơ Inrasara để tạm kết luận: “Nhà thơ cần biết sợ thơ… để người đọc còn cần đến thơ” (*).
L.T.M.K.
(*) Văn nghệ BRVT số 76, tháng 08/2005.
***
Tú Lục Bát - tulucbat@gmail.com - ĐT: 01234674247 - Hà Nội (Ngày 1/01/2011 10:42:35 PM )
BA TỜ... (3T)!
Đọc xong... Lại nghĩ về thơ,
Sợ rồi chẳng biết bây giờ làm chi.
Tình nồng nàn... được mấy khi,
Từ ngôn lắm lúc... bí rì chẳng ra.
Tứ thơ đâu sẵn... diễn ca,
Cũng đành chơi tạm... gọi là thơ thôi.
Cám ơn... bài viết kiệm lời,
Gói trong... đầy đủ cho người học thơ.
Tình, Từ, Tứ... đủ "ba tờ",
Trộn thêm một chút mộng mơ là thành!
Tú Lục Bát
***
HẬU HIỆN ĐẠI LÀ GÌ?
( TRả lời comment của fanclublethienminhkhoa đăng trên nguyentrongtao.org)(*)
lê thiên minh khoa 11/12/2010
Thân quí gởi các bạn yêu thơ ở fanclub…
Các bạn thân quí.
Cảm ơn các bạn đã quan tâm đến Comment của Khoa cho Lá thư số 4 của Trịnh Sơn.Về 3 câu hỏi của các bạn Khoa xin trả lời câu hỏi số 2 vì nó lien quan trực tiếp đến các lá thư của TS – Còn 2 câu hỏi kia chỉ liên quan gián tiếp với trào lưu hậu hiện đại(HHĐ) và có tính cá nhân nên không nên làm phiền Webside nầy- mà Khoa sẽ trả lời trên blog của các bạn (trong trang:Đọc thơ LTMK) : my.opera.com/fanclublethienminhkhoa
2/HHĐ là gì?
Trước khi trả lời tôi xin nói thêm về các lá thư của Trịnh Sơn: Theo cảm nhận của tôi (dĩ nhiên là chủ quan thôi) thì không phải TS phủ nhận chủ nghĩa HHĐ mà TS bức xúc trừớc hiện tượng “ăn theo hùa theo” (chữ dùng của Hoàng Ngọc)trào lưu HHĐ của một số nhà thơ. Có điều TS là nhà thơ trẻ – anh nhiệt tình phát biểu bằng tư duy hình tượng của người sáng tác thay vì phải phát biểu bằng tư duy logic của giới nghien cứu – phê bình trong bài bài viết liên quan đến lý luận văn nghê. Vì thế- vì trẻ tuổi nhiệt huyết đa hệ và nghiêng về hư cấu sáng tác bằng tư duy hình tượng nên có chỗ chưa kín kẽ và “lố đà”. Cho nên đọc các lá thư của anh phải “cảm” thì mới hiểu hết tình ý của anh.
Chủ nghĩa HHĐ là gì? là 1 câu hỏi khó trả lời lại không thể định nghĩa trong một vài dòng. Tôi không phủ nhận chủ nghĩa HHĐ nhưng cũng chưa từng tự nhận mình sáng tác theo chủ nghĩa HHĐ – nên chỉ nể tình của các bạn mà trả lời theo sự am hiểu hạn chế của mình:
Chủ nghĩa HHĐ (thuật ngữ tiếng Anh là postmodernist) là 1 trào lưu sáng tác văn nghệ ra đời vào khoảng thập niên 60 của TK XX có cơ sở lịch sử- xã hội là một xã hội HHĐ; có cơ sở triết học là dung nạp các tư tưởng triết lý mới dược sản sinh ra trong thời HHĐ và xuất phát từ nhu cầu sáng tạo bức xúc thể hiện của nhà văn trong một xã hội thay đổi dữ dội.
Theo tôi hiểu: Chủ nghĩa HHĐ là một hệ thống mở- đa hệ (đa nguyên văn hóa)-sáng tạo không theo một hệ qui chiếu nào.Vì thế nó luon vận động phát triển – giải tỏa mọi khu biệt và dung nạp những cái khác(Others)(nguồn gốc- văn minh – văn hóa- chủng tộc -giới tính-chính trị-cấp độ- phạm vi- qui ước v.v…)đồng thời nó chấp nhận truyên thống và tận dụng mọi thủ pháp mọi đối tượng làm phương tiện và chất liệu để sáng tạo tác phẩm từ đó nó “đang mở ra một khả thể vô hạn cho nhà văn trong nền văn chương của sự tràn đầy” (John Barth- Dẫn theo Inrasara).
Về lịch sử hình thành thì nó trở thành 1 “”khuynh hướng” vào thập niên 60 TK XX ở Mỹ – dược du nhập vào châu Âu vào thập niên 70 rồi tái nhập về Mỹ vào đầu thập niên 80 và trở thành 1 “trào lưu” rộng khắp ở Mỹ rồi trên thế giới.Trên thế giới có nhiều nhà văn tên tuổi là đại biểu của chủ nghĩa HHĐ: G. G. Marquez; Italo Calvino; Umberto Eco; Carlos Fuentes…
Ở VN nó được giới sáng tác phê bình văn chương tiếp thụ với 2 thái độ trái ngược nhau: ủng hộ và dị ứng.Lại có người tự nhận mình là nhà văn (thơ) HHĐ nhưng thủ pháp cảm thức sáng tác chẳng liên quan gì với HHĐ cả. lại có nhà văn (thơ)khá nổi tiêng được công chúng “oánh giá” là HHĐ nhưng lại phủ nhận.Điều nầy là bình thường thôi trong văn nghệ và các nhà phê bình cũng như công chúng am hiểu nhận ra ngay.
Ở VN – Inrasara cho rằng: “Có thể nói Bùi Giáng là nhà thơ đầu tiên sáng tác theo cảm thức hậu HĐ hoặc gần như thế” (Văn Nghệ Bà Rịa- Vũng Tàu số 86-4.2007)
Các bạn ở fanclub thân quí! Thực tế ơ VN Chủ nghĩa HHĐ đã được nhìn nhận với nhiều giác độ( nghiên cứu- sáng tác- độc giả) và nhiều thái độ khác nhau ( đồng tình- bàng quan- dị ứng). Ở đây tôi nhìn nhận nó dưới góc độ người đọc và thái độ ủng hộ đó.Các bạn có thể tìm hiểu thêm về nó qua Webside: Inrasara.com
Thân quí_ LTMK.
----------------------
(*): FANCLUBLETHIENMINHKHOA 08/12/2010
nha tho LTMK oi! toi noi nghiem chinh day: Sau khi Doc comment cua LTMK , nho MK tra loi:
1/Tam dac ve LT so 4 cua TS ve N .C. K. va A.D. R. la khia canh nao?
2/Hau hien dai la gi?( anh dung dau chung toi, vì chung toi biet anh thau ro chuyen nay- chang qua la anh khiem ton do thoi)
3/doc tho anh thay tho anh la hau hien dai so 1. vi sao anh khong nhan?
Cũng định viết một cái gì nhân ngày nhà giáo Việt Nam,
nhưng khi đọc những câu thơ làm chảy nước mắt của nhà thơ Đỗ Trung Quân, tôi lại muốn giới thiệu những vần thơ đó với người đọc. Bài thơ “Có một chiều tháng năm”(*) có một cái tứ rất đơn giản: Người học trò gặp lại thầy cũ sau mười năm: “Thầy còn nhớ con không?”, nhưng: “câu lặp lại rụt rè rơi vào im lặng” vì người thầy “vành nón sụp che … giấu mình sau tủ thuốc ven đường-Giấu mình trong hoa phượng rụng buồn tênh”.* Ảnh : nhà thơ Đỗ Trung Quân.
_ “Không… xin lỗi… ông lầm…
Tôi chưa từng dạy học
Xin thối lại ông tiền thuốc
Cám ơn…”.
Nhà thơ, người học trò cũ đó tự hỏi:
“Câu phủ nhận phải vì manh áo rách
Trước đứa học trò quần áo bảnh bao?”
Câu hỏi xoáy sâu vào tâm can người đọc, vì ai cũng từng có một người thầy. Nhưng tôi nghĩ, không hẳn là thế - không hẳn là vì tự trọng mà người thầy cũ chối từ một lòng thương hại. Cao hơn thế nữa, thầy phủ nhận quá khứ của mình, vì thầy yêu quý nghề dạy học, thầy không muốn hình ảnh người thầy giáo mà lại “nhếch nhác” như thầy. Thầy chối từ kỷ niệm, chối từ những bài giảng ngày xưa, còn là vì thầy yêu quý học sinh mình – thầy không muốn đứa học trò mình đánh mất hình ảnh đẹp về người thầy cũ của nó(dĩ nhiên đây là tiếp nhận rất chủ quan). Hình ảnh người thầy vì thế dù “gầy gò sau tủ thuốc ven đường” vẫn đep, vẫn làm chúng ta xúc động và kính trọng.
Không dừng lại ở chuyện kể lại sự việc, nhà thơ kết tứ bằng một thông điệp đầy trách nhiệm gửi lại cho thế hệ đàn em:
Những đứa trẻ tan trường đuổi nhau trên phố
Mười năm nữa đứa nào trong số đó
Sẽ gặp lại thầy như tôi gặp hôm nay?”
Không trau chuốt, hoa mỹ, cũng không cần nhiều đến tưởng tượng, chỉ bằng cảm xúc chân thành, nhà thơ truyền đến người đọc một nỗi buồn, một niền đau nhói tim, nhưng lại có sức nâng đỡ con người và đánh thức tình cảm thầy trò có thể tiềm ẩn rất sâu trong mỗi chúng ta.
Cảm ơn nhà thơ, cảm ơn Đỗ, cảm ơn cả “một chiều tháng năm…”
LTMK
(*)”Ơn thầy” ,NXB Đồng nai,tái bản 1996,p.99
***
&. BÀI 2: ĐẢO QUỐC NHỎ- NHÀ THƠ LỚN- LTMK.
*** & BÀI 3:ĐỌC SÁCH:NGƯỜi và VIỆC- CÁNH BUỒM NGƯỢC GIÓ (*)
(*) NXB Hội Nhà Văn _ 2006
***
&. BÀI 4:SEX của MADONA- LTMK.
***&BÀI 5: SÁCH DỊCH- "DỊCH" SÁCH: GIẢ HÀNH TÔN hay TÔN HÀNH GIẢ Trong XUẤT BẢN- LTMK.
*Ảnh minh họa:TÌNH THIÊN THU và GIÂY PHÚT LÃNG QUÊN đều ăn từ cuốn NEVER LEAVE ME của HAROLD ROBBINE
***
&BÀI 6: ĐIỆN ẢNH PHƯƠNG TÂY về đề tài VN- LTMK.
***&BÀI 7:Những nhà văn gốc Á trên văn đàn Mỹ: THÀNH CÔNG NHỜ GẮN BÓ Với CỘI NGUỒN - LTMK.
***&BÀI 8:TỪ "NƯỚC MẮT NGƯỜi GIÀU" của Mêhico đến "NƯỚC MẮT" của diễn viên trong phim VN hôm nay- LTMK.
***&BÀI 9: NHÓM NHẠC "BA CON MÈO"- PHONG CÁCH "NHÍ"... LTMK.
***&BÀI 10:DANH HÀI THANH NAM_ LTMK.
&***
&BÀI 11: Lại Nghĩ Về Thơ
Sunday, 25. October 2009, 11:23:00
Lại Nghĩ Về Thơ
Tạp chí Cửa Việt , tháng 10.2006:
LẠI NGHĨ VỀ THƠ
LÊ THIÊN MINH KHOA
1. Thơ ca và bia rượu: Tình hình thơ Việt Nam hiện nay?
Ngày nay, các nhà thơ lớp trước, thế hệ kháng chiến chống Mỹ, nhiều tác giả vẫn sáng tác nhiều bài thơ hay, nhiều nhà thơ trẻ có tài năng xuất hiện và thơ dễ in nên được sản xuất nhiều hơn vì chỉ cần có tiền hoặc có tài trợ là có tác phẩm nhưng hình như công chúng yêu thơ thực sự (là độc giả khó tính nhất trong các thể loại văn chương vì thơ được xem là một thứ nghệ thuật cao cấp) lại ít đi. Trong số đông tác phẩm đó, có cả “chính phẩm” lẫn “thứ phẩm”. Công chúng yêu thơ đọc hoài thơ “thứ phẩm” (mà có người gọi là thơ “sercond hand”) đến nhàm chán, gặp thơ “chính phẩm” lại tưởng là thơ “thứ phẩm” nên chê, có người đọc hoài thơ “thứ phẩm” đâm ra nghiền loại thơ này. Xin kể chuyện này, chuyện thiệt 100%, không liên quan đến thơ nhưng liên quan đến cảm nhận thơ: Có lần đi dự đám ở một vùng quê, chúng tôi đem theo một kết bia Sài Gòn để mừng. Mấy ông bạn cũ, nay là bạn nhậu thứ thiệt trong làng lại chê là bia dỏm, nhạt, uống “không đã” phải lấy mua Sài Gòn mua ở đầu xóm đem ra uống. Thì ra, họ quen uống và nghiền bia Sài Gòn dỏm, nay gặp bia Sài Gòn thứ thiệt lại chê là “thứ phẩm”, không có pha… cồn nên nồng độ thấp.
Thế thì, hãng bia chính hiệu bị thất thu và mất uy tín do nhiều hãng bia giả hiệu đã mạo hóa ra bia dỏm còn hãng bia giả hiệu thu lợi nhuận cao nhiều khi hơn cả hãng bia chính hiệu, vì không đầu tư cho cơ sở vật chất nhiều, không đóng thuế và nguyên liệu (giả) lại rẻ. Người uống bia là thiệt thòi nhiều nhất: tăng “đô” theo chiều hướng xấu, cơ thể hao mòn vì uống nhiều bia giả gồm nước lã, ga và rượu cồn có nồng độ cao thay vì men lúa mạch. Do mọi sự so sánh đều khập khễnh, nên câu chuyện “thật–giả”trên có lẽ chưa nói rõ được điều liên quan đến hai mặt hàng (Bia Rượu và Thơ Ca) : người sản xuất bia “thứ phẩm”, trốn tránh pháp luật vì không có giấy phép sản xuất, còn người sản xuất ra thơ “thứ phẩm” thì đàng hoàng, công khai vì có giấy phép xuất bản hẳn hoi; bia rượu và thơ ca đều cần chất lượng cao, nhưng bia được sản xuất hàng loạt nên mỗi chai từ hình thức (mẫu mã) đến nội dung (hàm lượng) đều giống nhau là tốt, nhưng thơ ca thì không được thế. Mỗi “chai” đều phải “không giống ai”, từ hình thức (ngôn ngữ) đến nội dung (tình và tứ) mỗi “chai” một vẻ, một “hương vị” riêng. Tuy nhiên chúng có nhiều điểm giống nhau đến… thú vị; cả hai nhà sản xuất hàng “chính phẩm” (bia và thơ) đều cần đưa hàng thứ thiệt đến tận tay người tiêu dùng, còn người tiêu dùng “sành điệu” đều cần đến nhà sản xuất chính hiệu, nhưng họ đều không gặp nhau được, do có “anh” sản xuất hàng kém chất lượng đứng chắn ngang và trong quan hệ giữa người sản xuất hàng kém chất lượng với người tiêu thụ thì nhà sản xuất luôn luôn “đầu độc” khách hàng làm suy yếu “khẩu vị” của họ, mỗi bên theo một kiểu khác nhau.
Trở lên là nói chuyện thơ ca và bia bây giờ xin nói chuyện thơ ca và rượu.Từ đầu thập niên 30 của thế kỷ trước - khi phong trào thơ mới bột phát các nhà phê bình và các nhà thơ thường sử dụng các từ “bình”- “rượu”- “cũ”- “mới” để chỉ hình thức thơ- nội dung cảm hứng thơ- truyền thống cổ điển- hiện đại. Đang nói chuyện thơ ngày nay (mới) nên xin phép không nhắc đến từ “cũ” nữa mà chỉ vận dụng 2 cụm từ “bình mới” – “rượu mới” để chỉ thơ VN ngày nay. “Bình mới” – “rượu mới” trong thơ VN ngày nay có thể nói rất đa hệ với những trăn trở tìm tòi thử nghiệm sáng tạo của các nhà thơ đương đại thuộc nhiều lứa tuổi nên đã hình thành nhiều xu hướng nhiều trào lưu sáng tác nhiều dòng thơ…rất đa dạng. Trong số đó thời sự nhất trong những năm gần đây là chủ nghĩa hậu hiện đại và tân hình thức. Chỉ nói về 2 phương pháp sáng tác nầy: nếu qui chụp vào “bình mới” – “rượu mới” thì có thể coi: “bình mới” = tân hình thức+ các thủ pháp nghệ thuật mà hậu hiện đại chấp nhận và dung hóa; “rượu mới”= cảm thức hậu hiện đại.
Chủ nghĩa hậu hiện đại được một số văn nghệ sĩ VN tiếp nhận và thực tế nó đang trở thành một xu hướng sáng tác ( xu hướng chứ chưa phải là trào lưu) trong thơ ca đương đai VN nhất là trong giới sáng tác trẻ. Có nhiều cây bút đã vận dụng thành công phương pháp sáng tác nầy và “đứng được” trên thi đàn. Nhưng cũng không tránh khỏi thực trạng lạm dụng cái mới cái lạ học chưa hết chiêu đã hành nghề…gây ra một môi trường thơ hổ lốn đầy rượu dỏm bơm vào vỏ rượu Tây.Cho nên có những bài thơ tắc tị nhưng ngụy trang bằng một cảm thức cao siêu kiểu như là một số người viết chữ xấu đọc không được lại thành nghệ thuật thư pháp tiếng Việt vậy. Phổ biến nhất là loại thơ dung tục thông tục hóa tầm thường- cả nội dung lẫn hình thức mà có lẽ tác giả của nó chưa học hết chiêu “tục và thanh” trong thơ truyền thống.
2. Phân biệt thơ và cái không phải thơ: Xác định thế nào là thơ?
Lại đụng phải một vấn đề lớn, khó khăn của lý luận văn học đây. Xưa nay, các bậc học giả đã thường tìm cách định nghĩa, nhưng có thể nói, đây là “một câu hỏi lớn không lời đáp” vậy. Hình như con số định nghĩa về thơ phải có đến hàng ngàn, có điều không có cái nào giống cái nào, điều đó chứng tỏ cái cụ thể đó (thể loại thơ) lại rất trừu tượng và khó nắm bắt. Chẳng hạn theo Voltaire: “Thơ là hùng biện du dương”, theo A.De Musset: “ Thơ là tiếng nói nhẹ nhàng của tâm tình” ,. Ở VN ta cũng có hàng chục định nghĩa về thơ. Chẳng hạn, theo Tố Hữu: “Thơ là tiếng nói đồng tình, đồng ý, tiếng nói đồng chí”, còn Chế Lan Viên: “Thơ là gì? Là thơ lơ mơ …”. Hai định nghĩa về thơ của hai danh nhân nước ngoài khác nhau hoàn toàn, thậm chí đối nghịch nhau và xác định đối tượng phản ánh của thơ cũng không giống nhau: là du dương của hùng biện, là nhẹ nhàng của tâm tình. Còn hai định nghĩa của hai nhà thơ VN cũng vậy: là tiếng nói đồng cảm, đồng điệu (Tố Hữu), là tâm hồn bảng lảng, bay bổng, mơ màng …(Chế Lan Viên).
Nhà thơ dù lớn, vưa vừa, hay nhỏ, tự mình cũng phải xác định thơ là gì khi cầm bút sáng tác ra thơ, (dĩ nhiên là sự xác định này không ai giống ai). Nói theo dân gian: Trước khi làm phải biết mình làm cái gì thì mới làm được. Hơn nữa, thơ hiện đại luôn đòi hỏi là nhà thơ có tri thức, kể cả tri thức lý luận… Xác định “thơ là gì” theo lối thực dụng thì có công thức 3T: Tình – Từ – và Tứ. Thơ trước hết phải có “Tình”, tức là nhà thơ phải có tình cảm mảnh liệt, chân thật và sâu sắc đối với đối tượng trữ tình; phải có rung động (cảm xúc) đột xuất, cao trào và bức xúc để tự “bức bách” mình phải “động thủ” thành thơ; đồng thời tình cảm và rung động này phải đủ để làm nảy sinh, hòa nhập “quấn quít” với một trí tưởng tượng phong phú, bay bổng.
Thứ hai là “Từ”, tức là ngôn ngữ thơ. Thơ là nghệ thuật bậc cao của ngôn ngữ, mà là ngôn ngữ hình tượng. Ngôn ngữ thơ phải mới, phải sáng tạo không lặp lại người khác, không lặp lại mình, không ước lệ sáo mòn, nói theo ngôn ngữ hiện đại là không “lập trình sẵn”. Ngôn ngữ đó phải càng “lệch chuẩn” càng hay. Vì càng “lệch chuẩn” càng tránh được sự sáo mòn, lặp lại, lập trình sẵn ngôn ngữ, điều kiêng kị nhất trong thơ. “Lệch chuẩn” nghĩa là vừa giống mọi người (chuẩn), vừa khác mọi người (lệch). Vì cái “Giống” tức là theo chuẩn mực chung về sử dụng ngôn ngữ để mọi người hiểu được. “Khác” tức là phải có cái mới, cái lạ mới thành thơ để mọi người thích. Chẳng hạn như Nguyễn Du viết: “Trăm năm trong cõi người ta” thì cái “giống” (chuẩn) là: cõi trời, cõi trên, cõi Phật, cõi trần gian … theo kết cầu cụm từ tiếng Việt, chứ chưa ai nói “cõi người ta” như Nguyễn Du cả. Khi Tố Hữu viết: “Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ”, thì cái “giống” (chuẩn) là: “từ đó, từ ngày ấy” chứ chưa ai nói: “từ ấy”cả. Gần đây, Vũ Quần Phương viết: “Hạ chưa về nhưng nắng đã Côn Sơn” thì thiệt là “quá đã”. “Khác” (lệch chuẩn) là: sau phó từ “đã” và trước danh từ chỉ địa danh lẽ ra phải là một động từ chỉ sự di chuyển: Không thể nói “đã Sài Gòn, đã Biên Hòa”, mà phải nói: “đã đi Sài Gòn, đã về Biên Hoà”. Nhưng ở đây Vũ Quần Phương lại nói được, mà người đọc thơ không những hiểu, chấp nhận mà còn thích nữa: “đã Côn Sơn”, thế thì có “đã đời” không? Cái “giống” (chuẩn) là Vũ Quần Phương vận dụng quy luật tiết kiệm của ngôn ngữ dựa trên điệp kết cấu các vế trong câu và nghĩa “hàm ngôn” của từ “nhưng”: “Hạ chưa về (1) nhưng nắng đã Côn Sơn”(2). Hai vế câu đều có chủ ngữ là biểu tượng thiên nhiên (Hạ và nắng), thành phần vị ngữ đều có hai phó từ chỉ thời gian đối lập nhau (chưa, đã), quan hệ từ “nhưng” biểu thị quan hệ hai vế tương phản nhau về ý, vậy thì vế (1) là “chưa về” thì vế 2 theo logic câu phải là “đã về, đã tới Côn Sơn”, câu thơ do vậy đọc mới “sướng”! Nếu như họ viết “Trăm năm trong số người ta”, “Từ đó, trong tôi bừng nắng ha”ï, “Hạ chưa về nhưng nắng tới Côn Sơn” thì chưa chắc ngày nay chúng ta có thi hào Nguyễn Du, nhà văn hóa lớn của thế giới, Tố Hữu là thơ lớn, lá cờ đầu của thơ ca Cách mạng suốt ba thập niên rưỡi – (1930 -1975) và Vũ Quần Phương, một trong những nhà thơ tiêu biểu của thơ ca chống Mỹ cứu nước.
Cả tuần nay giới thơ ca đang xôn xao về bài thơ dài “Trăng ca” của tác giả trẻ Võ Thị Phương Thúy đăng trên diễn đàn : ngyuentrongtao.org . Thành công của bài thơ do nhiều yếu tố hợp lại: điêu luyện- cách tân- tứ thơ mới- cảm xúc cái nhìn lạ lẫm về trăng…
nhưng có một yếu tố quan trọng đã biến câu lục bát thành thơ lục bát mà tác giả vận dụng rất có tay nghề là: ngôn ngữ thơ “lệch chuẩn” một cách rất có ý thức.
Thứ ba là Tứ. Tứ thơ là một khái niệm có vẻ rất khái quát và trừu tượng nên rất khó diễn giải. Theo tôi, “tứ” được hiểu như là một phương thức nào đó để tổ chức liên kết các ý trong bài thơ và hệ thống các ý đó với “tình” của nhà thơ và biểu hiện chúng bằng yếu tố ngôn ngữ (từ). Cả ba yếu tố đó tổng hòa trong một thể thống nhất gọi là bài thơ – tác phẩm. Như thế, chất trí tuệ, năng lực hư cấu văn học và trí tưởng tượng của nhà thơ được vận dụng hết công suất để xây dựng tứ thơ mà giới chuyên ngành gọi là “cấu tứ”. Chính tứ thơ làm cho văn bản trở thành bài thơ, là yếu tố không thể thiếu của một bài thơ, nhất là thơ hiện đại. Thơ tứ tuyệt đường luật chỉ ngắn bốn câu, nhiều bài ta thuộc lòng mà vẫn thích đọc lại, thích ngâm vì tứ thơ quá hay, quá bất ngờ. Thơ Hai-ku của Nhựt Bổn, chỉ có ba câu, ta chỉ đọc qua bản dịch mà vẫn cảm được vì tứ thơ quá lạ, quá “siêu”. Bài thơ hai câu của Phan Thị Thanh Nhàn: “ Người tôi yêu ở rất xa – Người yêu tôi ở gần nhà, chán không?”được rất nhiều người Việt Nam yêu thích vì tứ thơ quá thiệt, quá quen mà quá lạ. Ngày nay, nhiều bài thơ văn xuôi dài ngoằng, gần như không vần, không luật, rất khó nhớ mà có người vẫn thuộc lòng vì tứ thơ quá độc đáo. Dù có vần, có điệu mà không có tứ thơ thì không thành bài thơ mà chỉ là vè, văn vần, là khẩu hiệu tuyên truyền cổ động… mà thôi. Không quan niệm thế, không chú trọng yếu tố “tứ” trong thơ, một quan niệm khá phổ biến hiện nay, mà tiêu biểu là trong một số sách giáo khoa, giáo trình … là thay thế yếu tố “tứ” bằng yếu tố “tính nhạc” của thơ. Ai làm thơ cũng biết câu: “ Thi trung hữu họa, thi trung hữu nhạc”, vậy thì tính nhạc nằm đâu trong 3 T? Xin thưa: Nó nằm trong “từ” (ngôn ngữ thơ). Ngôn ngữ thơ có hai mặt: ngữ nghĩa (có thể coi như thuộc về phạm trù tinh thần) như đã nói qua ở trên và tính nhạc (có thể coi như như phạm trù vật chất). Tính nhạc trong thơ bao gồm 4 yếu tố: ââm, thanh, vần, nhịp của thơ, trong đó, theo tôi thanh (nhóm thanh bằng, nhóm thanh trắc, nhóm thanh cao, nhóm thanh thấp) và nhất là nhịp (tiết tấu ) là hai yếu tố quan trọng nhất, thiếu nó văn bản không thể thành thơ, Chính chúng đã góp phần làm cho thơ văn xuôi hội đủ điều kiện thành thơ, vì bài thơ có thể không vần, không cần có sự hài âm, nhưng không thể thiếu yếu tố hài thanh và tiết tấu. Ngoài ra còn phải kể thêm nhạc điệu nội tại của bài thơ toát ra từ tình và tứ của bài thơ. Cũng có người ngược lại, coi nhẹ yếu tố nhạc tính trong thơ, vì xem đó chỉ là yếu tố hình thức, mà quên rằng: Hình thức trong thơ nói riêng và trong văn học nghệ thuật nói chung là hình thức đã được “nội dung hóa”, nói thẳng ra: hình thức thơ, trong đó có tính nhạc, cũng chính là nội dung thơ…
3. Làm sao tránh được tình trạng… lạm phát thơ như hiện nay?
“Cái không phải thơ” nhưng lại “giống thơ” đã gây bao ngộ nhận. Công chúng ngộ nhận là thơ, còn người làm thơ ngộ nhận về tài làm thơ của mình. “Cái giống thơ” lại dễ làm. Khi học cấp 2 đã được học các thể thơ rồi, bây giờ lập trình, ráp chữ, đúng luật bằng trắc thì thành “cái giống thơ” thôi. Nên có rất nhiều người làm thơ, in ra hàng loạt để …. tặng và để…"thành" nhà thơ. Do đó, người làm thơ phải tự kiểm định thơ mình trước khi đưa thơ ra mắt công chúng, nhưng mà khó lắm, vì “văn mình, vợ người” mà. Xin mượn câu nói của nhà thơ Inrasara để tạm kết luận: “Nhà thơ cần biết sợ thơ… để người đọc còn cần đến thơ” (*).
L.T.M.K.
(*) Văn nghệ BRVT số 76, tháng 08/2005.
***
Tú Lục Bát - tulucbat@gmail.com - ĐT: 01234674247 - Hà Nội (Ngày 1/01/2011 10:42:35 PM )
BA TỜ... (3T)!
Đọc xong... Lại nghĩ về thơ,
Sợ rồi chẳng biết bây giờ làm chi.
Tình nồng nàn... được mấy khi,
Từ ngôn lắm lúc... bí rì chẳng ra.
Tứ thơ đâu sẵn... diễn ca,
Cũng đành chơi tạm... gọi là thơ thôi.
Cám ơn... bài viết kiệm lời,
Gói trong... đầy đủ cho người học thơ.
Tình, Từ, Tứ... đủ "ba tờ",
Trộn thêm một chút mộng mơ là thành!
Tú Lục Bát
***
HẬU HIỆN ĐẠI LÀ GÌ?
( TRả lời comment của fanclublethienminhkhoa đăng trên nguyentrongtao.org)(*)
lê thiên minh khoa 11/12/2010
Thân quí gởi các bạn yêu thơ ở fanclub…
Các bạn thân quí.
Cảm ơn các bạn đã quan tâm đến Comment của Khoa cho Lá thư số 4 của Trịnh Sơn.Về 3 câu hỏi của các bạn Khoa xin trả lời câu hỏi số 2 vì nó lien quan trực tiếp đến các lá thư của TS – Còn 2 câu hỏi kia chỉ liên quan gián tiếp với trào lưu hậu hiện đại(HHĐ) và có tính cá nhân nên không nên làm phiền Webside nầy- mà Khoa sẽ trả lời trên blog của các bạn (trong trang:Đọc thơ LTMK) : my.opera.com/fanclublethienminhkhoa
2/HHĐ là gì?
Trước khi trả lời tôi xin nói thêm về các lá thư của Trịnh Sơn: Theo cảm nhận của tôi (dĩ nhiên là chủ quan thôi) thì không phải TS phủ nhận chủ nghĩa HHĐ mà TS bức xúc trừớc hiện tượng “ăn theo hùa theo” (chữ dùng của Hoàng Ngọc)trào lưu HHĐ của một số nhà thơ. Có điều TS là nhà thơ trẻ – anh nhiệt tình phát biểu bằng tư duy hình tượng của người sáng tác thay vì phải phát biểu bằng tư duy logic của giới nghien cứu – phê bình trong bài bài viết liên quan đến lý luận văn nghê. Vì thế- vì trẻ tuổi nhiệt huyết đa hệ và nghiêng về hư cấu sáng tác bằng tư duy hình tượng nên có chỗ chưa kín kẽ và “lố đà”. Cho nên đọc các lá thư của anh phải “cảm” thì mới hiểu hết tình ý của anh.
Chủ nghĩa HHĐ là gì? là 1 câu hỏi khó trả lời lại không thể định nghĩa trong một vài dòng. Tôi không phủ nhận chủ nghĩa HHĐ nhưng cũng chưa từng tự nhận mình sáng tác theo chủ nghĩa HHĐ – nên chỉ nể tình của các bạn mà trả lời theo sự am hiểu hạn chế của mình:
Chủ nghĩa HHĐ (thuật ngữ tiếng Anh là postmodernist) là 1 trào lưu sáng tác văn nghệ ra đời vào khoảng thập niên 60 của TK XX có cơ sở lịch sử- xã hội là một xã hội HHĐ; có cơ sở triết học là dung nạp các tư tưởng triết lý mới dược sản sinh ra trong thời HHĐ và xuất phát từ nhu cầu sáng tạo bức xúc thể hiện của nhà văn trong một xã hội thay đổi dữ dội.
Theo tôi hiểu: Chủ nghĩa HHĐ là một hệ thống mở- đa hệ (đa nguyên văn hóa)-sáng tạo không theo một hệ qui chiếu nào.Vì thế nó luon vận động phát triển – giải tỏa mọi khu biệt và dung nạp những cái khác(Others)(nguồn gốc- văn minh – văn hóa- chủng tộc -giới tính-chính trị-cấp độ- phạm vi- qui ước v.v…)đồng thời nó chấp nhận truyên thống và tận dụng mọi thủ pháp mọi đối tượng làm phương tiện và chất liệu để sáng tạo tác phẩm từ đó nó “đang mở ra một khả thể vô hạn cho nhà văn trong nền văn chương của sự tràn đầy” (John Barth- Dẫn theo Inrasara).
Về lịch sử hình thành thì nó trở thành 1 “”khuynh hướng” vào thập niên 60 TK XX ở Mỹ – dược du nhập vào châu Âu vào thập niên 70 rồi tái nhập về Mỹ vào đầu thập niên 80 và trở thành 1 “trào lưu” rộng khắp ở Mỹ rồi trên thế giới.Trên thế giới có nhiều nhà văn tên tuổi là đại biểu của chủ nghĩa HHĐ: G. G. Marquez; Italo Calvino; Umberto Eco; Carlos Fuentes…
Ở VN nó được giới sáng tác phê bình văn chương tiếp thụ với 2 thái độ trái ngược nhau: ủng hộ và dị ứng.Lại có người tự nhận mình là nhà văn (thơ) HHĐ nhưng thủ pháp cảm thức sáng tác chẳng liên quan gì với HHĐ cả. lại có nhà văn (thơ)khá nổi tiêng được công chúng “oánh giá” là HHĐ nhưng lại phủ nhận.Điều nầy là bình thường thôi trong văn nghệ và các nhà phê bình cũng như công chúng am hiểu nhận ra ngay.
Ở VN – Inrasara cho rằng: “Có thể nói Bùi Giáng là nhà thơ đầu tiên sáng tác theo cảm thức hậu HĐ hoặc gần như thế” (Văn Nghệ Bà Rịa- Vũng Tàu số 86-4.2007)
Các bạn ở fanclub thân quí! Thực tế ơ VN Chủ nghĩa HHĐ đã được nhìn nhận với nhiều giác độ( nghiên cứu- sáng tác- độc giả) và nhiều thái độ khác nhau ( đồng tình- bàng quan- dị ứng). Ở đây tôi nhìn nhận nó dưới góc độ người đọc và thái độ ủng hộ đó.Các bạn có thể tìm hiểu thêm về nó qua Webside: Inrasara.com
Thân quí_ LTMK.
----------------------
(*): FANCLUBLETHIENMINHKHOA 08/12/2010
nha tho LTMK oi! toi noi nghiem chinh day: Sau khi Doc comment cua LTMK , nho MK tra loi:
1/Tam dac ve LT so 4 cua TS ve N .C. K. va A.D. R. la khia canh nao?
2/Hau hien dai la gi?( anh dung dau chung toi, vì chung toi biet anh thau ro chuyen nay- chang qua la anh khiem ton do thoi)
3/doc tho anh thay tho anh la hau hien dai so 1. vi sao anh khong nhan?
