CÁC BÀI VIẾT VỀ GIÁO DỤC

VÀI Ý KIẾN
VỀ MÔ HÌNH “TRƯỜNG HỌC THÂN THIỆN”

TRẦN MẠNH TRUNG
Bài đăng trên tạp chí “Giáo dục”
số 220 (kì 2- tháng 8/2009)
“Trường học thân thiện” (Child-friendly school) là mô hình trường học do UNICEF đưa ra và đã được áp dụng thành công ở nhiều nước. Ở Việt Nam giáo dục phổ thông hiện nay còn cần rất nhiều yếu tố quan trọng để tạo ra một “trường học thân thiện” có đủ những đặc điểm do UNICEF đưa ra.
1. MÔI TRƯỜNG HỌC TẬP THÂN THIỆN
Dạy và học là hai hoạt động chính trong các trường phổ thông, nhưng môi trường học tập của lớp học hiện nay thật đơn điệu và kém hấp dẫn. Trang bị trong một lớp học phổ biến hiện nay thưòng chỉ có bàn ghế học sinh (HS), bàn ghế giáo viên (GV), bục giảng, bảng đen, giá để mũ nón những câu khẩu hiệu như “Thi đua dạy tốt, học tốt”, “Tiên học lễ, hậu học văn” …. HS phải ngồi trong lớp học từ 4 đên 5 giờ/ ngày nên rất dễ sinh nhàm chán. HS cần được khuyến khích tự tạo ra môi trường học tập trong lớp theo sở thích các em, nên để HS tự trang trí bằng tranh ảnh hay các vật trang trí khác để lớp học thật gần gũi và ấm cúng như là góc họp tập ở nhà của các em để tạo thêm hứng thú học tập. Hãy để các em tự nêu ra khẩu hiệu học tập và rèn luyện cho chính mình.
Trang bị các phương tiện nghe nhìn hiện đại phục vụ cho việc dạy và học là cần thiết, vì nó hỗ trợ cho hoạt động dạy và học nhưng đó chưa phải là yếu tố quyết định giúp tạo ra một môi trường học tập thân thiện.
Kiến trúc của toàn bộ trường học cũng cần được thiết kế phù hợp với lứa tuổi và tâm sinh lý HS. Cảnh quan và môi trường trong trường cũng cần được quan tâm khi thiết kế để tạo một môi trường thân thiện và an toàn cho HS khi ra chơi và các hoạt động ngoài trời. Các cơ sở phục vụ cho học tập như thư viện, phòng thí nghiệm, căng-tin, nhà tập thể dục và chơi thể thao, các loại hình câu lạc bộ theo sở thích cũng cần được đầu tư trang bị hiện đại, đầy đủ và phù hợp để HS có thể thường xuyên đến vui chơi, học tập ngoài giờ.
Một trường học thân thiện không chỉ cần có hệ thống nhà vệ sinh hợp vệ sinh mà còn cần hệ thống các nhà tắm và phòng để đồ dùng cá nhân và nơi thay quần áo an toàn, kín đáo và tiện lợi cho HS. Khi học môn thể dục và chơi thể thao ngoài giờ HS rất cần nơi để thay trang phục và đồ dùng riêng. Sau khi chơi thể thao hay các hoạt động vận động nhiều em bị lấm bẩn và ra mồ hôi nhiều nhưng vẫn phải mặc quần áo bẩn về nhà, gây khó chịu và mất vệ sinh. Do đó, các em cần được tắm và thay quần áo sạch ngay ở trường trước khi về nhà.
2. PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC THÂN THIỆN
Phương pháp giảng dạy (PPDH) phổ biến ở phổ thông hiện nay vẫn theo hướng “Lấy người dạy là trung tâm” (Teacher -centered) với quan niệm GV là người truyền đạt kiến thức và HS là người tiếp thu kiến thức. Kiến thức từ sách giáo khoa được GV “độc quyền” truyền đạt cho HS, Kiến thức của các em phụ thuộc vào kiến thức của thầy và HS luôn là người lĩnh hội tri thức thụ động. PPDH này đã dẫn đến lối dạy “Thầy đọc-trò chép” và lối học “thuộc lòng những gì thầy đọc cho chép”. Đây là PPDH mang lại sự nhàm chán cho người học vì nó đã tạo nên thói quen thụ động, trông chờ và sức ỳ của HS trong tiếp thu kiến thức và sẽ ảnh hưởng nhiều đến tính năng động, sáng tạo trong cuộc sống.
PPDH theo hướng “lấy người học làm trung tâm” (Learner-centered) thực sự là PPDH “thân thiện” với người học vì GV ở chỉ là người tổ chức và trợ giúp hoạt động tiếp thu kiến thức cho HS;. GV chỉ đóng vai trò là người gợi mở và bổ sung thêm những điều HS chưa biết, chưa rõ và hiểu chưa đúng mà thôi. HS thực sự là nhân vật trung tâm trên lớp học, các em có thể lựa chọn kiến thức và phương pháp học phù hợp với mình. GV là người nêu vấn đề và cùng HS tranh luận cho tới khi HS hiểu thấu đáo vấn đề đó. HS có thể được GV giao cho các bài tập làm chung theo nhóm để các em có cơ hội cùng nhau chia sẻ và đóng góp kiến thức của cá nhân mình cho nhóm. GV cũng có thể nêu trước vấn đề và cho HS về nhà tự nghiên cứu từ sách giáo khoa và sách tham khảo khác về vấn đề đó để đến buổi học trên lớp sau đó HS thảo luận và tranh luận với nhau theo cặp và nhóm. Tranh luận sẽ giúp các em hiểu sâu hơn và nhớ nhanh hơn vì các em được tiếp thu kiến thức một cách chủ động, thoải mái. PPDH này đã tạo nên nhu cầu tự học, tự nghiên cứu bên ngoài lớp học và rèn luyện cho người học thói quen đào sâu suy nghĩ về vấn đề nào đó. Dần dần HS sẽ hình thành thói quen suy nghĩ một cách chủ động, độc lập sáng tạo và biết chia sẻ những suy nghĩ của mình với người khác.
3. PHƯƠNG PHÁP KIỂM TRA, ĐÁNH GIÁ THÂN THIỆN
Với việc đánh giá kết quả học tập học sinh theo các mức (khá, giỏi, trung bình, yếu, kém) thông qua tổng kết nhiều loại bài kiểm tra như: bài kiểm tra 15 phút, một tiết, hai tiết, bài kiểm tra học kỳ và cuối năm hiện hành ở các trường phổ thông hiên nay đã tạo nên quá nhiều sức ép đối với người học. Đặc biệt là đối với những HS yếu, kém từ đó sẽ tạo tâm lý mặc cảm, xấu hổ với kết quả kém và có thái độ ganh ghét, đố kị với nhưngc HS có điểm kiểm tra cao hơn. Điều này đã làm xấu đi mối quan hệ giữa nhiều HS trong lớp.
Để có phương pháp kiểm tra thân thiện hơn mà vẫn đánh giá đúng học lực và khuyến khích HS tự vươn lên trong học tập, chúng ta cần phân biệt hai loại hình kiểm tra: kiểm tra đánh giá sự tiến bộ và kiểm gia đánh giá kết quả học tập. Các bài kiểm tra 15 phút, 1 tiết hay 2 tiết trong một học kỳ chỉ nên mang tính chất đánh giá sự tiến bộ của HS. Kết quả các bài kiểm tra đó là điều kiện để HS thi học kỳ và cuối năm. Điểm số và những nhận xét chi tiết, cụ thể về sự tiến bộ học sinh, những phần kiến thức còn yếu và cách thức khắc phục cần thông báo riêng tới từng HS thông qua thư riêng hay qua thư điện tử cho phụ huynh và HS biết để tránh sự mặc cảm, xấu hổ cho HS với các HS khác. Chỉ một mình HS đó biết mình nắm được cái gì, còn thiếu cái gì để có hướng phấn đấu và tự ganh đua với … chính mình để kết quả cuối năm tốt hơn. Loại hình kiểm tra thứ hai là kiểm tra đánh giá kết quả học tập được thực hiện cuối kỳ và cuối năm để đánh giá kết quả sau quá trình học tập sau một học kỳ, một năm hay cả khoá học. Kết quả cần được thông báo riêng cho HS và ghi vào học bạ HS và chỉ nên công khai khi học sinh đó tốt nghiệp, kết thúc khoá học.
Để khuyến khích học sinh tham gia tích cực các hoạt động nhóm trong và ngoài lớp học, cần có phần chấm điểm cho hoạt động nhóm của từng HS. Điểm môn học nên chiếm 70 % và điểm hoạt động nhóm nên chiếm 30 % tổng điểm tổng kết cuối kỳ của môn học đó. Điểm này nên để mỗi học sinh cho điểm các thành viên khác trong nhóm và gửi kín cho GV để tính điểm trung bình chung.
4. CÁC MỐI QUAN HỆ THÂN THIỆN
Phương pháp dạy theo hướng “Lấy người dạy là trung tâm” (Teacher-centered) hiện nay đã ảnh hưởng sâu sắc đến quan hệ thầy trò. Nhiều GV vẫn duy trì quan niệm rằng thầy là “người trên” và HS là “người dưới” nên dẫn đến sự xa cách trong quan hệ thầy trò. HS rất ít khi dám tranh luận với GV vì sợ GV phật ý; ngược lại các GV cũng ít khi dám thừa nhận mình sai hay nhầm lẫn vì sợ HS đánh giá. Do đó, họ thường có thái độ áp đặt và chủ quan với HS. Các GV hiện nay rất khó có thể trở thành người bạn tin cậy để HS có thể chia sẻ mọi vấn đề vì giữa họ và HS luôn có khoảng cách về tuổi tác và tri thức.
Việc thay đổi PPDH theo hướng “lấy người học làm trung tâm” (learner-centered) giúp GV có được mối quan hệ thân thiện với học sinh vì HS được xem là nhân vật trung tâm của quá trình giáo dục; các em được tôn trọng và được tự do bày tỏ ý kiến cá nhân; mối quan hệ thầy trò sẽ gần gũi, thoải mái hơn. GV cần học cách lắng nghe ý kiến của HS, biết chấp nhận những ý kiến “đối lập” và cũng có thể hoàn thiện kiến thức thêm nhờ tranh luận với HS. GV có thể lấy ý kiến đánh giá của HS thông qua các phiếu điều tra không ghi tên để không ngừng tự hoàn thiện mình.
PPDH theo hướng “lấy người học làm trung tâm” nhấn mạnh vào việc tự học, tự nghiên cứu của cá nhân với các hoạt động học tập theo nhóm trong và ngoài giờ học. Mối quan hệ giữa các HS không chỉ là sự kết bạn cùng sở thích riêng như hiện nay mà còn là mối quan hệ chia sẻ kiến thức trong nhóm khi thảo luận trên lớp và các hoạt động theo nhóm ngoài lớp học, khi cùng làm một bài tập sưu tầm hay nghiên cứu nhỏ ngoài lớp học. Mối quan hệ giữa HS sẽ thân thiện hơn, gắn bó hơn do các em tham gia các hoạt động không chỉ vui chơi giải trí mà còn học tập, chia sẻ công việc và tri thức cùng với nhau.
Ngoài ra, các mối quan hệ giữa HS với các nhân viên phục vụ trong trường cũng cần phải thân thiện. Họ cần phải biết cách tôn trọng HS và chất lượng phục vụ cần được thường xuyên đánh giá thông qua các phiếu điều tra định kỳ phát cho HS.
Để có một “Ngôi trường thân thiện” thực sự nếu như chỉ chú trọng đưa vào các hoạt động vui chơi, các trò chơi dân gian, tìm hiểu và chăm sóc di tích lịch sử hay các hoạt động ngoại khoá khác thì chưa đầy đủ. Vì đó mới là những hoạt động bổ trợ cho nhiệm vụ chính là học tập của các em. Vấn đề quan trọng nhất mà các em cần là môi trường học tập thân thiện, phương pháp học tập và PPDH thân thiện, các mối quan hệ thân thiện và những sự phục vụ thân thiện của nhà trường. Có như vậy, các em mới thấy thật sự thoải mái và yêu mến trường như ngôi nhà của mình. Mỗi khi xa trường một ngày các em chỉ mong chóng trở lại trường, HS sẽ gắn bó với trường học và mỗi ngày đến trường mới thực sự là một ngày vui của các em.

TRẦN MẠNH TRUNG
Thạc sĩ chuyên ngành Lý luận và Phương pháp dạy học Tiếng Anh
Khoa Ngoại ngữ - Đại học Hồng Đức - Thanh Hoá
E-MAIL: tranmanhtrung@gmail.com