Ω Em đi...Cây Cỏ Giậy Thì Ω

(LĐCT) - Tại hầu hết các nước, ngân hàng trung ương (mà ở ta gọi là Ngân hàng Nhà nước Việt Nam) là một tổ chức điều tiết độc lập không nằm trong bộ máy hành pháp. Ở nước ta Ngân hàng Nhà nước thuộc Chính phủ, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước là thành viên của Chính phủ có hàm tương đương bộ trưởng.
Để cải cách hệ thống ngân hàng chúng ta đang tiến dần tới việc xây dựng một ngân hàng trung ương độc lập hơn. Vấn đề này đã và đang được bàn luận và hy vọng Luật Ngân hàng Nhà nước sửa đổi sẽ đi theo hướng đó.

Nếu là tổ chức điều tiết độc lập, Ngân hàng Nhà nước có thể chủ động trong chính sách tiền tệ của mình nhằm bảo vệ sức mạnh của đồng tiền, ngăn chặn lạm phát…, phục vụ sự phát triển của đất nước mà không quá phụ thuộc vào công việc hàng ngày của cơ quan hành pháp.

Do là một tổ chức thuộc Chính phủ và nhất là khi Chính phủ còn "chủ quản" nhiều doanh nghiệp nhà nước nên đôi khi Ngân hàng Nhà nước rất khó xử khi có "mệnh lệnh" trái ngược với sứ mệnh và các chính sách tiền tệ và các quy chế điều tiết hệ thống ngân hàng thương mại của mình. Có thể nêu ra quá nhiều các tình huống như vậy đã từng xảy ra trong vài chục năm qua.

Khoanh nợ là một thí dụ. Cách đây hơn chục năm Ngân hàng Nhà nước đã nhận được lệnh khoanh nợ các khoản nợ của rất nhiều doanh nghiệp nhà nước. Giải quyết việc khoanh nợ đã kéo dài cả chục năm rất tốn kém và phức tạp. Lẽ ra việc khoanh nợ, hoãn nợ, thậm chí xoá nợ là việc thường xuyên của các ngân hàng thương mại phải làm trong hoạt động bình thường của mình.

Tuy nhiên, trong quá khứ nhiều ngân hàng quốc doanh đã phải cho khách hàng này, khách hàng nọ vay theo mệnh lệnh hành chính từ trên xuống. Hiện nay việc này đã giảm đi, song vẫn còn có khả năng xảy ra và gây méo mó cho hoạt động của hệ thống ngân hàng.

Trong tình hình khủng hoảng kinh tế toàn cầu, với gói kích thích kinh tế bằng hỗ trợ lãi suất 4% rất có khả năng hiện tượng trên lại tái xuất hiện. Gói hỗ trợ lãi suất ngắn hạn chủ yếu để cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các doanh nghiệp xuất khẩu, v.v... Còn gói hỗ trợ lãi suất 4% trung dài hạn đã được mở ra cho các dự án đầu tư, đóng tàu, v.v... và khả năng đó càng tăng cao hơn.

Rất có thể xảy ra tình huống giả định sau. Để giúp đỡ các doanh nghiệp nhà nước, nhất là các tập đoàn. Chính phủ có thể "chỉ thị" hay "thông báo" cho Ngân hàng Nhà nước Việt Nam hướng dẫn các ngân hàng thương mại: cho vay có hỗ trợ lãi suất cho doanh nghiệp cụ thể nào đó (bình thường các ngân hàng thương mại có thể rất đắn đo, cân nhắc và có thể không cho vay); nếu dư nợ của một doanh nghiệp vượt quá 15% vốn tự có của ngân hàng (theo quy định thì không ngân hàng nào được cho 1 khách hàng hay nhóm khách hàng có liên quan, thí dụ các công ty trong 1 tập đoàn, vay quá 15% vốn tự có của mình) thì bằng mệnh lệnh hành chính có thể vượt qua quy chế này; khoanh nợ cho doanh nghiệp đó; nếu có nợ quá hạn thì chưa đưa doanh nghiệp đó vào danh sách có nợ xấu (và vì thế các khoản vay mới sẽ rất khó); v.v... Tình huống như thế đã từng xảy ra rất nhiều lần trong quá khứ.

Gặp tình huống như vậy Ngân hàng Nhà nước thực sự khó xử, cứ như phải "đứng trước hai làn đạn": làm theo mệnh lệnh hành chính thì trái với các quy định, không làm theo thì bị tội "bất tuân lệnh" cấp trên. Đấy là những tình huống khó xử cần tránh.

Hiện nay cũng rất có thể xảy ra các mệnh lệnh hành chính như đã từng xảy ra thời xưa. Giả như việc đó thực sự xảy ra, thì không hiểu Ngân hàng Nhà nước ứng xử ra sao. Thật khó. Phải loại bỏ sự nhập nhằng và mơ hồ này, không tạo điều kiện cho bất cứ ai vi phạm quy định. Nếu Ngân hàng Nhà nước là cơ quan điều tiết độc lập và luật cấm sự can thiệp hành chính như vậy của cơ quan hành pháp thì những cơ hội như thế không còn hay được giảm rất nhiều, hệ thống có khả năng vận hành lành mạnh.

Hệ thống ngân hàng là hệ thống thần kinh của nền kinh tế, hệ thống ấy hoạt động trục trặc sẽ ảnh hưởng lớn tới sự phát triển của đất nước. Để tránh những hiện tượng gây méo mó như vậy (và nhiều vấn đề khác mà bài này không đề cập), để hội nhập sâu hơn và hiệu quả hơn thì việc nghiên cứu sửa Luật Ngân hàng Nhà nước và Luật Ngân hàng thương mại theo hướng để ngân hàng trung ương là một tổ chức điều tiết độc lập là rất quan trọng và cấp bách.

Nguyễn Quang A