เรื่องเล่า เล่าเรื่อง

จริยศาสตร์ คือ ศาสตร์ที่ว่าด้วยมาตรฐานความประพฤติ จำแนกความประพฤติที่ดีออกจากความประพฤติที่เลว ความประพฤติที่เลือกออกมาแล้วว่าเป็นความประพฤติที่ดี เรียกว่า จริยธรรม ความประพฤติที่ดีเหล่านี้นำไปพัฒนาให้เกิดในตัวคน (เพื่อให้เป็นมนุษยฺ) เรียกว่า จริยศึกษา (พัฒนาทั้งความรู้ ความรู้สึก และการปฏิบัติ) ส่วนจรรยาบรรณเป็นหลักจริยธรรมเฉพาะกลุ่มคนหรือกลุ่มอาชีพเพื่อประโยชน์ในการให้บริการและใหผู้รับบริการได้ไว้ใจในการบริการนั้น

Read more...

ก่อนจะเป็นวิทยาศาสตร์

มนุษย์เป็นสัตว์โลกที่มีความสนใจสงสัยที่มาของปรากฏการณ์ต่าง ๆ เมื่อมีสิ่งหนึ่งเกิดขึ้น หรือ “ผล” ก็มักสงสัยว่าอะไรเป็นเงื่อนไขสำคัญ หรือ “เหตุ” ที่ทำให้เกิดผลเช่นนี้ โดยธรรมชาติมนุษย์จะโยงจากผลไปหาเหตุ เพราะผลเป็นสิ่งที่ปรากฏให้รับรู้ได้ ในคำสอนของพระพุทธเจ้าก็มักจะกล่าวถึงผลก่อนแล้วสาวไปหาเหตุ (ดังหลักการคิดที่เรียกว่า โยนิโสมนสิการ) การโยงความสัมพันธ์ของผลไปหาเหตุ หรือ เหตุไปหาผลนี้ก็เพื่อใช้ประกอบในการอธิบายเพื่อตัดสินใจในเรื่องที่เกี่ยวข้องกับสิ่งนั้น

เกี่ยวกับการคิดความสัมพันธ์ของเหตุและผล พระพุทธเจ้าได้ตรัสสอนไว้ว่า สิ่งทั้งหลายเกิดจากเหตุ ถ้าดับเหตุเสียได้สิ่งนั้นก็ไม่เกิด ในทางตะวันตก นักปรัชญาชาวกรีก คือ อริสโตเติล (384 -322 ก.ค.ประมาณ พ.ศ. ๑๕๙ -๒๒๑) ได้วางหลักในการโยงความสัมพันธ์ของเหตุและผลไว้ ๒ วิธี คือ นิรนัย กับอุปนัย นิรนัย คือ มีความจริงที่ยอมรับอยู่แล้ว แล้วเอาสิ่งที่จะพิสูจน์ไปเทียบ ถ้าสอดคล้องกันก็เป็นจริง ถ้าไม่สอดคล้องกันก็เป็นเท็จ ความจริงที่ยอมรับกันอาจเป็นคำสอน หลักการ ทฤษฎี กฎ ระเบียบ หรืออื่น ๆในลักษณะเดียวกัน การพิสูจน์ก็ใช้หลักการเชื่อมโยงจากหลักการมาหาส่วนย่อย หรือจะย้อนจากส่วนย่อยไปหาหลักการก็ได้ เช่น

โยงจากหลักใหญ่ไปหาส่วนย่อย
Scire มีความหมายว่า ความรู้
Science มาจากคำว่า scire
ดังนั้นScience มีความหมายว่าความรู้

หรือโยงจากส่วนย่อยไปหาหลักใหญ่Science มาจากคำว่า scire
Scire มีความหมายว่า ความรู้
ดังนั้นScience มีความหมายว่าความรู้

ซึ่งในการพิสูจน์นั้นมีหลักใช้ในการพิจารณาแยกย่อยลงไปอีก ส่วนในการพิสูจน์แบบอุปนัยนั้น เป็นการพิสูจน์จากสิ่งที่ได้ประสบ (สัมผัส) ที่มีลักษณะร่วมกันทุกครั้ง และนำลักษณะร่วมมาสรุปเป็นแนวโน้มความน่าจะเป็นในปรากฏการณ์อื่นที่คล้ายคลึงกัน ตัวอย่าง เช่น

ปลาในประเทศไทยอยู่ในน้ำ
ปลาในประเทศจีนอยู่ในน้ำ
ปลาในประเทศญี่ปุ่นอยู่ในน้ำ
ปลาในประเทศอเมริกาอยู่ในน้ำ
ปลาในประเทศอังกฤษอยู่ในน้ำ
ปลาในประเทศตุรกีอยู่ในน้ำ
ดังนั้น ปลาในประเทศอื่น ๆ มีแนวโน้มว่าอยู่ในน้ำ

ข้อสังเกต คือ นิรนัยเป็นการใช้เหตุผลจากการคิดแท้ ๆ ไม่ต้องสัมผัสก็ได้ แต่อุปนัยเป็นการโยงเหตุผลจากปรากฏการณ์ที่ได้สัมผัส การสัมผัสซ้ำ ๆ ทำให้เกิดการปักใจเชื่อว่ามีแนวโน้มเป็นอย่างนั้น เป็นอย่างนี้ สรุปได้ว่า อุปนัยเกิดจากการสัมผัสเพื่อให้เกิดการปักใจเชื่อ

อุปนัยเกี่ยวข้องกับวิทยาศาสตร์อย่างไร

การสัมผัสเพื่อให้เกิดการปักใจเชื่อนี้แบ่งออกเป็น ๒ ลักษณะใหญ่ และ ๖ ลักษณะย่อย คือ

๑ ลักษณะที่เป็นอุปนัยแท้ คือ ศึกษาโดยไม่สัมผัสครบทุกกรณี หรือในทางการวิจัย เรียกว่า กลุ่มตัวอย่าง ผลที่ได้จะอ้างไปถึงสิ่งที่มีลักษณะคล้ายคลึงกันได้ แต่เป็นเพียงแนวโน้ม แบ่งออกเป็น ๓ ลักษณะย่อย คือ

ก. อุปมาน (analogy) คือ การพิสูจน์การได้สัมผัสปรากฏการณ์เพียงหนึ่งหรือสองครั้ง แล้วโยงไปหาประสบการณ์เดิมที่คล้ายคลึงกันแล้วสรุปคาดแนวโน้มที่ควรจะเป็น เช่น ไปเที่ยวพระธาตุจังหวัดตาก แล้วเห็นเสาหงส์ เกิดการโยงเปรียบเทียบกับความรู้เดิมว่า ศาสนสถานใดที่มีเสาหงส์มักเป็นวัดของชุมชนชาวมอญ ก็ปักใจเชื่อว่าพระธาตุนี้ต้องมีชุมชนมอญอยู่ใกล้ ๆ

ข. การแจงนับอย่างง่าย (simple enumeration) คือ การพิสูจน์จากประสบการณ์ (สิ่งที่สัมผัสมาแล้ว) ที่เห็นสิ่งหนึ่งเกิดขึ้นแล้วมีอีกสิ่งหนึ่งเกิดตามมาทุกครั้ง เราสามารถโยงได้ว่าถ้ามีปรากฏการณ์เกิดขึ้นเมื่อใด จะต้องมีปรากฏการณ์ที่สองตามมา ตัวอย่าง เช่น ทุกครั้งที่มดคายไข่ออกจากรัง หลังจากนั้นจะมีน้ำท่วม ดังนั้น ถ้าเห็นมดคาบไข่ออกจากรังเมื่อใด เราก็โยงได้ว่าจะมีน้ำท่วม

ค. อุปนัยวิทยาศาสตร์ (scientific induction) คือ การพิสูจน์จากการสัมผัสที่มีจุดหมาย โยงความสัมพันธ์ของเหตุผล และสรุปเป็นหลักได้ (ซึ่งมาแตกแยกย่อยในกระบวนการวิทยาศาสตร์ เป็น ๕ ขั้น แปดขั้นบ้าง ถ้าเอาแต่จำขั้นตอนไม่เข้าใจหลักที่มาก็ทำให้ครูสับสนได้)

๒. ลักษณะที่เป็นอุปนัยสมบูรณ์ คือ โดยหลักการเป็นการศึกษาโดยสัมผัสครบทุกกรณี จึงมีความสมบูรณ์ สามารถตอบได้ว่าเป็นจริงหรือเท็จ แต่นำไปอ้างเกินข้อมูลที่ศึกษาไม่ได้ แบ่งออกเป็น ๓ ลักษณะย่อย คือ

ก. อุปนัยสมบูรณ์ (Perfect Induction) คือ การการพิสูจน์จากการสัมผัสข้อมูลครบทุกกรณี แล้วนำมาสรุปเป็นหลักที่ใช้ในข้อมูลที่ศึกษาว่าจริงหรือเท็จ

ข. ความคล้ายคลึงกันของการให้เหตุผล (parity of reasoning) คือ การพิสูจน์จากการสัมผัสโดยการให้เหตุผลจากความคล้ายคลึง” มีความเหมือนกันเกี่ยวข้องในทุกกรณี ปราชญ์บางท่านเรียกว่า “อุปนัยหยั่งรู้” (intuitive induction) เป็นการยืนยันข้อเสนอที่เป็นสากล โดยใช้ความต่อเนื่องไปสู่กรณีเฉพาะ ในการพรรณนาลักษณะทั่วไป มองเห็นเป็นกฎทั่วไป ตัวอย่าง เช่น ภาพที่มีเส้นปิดเป็นเส้นตรงสามเส้นและมีมุมสามมุม สรุปเป็นหลักและยืนยันได้ว่า ภาพเส้นปิดอื่นที่ประกอบด้วยสามเส้นจะต้องมีสามมุม การให้เหตุผลลักษณะนี้ใช้อย่างกว้างขวางในทางคณิตศาสตร์ มิลล์เรียกว่า “อุปนัยปรากฏ” (apparent induction) แหล่งที่มาหลักของความรู้ในการอ้าง คือ แอกเซียม (Axiom)

ค. การรวบรวมข้อเท็จจริง (collection of facts) คือ การพิสูจน์จากการสัมผัสโดยการให้เหตุผลจากการรวบรวมข้อเท็จจริงแล้วนำมารวมกันเป็นหนึ่งหรือผูกรวมเข้าด้วยกันเป็นหนึ่ง เป็นปฏิบัติการทางสมองซึ่งสามารถทำให้เรานำปรากฏการณ์ที่เราสังเกตได้ตามลักษณะที่กำหนด หรือเป็นสิ่งที่สามารถทำให้เราสรุปรวมรายละเอียดลงในข้อเสนอเดียว หรือนำข้อเท็จจริงย่อยที่สังเกตมาต่อเป็นภาพรวม

จากที่กล่าวมาทั้งหมด เรามีวิธีหลักแห่งเหตุผล (logic) ตามแบบตะวันตก ๒ วิธีใหญ่ คือ นิรนัยกับอุปนัย วิธีอุปนัย แบ่งออกเป็น ๒ ลักษณะใหญ่ คือ อุปนัยแท้ และอุปนัยสมบูรณ์ อุปนัยแท้แบ่งออกเป็น ๓ ลักษณะย่อย คือ อุปมาน การแจงนับอย่างง่าย และ อุปนัยวิทยาศาสตร์

อุปนัยวิทยาศาสตร์นี่เองที่เป็นที่มาของกระบวนการวิทยาศาสตร์

อุปนัยวิทยาศาสตร์มาสู่กระบวนการวิทยาศาสตร์

อุปนัยวิทยาศาสตร์ คือ การพิสูจน์จากการสัมผัสที่มีจุดหมาย โยงความสัมพันธ์ของเหตุผล และสรุปเป็นหลักได้ ถ้าพิจารณาในรายละเอียดจะมีข้อที่ควรรู้ ดังนี้

อุปนัยวิทยาศาสตร์ เป็น การสร้างหลักการทั่วไป มีแนวโน้มเป็นจริงบน พื้นฐานจากการสังเกตกรณีย่อย ๆ ตามรูปแบบสภาพที่เป็นธรรมชาติกับกฎของเหตุ ลักษณะของอุปนัยวิทยาศาสตร์ คือ

๑) การสังเกตกรณีศึกษาอย่างจงใจ
๒) การพยายามโยงความสัมพันธ์ของเหตุและผล
๓) ใช้วิธีการสังเกต หรือทดลอง
๔) ไม่ตรวจสอบทุกกรณี ดังนั้นจึงไม่สมบูรณ์ แต่เป็นพื้นฐานในการตรวจสอบข้อเท็จจริงที่แน่นอน ในการสรุปเป็นหลักเกี่ยวกับทั้งหมด เพราะว่าการตรวจสอบอยู่บนพื้นฐานของรูปแบบที่เป็นธรรมชาติและใช้กฎของเหตุ
๕) ข้อสรุปครอบคลุมสิ่งที่อยู่นอกเหนือการสังเกต สรุปจากสิ่งที่สังเกตได้โยงไปหาสิ่งที่สังเกตไม่ได้
๖) ข้อสรุปซึ่งสร้างความเชื่อมโยงของเหตุนั้นใช้เป็นหลักทั่วไปได้มากกว่าข้อมูล
๗) นำไปใช้ในการตรวจสอบค้นหาทางวิทยาศาสตร์

คำว่า science มีความหมายตามรากศัพท์ว่า “knowledge” เป็นคำที่ใช้ในภาษาฝรั่งเศสเก่าซึ่งเอามาจากคำลาติน scientia ซึ่งเป็นคำนามจากคำกริยา scire มีความหมายว่า know เริ่มแรกด้วยการส่งผ่านในความหมายว่าความรู้ที่ได้มาจากการศึกษา (study) แล้วมาเป็นสาขาเฉพาะที่มีการศึกษา แต่เน้นที่เทคนิคและคณิตศาสตร์ หรือในความหมายที่กว้างออกไป คือ การศึกษาที่ไม่ใช่ศิลปะ (non-arts) มาจนกระทั่ง คริสต์ศตวรรษที่ ๑๘ ได้มีการผูกคำ “scientist” คือ “นักวิทยาศาสตร์” ขึ้นมา โดย Willam Whewell ใน ค.ศ. ๑๘๔๐ (จาก John Ayto, Dictionary of Word Origin, Singapore, Federal Publictions, 1990, p.370)

จากอุปนัยวิทยาศาสตร์ ได้มีการปรับขั้นตอนทั่วไปเป็น ๔ ขั้น คือ
๑.ขั้นตั้งปัญหา/ระบุปัญหา
๒.ขั้นสร้าง (ตั้ง) สมุติฐาน
๓.ขั้นการรวบรวมเก็บข้อมูล (โดยการสังเกตหรือการทดลอง)
๔.ขั้นการลงข้อสรุป (ขั้นสรุปผลการสังเกตหรือการทดลอง)

บางท่านอาจขยายออกไปเป็น ๕ – ๙ ข้อ อย่างไรก็ตาม ก็ยับคงสรุปอยู่ใน การหาคำตอบอย่างมีจุดหมาย อธิบายข้อมูลที่สัมผัสด้วยเหตุผล และสรุปเป็นหลักได้
ทั้ง ๕ ขั้นนี้ ถือว่าเป็นกระบวนการทาง(อุปนัย)วิทยาศาสตร์ และ เมื่อมองว่าเป็นทักษะ ก็เรียกว่าทักษะหลัก ซึ่งประกอบด้วย

๑.กำหนดเป้าหมาย ระบุประเด็นที่ต้องการศึกษา
๒.ตั้งสมมุติฐาน
๓.ศึกษารวบรวมข้อมูลที่เกี่ยวข้อง
๔.ตรวจสอบ วิเคราะห์ข้อมูล (โยงภาวะเงื่อนไขที่เป็นเหตุและผล)
๕.สรุปผลการศึกษา

ในการศึกษาข้อมูลด้วยวิธีการอุปนัยใช้การสัมผัส (จากตา หู จมูก ลิ้น กาย) การสัมผัสเพื่อหาคำตอบอย่างมีจุดหมายเรียกว่า การสังเกต การสังเกตถ้าสังเกตตามสภาพที่เป็นไปตามธรรมชาติบางสภาพการณ์มีข้อจำกัด ไม่สามารถสังเกตได้ตามที่ต้องการ จึงมีการจัดการทดลองขึ้นมาเพื่อสังเกตเงื่อนไขจำเป็น (เหตุ) และสิ่งที่ตามมา (ผล) ดังนั้นโดยทั่วไป การทดลองเป็นส่วนหนึ่งของการสังเกต (ข้อสังเกต การทดลองมักทำเพื่อสังเกตภาวะเงื่อนไขบางประการ ไม่ใช่องค์รวมตามธรรมชาติ) การทดลองจึงมักตอบคำถามเดียว

อย่างไรก็ตาม ทั้งการสังเกตและการทดลองต่างมีข้อจำกัดด้วยกัน เปรียบได้ดังนี้

สรุปข้อเปรียบเทียบระหว่างการสังเกตกับการทดลอง

การสังเกต ขึ้นอยู่กับธรรมชาติ สังเกตได้เฉพาะธรรมชาติที่กลับมาปรากฏซ้ำเท่านั้น
การทดลอง เพิ่มกรณีได้มากเท่าที่เราต้องการ สามารถทดลองซ้ำได้ชัดเจนภายใต้ ภาวะเงื่อนไขเดียวกันและผลสามารถตรวจสอบและใช้มาตรฐานเดียวกัน ซึ่งการสังเกตไม่สามารถกระทำได้
การสังเกตขึ้นอยู่กับธรรมชาติ ไม่สามารถแยกและสังเกตภายใต้ภาวะปรากฏการณ์ในการสังเกตออกจากธรรมชาติอันซับซ้อนซึ่งเราไม่สามารถควบคุมได้
การทดลองเราสามารถแยกปรากฏการณ์ เงื่อนไขที่ต้องการและเหมาะสมได้ สามารถศึกษาปรากฏการณ์ภายใต้กรณีแวดล้อมที่แตกต่างกันได้ เปลี่ยนภาวะเงื่อนไขได้ตามที่เราต้องการ
การสังเกตต้องขึ้นอยู่กับธรรมชาติซึ่งเป็นตัวแสดงปรากฏการณ์ โดยธรรมชาติเลือกนำเสนอแก่เรา
การทดลองรวมเอาความแตกต่างในจำนวน ทำให้ศึกษาปรากฏการณ์ จำนวนขนาดใหญ่ได้มากกว่าการสังเกต
การทดลองเป็นการขยายงานของการสังเกต
การสังเกต อาจเกิดขึ้นจากความแปลกใจและเราไม่มีโอกาสในการสังเกตในระดับของเหตุ และความชัดเจนที่เป็นลักษณะเดียวกัน บางครั้ง ปรากฏการณ์ไม่มีเวลาให้เราสังเกตได้มากนัก
การทดลองเราสามารถสังเกตและตรวจสอบปรากฏการณ์ด้วยความระมัดระวัง ชัดเจน แม่นตรงและใช้ความใจเย็นได้ เพราะว่า ปรากฏการณ์อยู่ภายใต้การควบคุม การทดลองสามารถทำได้ การทดลองสร้างการเชื่อมโยงของเหตุและผลได้แน่นอน
การสังเกตเป็นการค้นหาข้อเท็จจริง
การทดลองเป็นการสร้างข้อเท็จจริง
การทดลอง คือ การสังเกตภายใต้ภาวะเงื่อนไขที่มีมาตรฐาน ซึ่งผู้สังเกตสามารถแปรเปลี่ยนได้ ซ้ำได้ และแยกออกมาได้
การทดลองมีความหนักแน่นและชัดเจนกว่าการสังเกต

ข้อได้เปรียบของการสังเกตเหนือการทดลอง

๑. การสังเกตกว้างกว่า และโดยความหมายแล้วรวมถึงการทดลองเอาไว้ด้วย การสังเกตเป็นสิ่งที่มาก่อนการทดลอง เป็นการจัดเตรียมให้การทดลอง
๒. การสังเกตเราเริ่มได้ทั้งจากเหตุไปหาผลและจากผลไปหาเหตุ แต่การทดลองเราเริ่มจากเหตุไปหาผลเท่านั้น
๓. ในบางเรื่องเราศึกษาได้จากการสังเกตเท่านั้นและถือเป็นพื้นหลังหลักได้ เช่น เทห์ในฟากฟ้า

ย้อนไปในอดีต การสังเกต เป็นพื้นฐานในการหาคำตอบของมนุษย์ มนุษย์เริ่มต้นการสังเกตมาตั้งแต่โบราณกาล มนุษย์สังเกตปรากฏการณ์ที่เกิดขึ้น แต่ในบางครั้งปรากฏการณ์นั้นนาน ๆ จะเกิดขึ้นสักครั้ง ด้วยความที่มนุษย์ต้องการคำตอบที่สงสัย จึงพยายามจัดการทดลองเพื่อดูความสีมพันธ์ของเงื่อนไขบางประการ ดังนั้น การทดลองจึงจัดมาเพื่อการสังเกตความสัมพันธ์ของเงื่อนไขจำเป็น (เหตุ) และสิ่งที่ตามมา (ผล) การสังเกตจึงเป็นวิธีการแสวงหาคำตอบอย่างมีจุดหมาย แตกต่างจากการสัมผัสทั่วไป เช่น มอง ดู เฝ้าดู ฟัง ดม ชิม จับ การสังเกต ที่จะให้เกิดความผืดพลาดน้อยที่สุด มีทักษะบางประการที่ต้องนำมาใช้ คือ

๑.ทักษะการสังเกต ( Observing ) คือ การสัมผัสปรากฏการณ์ที่ต้องการคำตอบอย่างมีจุดหมาย (ที่จริงแล้ว น่าจะเป็นทักษะหรือกระบวนหนึ่งในการหาคำตอบ ครอบคลุมการทดลองด้วยซ้ำ แต่ ศธ. กำหนดมาเป็นส่วนย่อย และไม่ตรงตามหลักของตรรกะ เพราะหลักตรรกะ การทดลองเป็นส่วนย่อยของการสังเกต)
๒.ทักษะการวัด ( Measuring )
๓.ทักษะการจำแนกหรือทักษะการจัดประเภทสิ่งของ ( Classifying )
๔.ทักษะการใช้ความสัมพันธ์ระหว่างสเปสกับเวลา ( Using Space/Relationship )
๕.ทักษะการคำนวณและการใช้จำนวน ( Using Numbers )
๖.ทักษะการจัดกระทำและสื่อความหมายข้อมูล ( Comunication )
๗.ทักษะการลงความเห็นจากข้อมูล ( Inferring )
๘.ทักษะการพยากรณ์ ( Predicting )

การสังเกตจึงเป็นกระบวนการหาคำตอบอย่างมีจุดหมายจากการสัมผัส การสังเกตที่เชื่อถือได้ มีปัจจัยหลัก ๒ ประการ คือ

๑. ปรากฏการณ์นั้นต้องเป็นไปตามสภาพที่เป็นธรรมชาติ หรือเสมือนธรรมชาติ
๒. มีความสัมพันธ์ของเงื่อนไขที่จำเป็น (เหตุ)กับสิ่งที่ตามมา (ผล)

การสังเกตอาจผิดพลาดได้จากผู้สังเกต เนื่องมาจาก

๑. พื้นฐานความรู้ของผู้สังเกตไม่เพียงพอ
๒. อวัยวะการรับรู้ของผู้สังเกตบกพร่อง คึอ ตา หู จมูก ลิ้น กาย (แก้ไขได้โดยใช้เครื่องมือช่วยในการสังเกต)
๓. อคติของผู้สังเกต
๕. สมาธิและความต่อเนื่องในกระบวนการสังเกต

จากบทความนี้ของให้คิดเสียว่า คนเขียนอยากเล่าเรื่องตามที่ตนคิด คงไม่กระทบการศึกษาระดับชาติดอกนะ

การคิด

จากหนังสือ หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑ ของกระทรวงศึกษาธิการ หน้า ๖ กล่าวถึงสมรรถนะที่ต้องการให้ผู้เรียนเกิด ในข้อ ๒ ว่า

๒. ความสามารถในการคิด เป็นความสามารถในการคิดวิเคราะห์ การคิดสังเคราะห์ การคิดอย่างสร้างสรรค์ การคิดอย่างมีวิจารณาญาณ และการคิดอย่างเป็นระบบ เพื่อนำไปสู่การสร้างองค์ความรู้หรือสารสนเทศเพื่อการตัดสินเกี่ยวกับตนเองและสังคมได้อย่างเหมาะสม (ศึกษาธิการ, กระทรวง, หลักสูตรแกนกลางการศึกษาขั้นพื้นฐาน พุทธศักราช ๒๕๕๑, (กรุงเทพมหานคร : โรงพิมพ์ชุมนุมสหกรณ์การเกษตรแห่งประเทศไทยจำกัด, ๒๕๕๑, หน้า ๖)

สมรรถนะการคิด ดังกล่าว เมื่อมาพิจารณาทำความเข้าใจในรายละเอียดจะเห็นว่ามีความคลุมเครือ และสับสนอยู่ ลองมาเริ่มด้วยคำถามเกี่ยวกับการคิด ดังต่อไปนี้

๑.มนุษย์คิดด้วยอะไร
๒.ลักษณะอย่างไรจึงเรียกว่าการคิด
๓.องค์ประกอบของการคิดมีอะไรบ้าง
๔.การคิดมีกี่ประเภท
๕.การคิดมีประโยชน์อะไร

มนุษย์คิดด้วยอะไร
มนุษย์คิดด้วยจิต (จิต คือ ธาตุที่สามารถรู้ได้ และสั่งสม (จำ) ได้ แตกต่างจากวิญญาณ ซึ่งเป็นธาตุรู้ได้ สั่งสมได้ และเกิดความกระจ่างในสิ่งที่รู้
จิตมีคุณสมบัติ ๔ ประการ คือ

๑. ทำงานได้ทีละหนึ่ง (ทีละอย่าง) แต่มีความต่อเนื่องและรวดเร็ว (ปรีชาญาณ) คือ เอกจรํ
๒. ไปได้ไกล (ทูรํคทํ ทูร = โทร = ไกล + คมํ = ไป)
๓. ไม่มีรูปร่าง (อสรีรํ)
๔. อาศัยอยู่ในถ้ำ (ร่างกาย) (คูหาสยํ = หูหา + อาสัย)

หมายเหตุ คิดในทางตะวันตก เท่าที่อ่านมายังไม่พบว่ามีการเอ่ยถึงว่ามนุษย์คิดด้วยอะไร (ตัวอย่างจาก Encarta 2009 ว่าด้วยความหมายของ Think จะต่อไว้ท้ายข้อเขียนนี้)

ลักษณะอย่างไรจึงเรียกว่าการคิด
การคิด คือ การปรุงแต่งของจิต ทางพุทธศาสนา ใช้คำว่า สังขาร (ปรุง คือ นำสิ่งที่มีอยู่มาดำเนินการจัดให้เป็นสิ่งใหม่ เช่น ปรุงอาหาร)

องค์ประกอบของการคิด
องค์ประกอบหรือปัจจัยพื้นฐานที่ก่อให้เกิดการคิด ประกอบด้วย

การรับรู้ หรือ เวทนา (perceptions) หรือ ผัสสะ หรือ การรับรู้ข้อมูล

สัญญา (memory = memo and retrieve) จำได้ จำและหมายรู้ได้ (การจำแบ่งตามลำดับได้อีก คือ จำได้ (จิตบันทึก จิตสั่งสม) จำอย่างกระจ่าง (จิตบันทึกและโยงไปยังสิ่งที่เกี่ยวข้องได้ รู้ลึก รู้รอบ รู้กระจ่าง = ปัญญา)

สังขาร (think, volition) การปรุงแต่งของจิต (จิตทำการสร้างการคิด) หรือ การคิด การคิดของจิตแบ่งออกเป็น ๓ ลักษณะ คือ
๑) คิดจินตนาการ
๒) คิดอย่างมีเหตุผล
๓) คิดสร้างสรรค์

วิญญาณ (clarification, conscious) คือ ภาวะที่รู้ลึก รู้รอบ รู้กระจ่าง โยงลักษณะและความสัมพันธ์ของสิ่งหนึ่งกับสิ่งอื่น ๆ ได้

ประเภทของการคิด
การคิดแบ่งออกเป็น ๓ ประเภทหลัก คือ

๑) คิดจินตนาการ (จิตคิดเหนือจริงหรือคิดในสิ่งที่ยังไม่เกิดขึ้นจริง เป็นประเภทไร้สำนึก เพราะปล่อยให้ล่องลอยไป ปราศจากการควบคุม แต่ก็เป็นประโยชน์ เพราะเป็นฐานของการคิดสร้างสรรค์ ถ้ามีฐานเหตุผลเข้ามาสนับสนุน)
๒) คิดอย่างมีเหตุผล คือ คิดด้วยการพิจารณาเงื่อนไขจำเป็นที่ทำให้สิ่งหนึ่งเกิดขึ้นตามมา เรียกว่า เหตุ และสิ่งที่เกิดขึ้นตามหลังเงื่อนไขจำเป็นนั้นเรียกว่า ผล
๓) คิดสร้างสรรค์ คือการคิดเพื่อก่อให้เกิดประโยชน์ การคิดสร้างสรรค์นี้ เริ่มด้วยพื้นฐานความรู้ที่มีความชำนาญ คล่อง นำมาสร้างสิ่งที่แปลกใหม่ ใช้ความยืดหยุ่นปรับแต่ง เพื่อให้เกิดประโยชน์ใหม่ ๆ

ในกระบวนการคิดอย่างมีเหตุผล “๒)” แตกออกเป็นหลักใหญ่ (กระบวนการคิดที่ใช้เป็นหลักทั่วไปในทางการศึกษา ไม่ว่าจะเป็นแนวคิดกรีก โรมัน พุทธ คือการใช้หลักเหตุ-ผล หรือกระบวนการคิดของใคร (เช่น จอห์น สจ๊วต มิลล์, ฟรานซิส เบคอน)ก็ตามจะจับลงในพื้นฐาน ๔ ประการ (ของโยนิโสมนสิการ)) ได้อีก ๔ ประการตามลำดับ คือ

๑.คิดอย่างมีจุดหมาย
๒.คิดเป็นไปตามลำดับขั้นตอนต่อเนื่อง
๓.คิดด้วยหลักเหตุผล
๔.คิดให้เกิดเกิดประโยชน์

ในข้อ ๓ คิดด้วยหลักเหตุผล หรือ คิดถึงเหตุที่มาและผลที่เกิดขึ้น แยกย่อยได้เป็นกระบวนการคิดย่อยอีก ๑๐ วิธี คือ

๑.วิธีคิดแบบสืบสาวเหตุปัจจัย คือ การคิดเพื่อเป็นลำดับขั้นตอนย้อนไปดูเงื่อนไขจำเป็นของสิ่งที่ต้องการคำตอบ อาจแยกวิธีคิดนี้ได้ ๒ อย่าง คือ
ก.คิดแบบปัจจัยสัมพันธ์ คือ เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็มองย้อนไดดูภาวะเงื่อนไขที่ทำให้สิ่งนั้นเกิดขึ้น
ข.คิดแบบสอบสวน หรือ ตั้งคำถาม คือ เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็ถามถึงภาวะเงื่อนไข เช่น ทำไม เพราะเหตุใด อะไรคือสาเหตุ อะไรเงื่อนไขที่ทำให้ปรากฏการณ์นี้เกิดขึ้น ฯลฯ

๒.วิธีคิดแบบแยกแยะองค์ประกอบ หรือกระจายเนื้อหา (วิเคราะห์) เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ในปรากฏการณ์นั้นเกิดขึ้นมีองค์ประกอบอะไรบ้าง ในแต่ละองค์ประกอบมีลักษณะอย่างไร มีคุณสมบัติเฉพาะตัวอย่างไร เช่น ต้มยำโฮกอื อ ม.. ที่กินในหน้าฝนป้องกันหวัด เหตุจากองค์ประกอบใด น้ำ หอมแดง ข่า ตะไคร้ ใบมะกรูด น้ำปลา มะนาว (มะขามเปียก) เมื่อแยกแยะแล้วจะเห็นได้ว่ามีองค์ประกอบสมุนไพรป้องกันหวัดอยู่

๓.วิธีคิดแบบรู้เท่าทันธรรมดา (กฎธรรมชาติ)คือ เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ให้พิจารณาเงื่อนไขกฎธรรมชาติ คือ สรรพสิ่งทั้งหลายจะคงสภาพเดิมอยู่ไม่ได้ ดังนั้น ทุกสิ่งต้องมีการเปลี่ยนแปลง และ สิ่งใดที่เปลี่ยนแปลงได้ย่อมไม่มีความเป็นอัตตา (คงแท้ แน่นอน ไม่เปลี่ยนแปลง) หรือเรียกว่า ไตรลักษณ์ หรือ สามัญลักษณ์ จึงเรียกความคิดแบบนี้ได้อีกอย่างหนึ่งว่า วิธีคิดแบบสามัญลักษณ์ วิธีคิดแบบนี้มี ๒ ขั้นตอน คือ
ก. ขั้นที่หนึ่ง รู้เท่าทันและยอมรับความจริง คือ ขั้นที่มองสภาพที่ปรากฏ พิจารณาถึงเงื่อนไขที่ทำให้สิ่งนั้นเกิดด้วยหลักธรรมชาติ (ธรรม = สิ่ง, ชาติ = เกิด ธรรมชาติ (ทำ มะ ชา ติ คือ สิ่งที่เกิดขึ้นเองตามเงื่อนไขที่เราบังคับไม่ได้) เป็นการพิจารณามองเงื่อนไขการเกิดอย่างกลาง ๆ (ทุกสิ่งเกิดขึ้นต้องมีเหตุ (เงื่อนไขจำเป็น))
ข. ขั้นที่สอง แก้ไขและทำการไปตามเหตุปัจจัย เมื่อรู้เงื่อนไขจำเป็นที่ทำให้ปรากฏการณ์นั้นเกิดขึ้นแล้ว ก็สามารถ ปรับ ปรุง แก้ไข เปลี่ยน แปลง ให้สอดคล้องกับเงื่อนไขนั้นได้

๔.วิธีคิดแบบแก้ปัญหา หรือวิธีคิดแบบอริยสัจสี่ เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็เอาปรากฏการณ์นั้นเป็นผล แล้วคิดจากผลที่เกิดขึ้นไปหาเงื่อนไขที่ทำให้ปรากฏการณ์นั้นเกิด ท่านพระพรหมคุณาภรณ์ (ปยุตฺ ปยุตฺโต) ได้แจกแจงย่อยเป็น ๔ ขั้น ดังนี้
ขั้นที่ ๑ กำหนดรู้ คือ แจกแจงแถลงปัญหา ทำความเข้าใจปัญหา สภาพและขอบเขตของปัญหาให้เข้าใจชัดเจนว่าเป็นอะไร คืออะไร เป็นที่ตรงไหนเหมือนแพทย์ตรวจดูอาการของโรค ดูความผิดปกติของร่างกาย วินิจฉัยให้รู้ว่าเป็นอะไร ที่ตรงไหน รู้เข้าใจโรคและร่างกายเฉพาะอย่างยิ่งส่วนซึ่งเป็นที่ตั้งของโรคให้ชัดเจน ( ทุกข์ )
ขั้นที่ ๒ สืบสวนเหตุแห่งทุกข์ที่จะพึงละ คือ วิเคราะห์ค้นหามูลเหตุหรือต้นตอของปัญหาซึ่งจะองแก้ไขกำจัดหรือทำให้หมดสิ้นไป ตามปกติขั้นนี้ตรงกับวิธีคิดแบบที่ 1 คือ วิธีคิดแบบปัจจัยการนั่นเอง เหมือนแพทย์ค้นหาสมมุติฐานของโรค หาสาเหตุของโรค ซึ่งจะนำไปสู่การรักษาที่ถูกต้องตรงจุด มิใช่รักษาแต่เพียงอาการ ( สมุทัย )
ขั้นที่ ๓ เล็งหมายขัดซึ่งการดับทุกข์ที่จะทำให้สำเร็จ คือ เล็งเห็นชัดเจนถึงภาวะปราศจากปัญาซึ่งมุ่งหมายว่าคืออะไร เป็นไปได้จริงหรือไม่ อย่างไร มีความชัดเจนเกี่ยวกับเป้าหมายและหลักการทั่วไป หรือตัวกระบวนการของการแก้ปัญหาก่อนที่จะวางรายละเอียดและกลวิธีปลีกย่อยในขั้นดำเนินการ เหมือนแพทย์รู้ว่าโรคนั้นๆรักษาได้ มองเห็นกระบวนการของโรคชัดเจนว่าจะหายไปได้อย่างไร ( นิโรธ )
ขั้นที่ ๔ จัดวางวิธีการดับทุกข์ที่จะต้องปฏิบัติ คือ เมื่อมีความชัดเจนเกี่ยวกับเป้าหมายและหลักการทั่วไปแล้ว ก็กำหนดวางวิธีการ แผนการและรายการที่จะต้องทำในการที่จะแก้ไขกำจัดสาเหตุของปัญหาให้สำเร็จ โดยสอดคล้องกับเป้าหมายและหลักการทั่วไปนั้นเพื่อเตรียมแก้ไขปัญหาต่อไป ( มรรค )

๕.วิธีคิดแบบอรรถธรรมสัมพันธ์ หรือคิดตามหลักการและความมุ่งหมาย เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็พิจารณาจากจุดมุ่งหมาย หลักการ ของสิ่งที่ต้องการจะหาคำตอบ ว่าเงื่อนไขในแต่ละส่วน แต่ละขั้นตอนมีความสัมพันธ์สอดคล้องว่าเป็นเงื่อนไขจำเป็นอันจะนำไปสู่การหาคำตอบได้ตรงกับที่ต้องการหรือไม่ กิจกรรม หรือความคิดที่ที่เกิดขึ้นในแต่ละขั้นตอนมีลำดับต่อเนื่องหรือไม่ ตรงตามวัตถุประสงค์หรือไม่

๖.วิธีคิดแบบคุณโทษและทางออก คือ เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) จากข้อมูลที่มี พิจารณาศึกษาในด้านคุณประโยชน์ หรือจุดแข็ง(หมวกสีเหลืองของ เดอ โบโน หรือ Strength ใน SWOT) พิจารณาในด้านที่เป็นผลเสีย หรือจุดอ่อน (หมวกสีดำของ เดอ โบโน หรือ Weakness ใน SWOT) มองให้ครบทั้งข้อดี ข้อเสีย และปรับคิดหาทางแก้ไขในสิ่งใหม่ (คิดสร้างสรรค์)เพื่อหาทางแก้ไขหรือทางออกให้หลุดรอดปลอดพ้นจากข้อบกพร่องต่างๆ (หมวดสีเขียวของ เดอ โบโน) ให้ได้ประโยชน์สูงสุดต่อไป

๗.วิธีคิดแบบรู้คุณค่าแท้ – คุณค่าเทียม เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็นำเงื่อนไขคุณค่า (ประโยชน์ สิ่งที่มีคุณค่า คือ สิ่งที่มีประโยชน์) คุณค่าจำแนกได้เป็น ๒ ประเภท ตามคุณสมบัติ คือ
ก. คุณค่าแท้ หมายถึง ประโยชน์ที่เกิดขึ้นจากคุณสมบัติของสิ่งนั้น เช่น เกลือ มีคุณสมบัติความเค็ม คุณค่านี้ต้องใช้ความรู้ ปัญญาในการตัดสิน
ข. คุณค่าเทียม หมายถึง ประโยชน์ที่มนุษย์เป็นผู้กำหนด เข่น ค่าของเงินตรา ตำแหน่ง ความสวยงาม เป็นประโยชน์เพื่อสนองตัณหา อาจเรียกว่าคุณค่าที่สนองตัณหาก็ได้
วิธีคิดแบบนี้ มุ่งให้เข้าใจและเลือกคุณค่าแท้ที่เป็นประโยชน์ต่อชีวิตอย่างแท้จริงเพื่อประโยชน์สุขทั้งแก่ตนเองและผู้อื่น

๘.วิธีคิดแบบอุบายปลุกเร้าคุณธรรม เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ให้คิดการหาเงื่อนไขที่ก่อให้เกิดประโยชน์ เป็นวิธีคิดส่งเสริมสิ่งที่ก่อให้เกิดในการค้นหาเงื่อนไขในที่เป็นไปการสร้างความดี ปรากฏการณ์อาจมีเงื่อนไขให้มุมมองได้หลายมุม อาจมีทั้งบวกและลบ การมองแบบนี้มุ่งให้หาเหตุที่เป็นทางบวก

๙.วิธีคิดแบบเป็นอยู่ในขณะปัจจุบัน เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็พิจารณาจากเงื่อนไขที่เกี่ยวข้องสัมพันธ์กับปัจจุบัน และนำมายกให้เห็นว่าเป็นเงื่อนไขสำคัญต่อปัจุบัน และเงื่อนไขปัจจุบันอาจเป็นเงื่อนไขที่ต่อเนื่องไปถึงอนาคต

๑๐.วิธีคิดแบบวิภัชชวาท เมื่อมีปรากฏการณ์ที่ต้องการหาคำตอบ (เหตุ) ก็ใช้การกล่าวแยกแยะ (วิเคราะห์)จำแนกให้เห็นทุกด้าน พระพรหมคุณาภรณ์กล่าวว่า “คำว่าวิภัชชวาทแปลว่า การพูดแยกแยะจำเเนกเเจกเเจง แถลงความแบบวิเคราะห์ เป็นการมองและแสดงความจริง โดยเเยกเเยะออกให้เห็นเเต่ละเเง่เเต่ละด้านให้ครบทุกด้าน ไม่ใช่จับเอาบางเเง่ขึ้นมาวินิจฉัยตีคลุมลงไปอย่างนั้นทั้งหมด ความจริงวิภัชชวาทเป็นชื่อเรียกระบบความคิดของพระพุทธศาสนาทั้งหมด มีความหมายครอบคลุมวิธีคิดที่ได้กล่าวมาเเล้วข้างต้นหลายๆอย่าง”

อย่างไรก็ตาม กระบวนการคิดย่อย ๑๐ วิธีของโยนิโสมนสิการนี้ ต่างต้องใช้พื้นฐาน ๔ ประการ ของโยนิโสมนสิการ ทั้งสิ้น คือ ต้องมีจุดหมาย เป็นลำดับขั้นตอน ใช้เหตุผล และก่อให้เกิดประโยชน์

เพื่อความกระจ่างในการทำความเข้าใจการคิด มีคำที่ควรรู้เกี่ยวข้องกับการคิด คือ

คิด (think) กระบวนการปรุงแต่งของจิต กระบวนการทำงานของระบบสมอง(สังขาร ตามความหมายของพุทธ)
สงสัย ยังไม่มีความแน่ใจในคำตอบ หรือ ไม่แน่ใจในคำตอบ
ตรึก (concentrate) การเอาจิตไปจับที่สิ่งใดสิ่งหนึ่ง (บาลี ตกฺก สันากฤต ตรก อ่านว่า ตะระกะ )
ตรอง (critique) การติดตามการเคลื่อนไหวในสิ่งที่จิตได้ตรึก (วิจาร พิจารณา)
วิจาร ,พิจาร (critique) การเอาจิตดูในรายละเอียดของสิ่งที่ได้สัมผัส
ตรึกตรอง การเอาจิตเข้าไปจับสิ่งหนึ่งแล้วยกขึ้นพิจารณา (ต้องใช้เหตุผล)
เหตุ (cause) ภาวะเงื่อนไขจำเป็นที่ทำให้สิ่งหนึ่งเกิดขึ้นตามมา
ผล สิ่งที่เกิดขึ้นตามภาวะเงื่อนไขจำเป็น
พิสูจน์ (proof)การนำหลักฐานประจักษ์มายืนยันว่าจริงหรือเท็จ
ยืนยัน (affirmo) การนำจินตลักษณ์ (image) ๒ จินตลักษณ์ หรือ ๒ ความคิดรวบยอด (concepts) มาเปรียบเทียบกันและสอดคล้องกัน
ปฏิเสธ (nego)การนำจินตลักษณ์ ๒ จินตลักษณ์ หรือ ๒ ความคิดรวบยอดมาเปรียบเทียบกันและไม่สอดคล้องกัน หรือเข้ากันไม่ได้
มนสิการ การเอาจิตจับจดจ่อกับสิ่งหนึ่ง (มน = ใจ สิการ = จดจ่อ)
ญาณ (know)ภาวะรู้
ภาวะรู้ (know)การที่จิตรู้สึกจากสิ่งที่ได้สัมผัส
ความรู้ (knowledge)สิ่งที่จิตบันทึก (สั่งสม)ไว้
วิทยา ความรู้
ญาณวิทยา ความรู้ในการแสวงหาความรู้ (theory of knowledge)
ผัสสะ (sense) การที่กายกระทบกับรูป รส กลิ่น เสียง วัตถุ (อารมณ์)
รับรู้ (perceive) การที่จิตกระทบกับสิ่งที่ได้สัมผัส (เวทนา)
จำ (memory) การที่จิตบันทึก (สั่งสม) สิ่งที่ได้สัมผัส (สัญญา)
กระจ่างความคิด (clarify)การที่จิตได้รู้ลึก รู้รอบ รู้ทั่วในสิ่งที่ได้รู้ (วิญญาณ)
ปัญญา (wisdom) ภาวะที่จิตรู้ลึก รู้รอบ รู้ทั่ว รู้กระจ่าง (ส่วนหนึ่งใช้เหตุผล)
จินตมยปัญญาภาวะรู้กระจ่างอันเกิดจากกระบวนการคิด (ต้องใช้เหตุผล)
(การคิดโดยกระบวนการวิทยาศาสตร์ คือ กระบวนการคิดด้วยเหตุผลแบบอุปนัย)
วิจารณ์ ,พิจารณ์ การเอาจิตดูในรายละเอียดของสิ่งที่ได้สัมผัส (ต้องใช้เหตุผล)
วิเคราะห์ แยกแยะ (ต้องใช้เหตุผล)
สังเคราะห์นำมาร่วมกัน เกื้อกูลกัน (สงเคราะห์) (ต้องใช้เหตุผล)

ประโยชน์ของการคิดเป็น
ติดจินตนาการ ทำให้เกิดการสร้างสรรค์ สิ่งต่าง ๆ ที่มนุษย์ได้ใช้เพื่อความสะดวกสบายทั้งหลายเริ่มมาจากจินตนาการของมนุษย์ทั้งสิ้น ดังนั้น จึงต้องฝึกการคิดจินตนาการให้สอดคล้องบนพื้นฐานความจริงของโลกและจักรวาล

คิดด้วยเหตุผล เพื่อดูความสัมพันธ์ของภาวะเงื่อนไขจำเป็นกับสิ่งที่จะเกิดขึ้น หรือเกิดขึ้นแล้ว เพื่อการตัดสินใจที่เป็นประโยชน์ต่อตนเองและผู้อื่น ข้อเท็จจริง คือ มนุษย์มีการตัดสินใจเกือบตลอดเวลา ตราบเท่าที่มนุษย์ยังมีการเลือก

ติดสร้างสรรค์ คือ การคิดสิ่งใหม่เพื่อให้เกิดประโยขน์ต่อตนเองและสังคม (การคิดเพื่อประโยชน์เพื่อตนโดยไม่คำนึงถึงความเสียหายต่อส่วนรวม ไม่ถือว่าเป็นความคิดสร้างสรรค์)


ข้อสังเกตต่อในกระบวนการคิดที่กระทรวงศึกษาต้องการ
ความสามารถในการคิดที่กระทรวงศึกษาต้องการ คือ คิดวิเคราะห์ คิดสังเคราะห์ การคิดอย่างสร้างสรรค์ การคิดอย่างมีวิจารณญาณ การคิดอย่างเป็นระบบ

๑.การคิดอย่างเป็นระบบ ควรมาก่อน เนื่องจากเป็นกระบวนการคิดทั้งหมด ตัวบ่งชี้การคิดอย่างเป็นระบบ คือ คิดอย่างมีจุดหมาย คิดอย่างเป็นลำดับขั้นตอน คิดด้วยเหตุผล คิดให้เกิดประโยชน์ (ที่นักการศึกษา(ศรัทธา)ยึดมั่น คือ กระบวนการวิทยาศาสตร์ อาจใช้กับการคิดกับสิ่งที่สัมผัสได้ดี แต่ บั่นทอน จินตนาการและสร้างสรรค์)
๒.การคิดวิเคราะห์ คือ การนำส่วนรวมมาแยกแยะ ดู องค์ประกอบแต่ละส่วน ลักษณะและคุณสมบัติขององค์ประกอบ การทำหน้าที่และความสัมพันธ์ขององค์ประกอบที่มีต่อองค์รวม
๓.การคิดสังเคราะห์ คือ การนำองค์สิ่งที่มีความแตกต่างกันมาประกอบให้เป็นสิ่งใหม่ (ที่จริงแล้วเป็นความคิดสร้างสรรค์อยู่ด้วย ถ้ามุ่งที่ให้เกิดประโยชน์)
๔.การคิดพิจารณา (วิจาร, พิจาร = การตรอง = การเอาจิตเจ้าไปจับแล้วดูลักษณะ องค์ประกอบ คุณสมบัติ การเคลื่อนไหว การเปลี่ยนแปลง ฯลฯ) น่าจะเป็นส่วนหนึ่งของการคิดอย่างเป็นลำดับขั้นตอนของการคิดอย่างเป็นระบบ

think [thingk]
verb (past and past participle thought [thawt] or thunk (nonstandard) [thungk], present participle think·ing, 3rd person present singular thinks)
1. transitive and intransitive verb form thoughts: to use the mind to consider ideas and make judgments
Think carefully before you start writing.

2. transitive verb have something as opinion: to believe something, or have something as an opinion
I don't think it will rain today.
She seems to think she's a good dancer.

3. transitive and intransitive verb comprehend something: to imagine or understand something or the possibility of something
I can't think of letting you leave so soon.

4. transitive and intransitive verb have in mind: to bring something to mind
I can't think what the date is today.
I hadn't thought about him for months.

5. transitive verb concentrate on something: to focus the attention on something
He thinks golf day and night.

6. intransitive verb have regard for somebody: to regard somebody with care or concern
You need to think of your family.

7. transitive verb view somebody or something as something: to regard somebody or something in a particular way
Don't think me unkind.

8. transitive and intransitive verb intend: to have something as a plan
She thought she'd go out after dinner.

9. transitive verb foresee something: to anticipate something happening
I didn't think he'd actually do it.
I didn't think you'd be early.

10. transitive verb be heedful of something: to be attentive or considerate enough to do something
Didn't you think to ask about her mother?

11. intransitive verb choose something: to make a mental choice
Think of a card and I'll try to guess what it is.

12. transitive verb influence outcome with mind: to bring something to a particular condition using the mind
Try to think the pain away.

noun
spell of thinking: an act of thinking, or a period of time spent thinking (informal)
She sat down to have a think.

[ Old English þencan < Indo-European]

-think·a·ble, adjective
have got another think coming used to say that somebody is mistaken (informal)
If he thinks I'm going to help him he's got another think coming.
not think much of somebody or something to regard somebody or something as not being very good
that's what you think! used to say that somebody is quite wrong in a belief, assumption, or expectation (informal)
"It shouldn't take too long." "That's what you think!"
think better of something to change your mind and decide not to do something
She was about to speak her mind, but then thought better of it.
think nothing of something to regard something as not being unusual
She thinks nothing of working all night to finish a project.
think twice to consider something very carefully
You should think twice about lending them so much money.

From Microsoft® Encarta® 2009. © 1993-2008 Microsoft Corporation.