SUU TAM

Nguồn : http://tuanvietnam.net/2010-08-03-phat-trien-cn-ho-tro-tinh-yeu-don-phuong-cua-ong-vien-truong

"Tôi không phải thợ xây, nên tôi không sợ ngã. Tôi không phải thợ mỏ, nên tôi không sợ sập hầm lò. Nhưng tôi là thợ làm chính sách, nên tôi sợ những người cầm cân nảy mực ghẻ lạnh với nó", ông Phan Đăng Tuất tâm sự.

Công nghiệp phụ trợ loay hoay mãi chưa lớn

Trong cuộc hội thảo "Chính sách công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ - kinh nghiệm của Nhật Bản và những vấn đề của Việt Nam", do Viện Khoa học Xã hội Việt Nam phối hợp với Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) tổ chức tại Hà Nội vào 27-28.7 vừa qua, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Kinh tế Quốc hội Nguyễn Văn Phúc đã kể lại: "Vợ tôi, sau khi đi dự một lớp do anh Tuất (Phan Đăng Tuất - Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược & Chính sách Công nghiệp, Bộ Công Thương) giảng về công nghiệp hỗ trợ, đã bảo rằng nếu các anh yêu bọn em như anh Tuất yêu công nghiệp hỗ trợ thì cuộc đời bọn em khác xa lắm rồi."

Ông Tuất kể rằng ông đã phải lòng công nghiệp hỗ trợ từ bảy năm trước, sau cái ngày ông về làm Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược & Chính sách Công nghiệp được hai tháng. "Tôi hiểu phải làm công nghiệp hỗ trợ, và tình yêu đó nó cứ ngấm ngầm, thôi thúc, trỗi dậy, nhưng cũng có lúc trái tim cũng tan nát bởi sự lạnh lẽo, nghiệt ngã của những người có trách nhiệm", ông Tuất trăn trở.

Lầm lẫn trong tư duy - lạnh lẽo trong tình cảm

"Tôi không phải thợ xây, nên tôi không sợ ngã. Tôi không phải thợ mỏ, nên tôi không sợ sập hầm lò. Nhưng tôi là thợ làm chính sách, nên tôi sợ những người cầm cân nảy mực ghẻ lạnh với nó", ông Tuất giải thích.

Ông Phan Đăng Tuất, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược và Chính sách Công nghiệp, Bộ Công Thương.

Trong bảy năm trời ấp ủ cái "mối tình đơn phương", theo cách mô tả của chính ông, ông Tuất đã qua khảo sát Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Malaysia, và Thái Lan. "Lạ thay, ở các nước đó nền công nghiệp hỗ trợ được phát động từ phía Chính phủ. Còn ở Việt Nam chúng ta, ngược lại, nó được phát động từ giới nghiên cứu và doanh nghiệp. Ở Việt Nam lại phải tâu bẩm, phải xin xỏ", ông Tuất than.
Và kết quả là tất cả những gì ông Tuất, với sự giúp đỡ của các cộng sự tại viện của ông, đã thể hiện qua ngần ấy năm là một qui hoạch tổng thể về phát triển công nghiệp hỗ trợ được ban hành năm 2007, một bản dự thảo nghị định chính về công nghiệp hỗ trợ, và một cơ sở dữ liệu ban đầu về các nhà cung cấp linh phụ kiện tại địa chỉ http://www.linhkien.vn

Bản qui hoạch tổng thể đó, theo nhận xét của bà Trương Chí Bình, Giám đốc Trung tâm Phát triển Doanh nghiệp Công nghiệp hỗ trợ (SIDEC) thuộc viện của ông Tuất, là đã lỗi thời, và cần được làm mới lại cho giai đoạn 10 năm tới. Nghị định chính phủ, theo bà Bình hy vọng, có thể sẽ được thủ tướng ký ban hành trong năm nay. Còn cơ sở dữ liệu thì hoàn toàn thiếu các nhà cung cấp Nhật Bản.

"Hơn nữa, việc công bố bản kế hoạch hành động sau qui hoạch tổng thể, đã không diễn ra, bởi quá mơ hồ. Bộ Công Thương không có quyền gì cả, chỉ có vai trò kết nối thôi, mà sự kết nối giữa các bộ của Việt Nam thì rất kém", bà Bình lý giải.

Ông Tuất lý giải rằng cái nguồn gốc của sự "lạ đời" đó là do tư duy hội nhập từ hạ nguồn, tức là mang than, mang dầu thô, mang bô xít, rồi nghêu-sò-ốc-hến, nông-lâm-thủy sản đi bán. "Hội nhập phải bắt đầu từ thượng nguồn, có nghĩa là bắt đầu bằng việc tham gia vào chuỗi giá trị toàn cầu sản xuất chi tiết linh kiện. Đấy mới là hội nhập cơ bản, chứ hội nhập từ hạ nguồn là hạ sách", ông Tuất chỉ rõ.

Và để xúc tiến cái hạ sách đó, theo ông Tuất, Bộ Thương mại (nay là Công Thương) đã có Cục xúc tiến Thương mại, mà không có cục xúc tiến để xúc tiến cái thượng nguồn. Ông Tuất cho rằng đã đến lúc Bộ Công Thương cần phải có một cục xúc tiến sản xuất, chứ không thể cứ lấy chỉ số độ mở của nền kinh tế bằng giá trị kim ngạch xuất nhập khẩu trên GDP để tự hào về mức độ hội nhập được.

"Chính sách có vấn đề, bởi các cán bộ tham mưu có quá nhiều mưu mẹo, nhưng lại ít kiến thức, nên không thể đưa vào trong kiến nghị với Thủ tướng được", ông Tuất chua chát nhận xét.

Ông Tuất kể ra rằng mỗi năm Cục Xúc tiến Thương mại có mấy trăm tỷ để xúc tiến việc bán hàng, mà chủ yếu bán đồ gia công, nguyên nhiên liệu thô, hay mới sơ chế, chứ không có đồng nào để tổ chức xúc tiến sản xuất linh kiện. "Viện của chúng tôi thành lập Trung tâm Hỗ trợ Doanh nghiệp Công nghiệp hỗ trợ được hai năm rồi, mà chẳng xin được đồng kinh phí nào", ông Tuất tố khổ.

Mơ hồ trong phối hợp

Ông Tuất cùng các đồng sự của mình phải đôn đáo chạy khắp nơi xin tiền. Và cũng chính vì lý do đó, ông Tuất và các cộng sự của mình đã trách cứ cả những người có sứ mạng thúc đẩy sự phát triển của công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam từ phía Nhật Bản.

"Chúng ta bàn quá nhiều về công nghiệp hỗ trợ, bàn đã chín, và giờ đây quan trọng là bàn chương trình hành động mới, cụ thể hơn, với những bước đi chắc chắn hơn. Chúng tôi muốn chờ đợi từ phía Nhật Bản thông tin rõ ràng, rằng phía Nhật sẽ hỗ trợ Việt Nam cái gì đối với chương trình hành động này. Tôi đã quá yêu công nghiệp hỗ trợ rồi, nên muốn tiến tới hôn nhân với một kế hoạch rõ ràng cho tương lai", ông Tuất, người đã bỏ lỡ cơ hội dự Đại hội Đảng bộ Bộ Công Thương để tham dự tiếp ngày thứ hai của hội thảo, nói giọng khẩn thiết.

Một DN sản xuất linh kiện điện tử Việt Nam đang tìm cách tiếp xúc với đại diện Canon tại buổi triển lãm CN hỗ trợ.

Ông Tuất nói rằng chương trình hợp tác về phát triển công nghiệp hỗ trợ giữa JICA và viện của ông, được thảo ra bởi một giáo sư Nhật, nên nặng về lý thuyết. Và, cuối năm ngoái, trong lần trao đổi cuối cùng, với tư cách là trưởng nhóm điều phối, ông đã chỉ ra những bất cập về tiến độ, hành động, cũng như nội hàm, nên hai bên vẫn chưa ký được. Hay cuốn sách về 100 doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ ở phía Nam, do Cơ quan Xúc tiến Thương mại Nhật Bản soạn thảo, mới chỉ là bản thống kê, chứ chưa phải cơ sở dữ liệu.

Ông Tuất kể tiếp rằng trước đó, viện của ông đã có công văn gửi JICA nhờ giúp kinh phí làm cơ sở dữ liệu, nhưng họ đã từ chối với lý do là chưa có kế hoạch hành động. Còn bà Bình cũng phàn nàn rằng Jetro cũng im lặng trước đề nghị của SIDEC, khi tiến hành khảo sát các doanh nghiệp nước ngoài trong lĩnh vực công nghiệp hỗ trợ.

Ông Tuất nói thêm rằng, khu công nghiệp hỗ trợ Kinh Bắc được nêu rõ trong chương trình hành động là một dự án thí điểm mà hai bên cùng quan tâm. Nhưng khi ông đặt ra những câu hỏi cụ thể rằng phía Nhật quan tâm đến cái gì, và như thế nào, thì họ đã im lặng.

"Phải chăng một ngân hàng của Nhật Bản sẽ bảo lãnh cho vay vốn đối với các doanh nghiệp đầu tư vào đó? Hay họ sẽ tuyên truyền ở Nhật Bản về khu công nghiệp này để thu hút đầu tư vào đó? Tôi không hiểu sự phối hợp ở đây của phía Nhật là gì, và như thế nào?", ông Tuất nhắc lại những câu hỏi đó trước hội thảo.

Bà Bình đã củng cố thêm cho nhận xét của thủ trưởng của mình, khi kể rằng vào thời điểm Viện Nghiên cứu Chiến lược - Chính sách công nghiệp làm lại bản qui hoạch tổng thể cho giai đoạn 2011-2020, bà đã gặp phía Nhật nhờ giúp đỡ về kỹ thuật. Bà Bình nhấn mạnh rằng trung tâm của bà chỉ cần sự hỗ trợ về mặt kỹ thuật, chứ không phải tài chính, cho dù Bộ Công Thương cũng không duyệt cho đồng kinh phí nào để làm qui hoạch tổng thể.

Tuy nhiên, chuyên gia này cho biết bên đó chỉ quan tâm đến kế hoạch hành động, điều mà họ chưa thấy phía Việt Nam đưa ra được.

"Chúng tôi sợ những cuộc hội thảo như thế này sẽ lại như ném đá ao bèo. Ném xong, bèo lại phủ đầy như cũ", bà Bình tỏ vẻ lo ngại, khi nhắc lại những cuộc hội thảo do phía Nhật kết hợp với Phòng Thương mại - Công nghiệp Việt Nam tổ chức từ trước đến nay.

Nguồn : http://tuanvietnam.net/2010-08-04-no-luc-vo-vong-cua-nha-truyen-giao-xu-phu-tang


Giáo sư Kenichi Ohno, cùng các cộng sự của mình, ngay từ ngày đầu đã có tham vọng tác động thẳng vào giới lãnh đạo cấp trung ương, nhằm hình thành một chiến lược công nghiệp hỗ trợ trong mối quan hệ đối tác chiến lược về công nghiệp.

Theo thành viên Tổ Tư vấn của cố Thủ tướng Võ Văn Kiệt, ông Vũ Quốc Tuấn, người đầu tiên nói về khái niệm "công nghiệp hỗ trợ" với người lãnh đạo cao nhất của chính phủ là Giáo sư Trần Văn Thọ - một trong ba thành viên Việt Kiều của tổ tư vấn. Tuy nhiên, người có công truyền bá ý tưởng đó suốt 15 năm ở Việt Nam là Giáo sư Kenichi Ohno, hiện là Giám đốc Diễn đàn Phát triển Việt Nam (VDF) - một dự án giữa Viện Nghiên cứu Chính sách Quốc gia Nhật Bản (GRISP) và Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội.

Sự thừa nhận cay đắng

Có hai chuyên gia tư vấn nước ngoài gây được sự chú ý ở Việt Nam, nhất là từ giới truyền thông. Đó là Giáo sư David Dapice cùng nhóm Harvard, và Giáo sư Kenichi Ohno.

Nhóm của Giáo sư Dapice đã chọn cách tư vấn ở cấp chính quyền địa phương, ở những nơi những người lãnh đạo mong muốn có sự thay đổi. Họ cố gắng đạt những thành công cụ thể, để thu hút sự chú ý từ cấp cao hơn.

GS Kenichi Ohno.
Trong khi đó, Giáo sư Ohno, cùng các cộng sự của mình, ngay từ ngày đầu đã có tham vọng tác động thẳng vào giới lãnh đạo cấp trung ương, nhằm hình thành một chiến lược công nghiệp hỗ trợ trong mối quan hệ đối tác chiến lược về công nghiệp.
Sau một thập kỷ rưỡi kiên trì đi theo hướng này, Giáo sư Ohno đã phải thừa nhận rằng dường như đồng nghiệp người Mỹ của ông đã đi đúng hướng. Đầu năm 2008, lãnh đạo chính phủ Việt Nam, trong sự tìm kiếm nhóm giải pháp chống lạm phát, đã trực tiếp lắng nghe những phân tích, và, phần nào đó, tiếp thu những khuyến nghị của nhóm này.

Còn người cao nhất trong hệ thống hành pháp của Việt Nam, cho đến nay, Giáo sư Ohno được gặp trực tiếp chỉ là một vị thứ trưởng phụ trách lĩnh vực công nghiệp. Và, gần đây, Giáo sư Ohno đã nói rằng mối quan tâm của ông về phát triển công nghiệp hỗ trợ đã chuyển sang Ethiopia - một đất nước đi sau Việt Nam 20 năm, nếu tính về GDP trên đầu người, nhưng lại đi trước Việt Nam trong tư duy hoạch định chính sách công nghiệp, trong đó có công nghiệp hỗ trợ.

Cách tiếp cận kiểu hàn lâm

Giáo sư Yoshiharu Tsuboi, giảng dạy môn chính trị học của Đại học Waseda và là người đồng chủ trì hội thảo "Chính sách công nghiệp và công nghiệp hỗ trợ - kinh nghiệm của Nhật Bản và những vấn đề của Việt Nam", khi được hỏi rằng cơ sở nào ông để tự tin khi bắt tay vào việc thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ, khi mà sau 15 năm kiên trì truyền bá ý tưởng này, Giáo sư Ohno đã cảm thấy mệt mỏi, đã nói: "GS Ohno là một nhà kinh tế lý thuyết. Ông muốn áp dụng lý thuyết của ông ở Việt Nam. Còn tôi chọn cách tiếp cận khác."

Quả vậy, vị giáo sư đã lấy bằng tiến sĩ ở Đại học Stanford (Mỹ) về tài chính quốc tế và kinh tế phát triển này đã mang tới Việt Nam một hệ thống kiến thức lớn và bài bản về ngành công nghiệp hỗ trợ ở Nhật Bản, và kinh nghiệm của Nhật Bản trong việc phát triển nó ở Thái Lan, Malaysia, và thậm chí Đài Loan.

Trình độ công nghiệp hỗ trợ trong ngành cơ khí của Việt Nam mới dừng ở việc sản xuất phụ tùng xe máy. CN hỗ trợ cho ngành ô tô coi như phá sản.
Ông đã đưa ra mô hình sản xuất với tên gọi là tích hợp của Nhật Bản, khi các nhà lắp ráp và nhà cung cấp linh kiện sẽ cùng nghiên cứu và phát triển cùng nhau, để đạt tới mục tiêu là sản phẩm luôn được nâng cao về chất lượng. Trong đó, Việt Nam là đối tác mà Nhật Bản muốn chọn. Cũng như Mỹ đã chọn Trung Quốc trong mô hình chế tạo kiểu modul, khi cho ra các sản phẩm được sản xuất hàng loạt. Trong đó, Mỹ lo phần thiết kế và phân phối, còn các nhà sản xuất linh kiện của Trung Quốc sẽ cạnh tranh nhau để làm sao cung cấp với giá thành rẻ nhất, với chất lượng vừa phải.
Tuy nhiên, ý tưởng này không gặp được sự hưởng ứng từ phía Việt Nam - một quốc gia với trình độ phát triển công nghiệp còn kém xa Trung Quốc, và vẫn có xu hướng học theo những gì mà Trung Quốc đã thành công. Đó là chưa kể, suốt thời gian đó nền công nghiệp của Việt Nam vẫn phát triển dựa trên khai thác tài nguyên và lao động gia công giá rẻ, chứ các nhà quản lý công nghiệp chưa mấy chú ý đến hàm lượng giá trị gia tăng mà công nghiệp hỗ trợ có thể mang lại.

"Mặc dù rất mong muốn thu hút các nhà lắp ráp nước ngoài vào Việt Nam, các nhà quản lý công nghiệp vẫn không hình dung một cách rõ ràng rằng, đối với ngành lắp ráp, chi phí linh phụ kiện chiếm tới 70-90% giá thành, còn nhân công lao động chỉ chiếm dưới 10%", Giáo sư Ohno có lúc đã thốt lên trong thất vọng.

Ông còn đi xa hơn nữa trong luận thuyết của mình, khi cảnh báo Việt Nam về nguy cơ của "bẫy thu nhập trung bình", nếu không phát triển công nghiệp hỗ trợ, ngay từ khi Việt Nam còn chưa bước qua được ngưỡng "nghèo", tức là GDP bình quân đầu người hàng năm chưa đạt tới ngưỡng 1000 USD.

"Điều này quá xa vời với Việt Nam. Đó là câu chuyện của 15 năm nữa, chứ bây giờ Việt Nam có muốn sa vào bẫy cũng khó", Viện trưởng Phan Đăng Tuất nhận xét, khi nói rằng mức thu nhập trung bình của thế giới phải gấp năm - bảy lần như vậy.

Tầm quan trọng của việc phát triển công nghiệp hỗ trợ trong quan hệ đối tác chiến lược giữa Việt Nam và Nhật Bản mà Giáo sư Ohno luôn nhấn mạnh, cũng đã gây không ít hoài nghi rằng việc phát triển công nghiệp hỗ trợ là phục vụ cho các nhà lắp ráp Nhật Bản, chứ không phải cho sự nghiệp công nghiệp hóa của Việt Nam. Và ông đã không ít lần phải than thở với giới truyền thông rằng dường như việc thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ là việc của phía Nhật Bản, chứ không phải của các nhà hoạch định chính sách công nghiệp của Việt Nam. "Họ cứ bình chân như vại", Giáo sư Ohno nhận xét.

Nhưng, cách tiếp cận bài bản theo kiểu Nhật của ông dường như đã tỏ ra xa xỉ với thực tế hoạch định chính sách mang tính chắp vá ở Việt Nam. Các nhà hoạch định chính sách công nghiệp Việt Nam, ở cấp chuyên gia, như viện của ông Phan Đăng Tuất, cũng gặp những khó khăn như người đồng nghiệp đến từ Nhật Bản, có khi còn gấp bội.

Tệ hơn nữa, như đã đề cập ở bài viết trước, họ phải đôn đáo đi tìm nguồn tài trợ bên ngoài để làm những việc mà một người Nhật như ông khó hình dung được. Và tệ nhất là, trong khi họ chờ đợi Kế hoạch hành động về phát triển công nghiệp hỗ trợ được thông qua, thì Qui hoạch tổng thể, thông qua cách đây ba năm, đã trở nên lỗi thời, và họ lại phải bắt tay vào làm lại.

Lời bà Trương Chí Bình, Giám đốc Trung tâm Phát triển Doanh nghiệp công nghiệp hỗ trợ phàn nàn về việc phía Nhật Bản từ chối giúp đỡ cho phía Việt Nam, dường như cũng xuất phát từ chỗ các chuyên gia soạn thảo chính sách công nghiệp hỗ trợ của Việt Nam coi những người "đồng chí hướng" từ Nhật Bản là "tia sáng cuối đường hầm", sau khi gặp phải sự ghẻ lạnh từ phía các cơ quan Việt Nam được chính phủ giao phối hợp với Bộ Công Thương trong việc này.

Chính Giáo sư Ohno cũng phần nào hiểu được câu chuyện này, khi ông đã nhận xét rằng vai trò điều phối của Bộ Công Thương quá yếu trong cái cơ chế hoạch định chính sách quá đặc thù ở Việt Nam. Bất cứ bộ nào có ý kiến trái ngược, coi như đề án bị đình lại vô thời hạn.

Có lẽ, với sự cương quyết, được coi là khá cứng nhắc của phía Nhật, trong đó có Giáo sư Ohno, cũng là một sự cảnh báo về tính hiệu quả của cách làm chính sách không giống ai ở Việt Nam, cũng như tiền đồ của sự hợp tác sắp tới trong lĩnh vực này của phía Việt Nam với phía Nhật Bản, thông qua METI (Bộ Kinh tế - Thương mại - Công Nghiệp Nhật Bản) - cơ quan chính phủ có đầy đủ quyền hành trong việc hoạch định và triển khai các chính sách công nghiệp.

Bà Bình cũng không phải là hoàn toàn không có lý khi nhận xét rằng các cuộc hội thảo mà VDF kết hợp với Phòng Thương mại & Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đứng ra tổ chức là "ném đá ao bèo". Ở Việt Nam VCCI không phải là một tổ chức có tiếng nói có thể "vọng lên trên" như Keidanren ở Nhật Bản. Và VCCI, theo xu hướng chung ở Việt Nam, cũng chưa thể hiện sự quan tâm đầy đủ đến các doanh nghiệp vừa và nhỏ - những người chơi chính trong cuộc chơi "công nghiệp hỗ trợ".

Cũng còn may là trước khi kết thúc chặng đua đầy mệt mỏi này, Giáo sư Ohno đã kịp trao "khúc gậy tiếp sức" cho Đại sứ Mitsuo Sakaba. Trong vòng một năm rưỡi qua, với ưu thế của người đại diện cao nhất của Chính phủ Nhật Bản tại Việt Nam, ông Sakaba đã có những cuộc tiếp xúc, trao đổi với những người có trách nhiệm trong chính phủ. Nhất là các phó thủ tướng, như Hoàng Trung Hải, hay Nguyễn Thiện Nhân, - những người mà Giáo sư Ohno khó lòng có thể xin gặp trực tiếp để trình bày vấn đề.

Câu chuyện dường như đã có những tiến triển, dù không nhiều. (Chí ít, một nghị định về ưu đãi phát triển công nghiệp hỗ trợ sẽ được ban hành nội trong năm nay.) Trước khi, "khúc gậy tiếp sức" được trao tiếp cho những người khác.

Có một điều đáng tiếc là dường như khi gặp phải những trở ngại quá to lớn từ một phía khác trên bước đường thúc đẩy công nghiệp hỗ trợ ở Việt Nam, những người đồng hành, dù cách tiếp cận có khác nhau, đã nảy sinh những bất đồng, và không tránh khỏi những lúc điều qua tiếng lại. Người viết bài này, trong thâm tâm, vẫn tin rằng việc đôi lúc "tự làm khổ nhau" của những người đồng chí hướng, như Giáo sư Ohno và Viện trưởng Phan Đăng Tuất, đều nằm ngoài ý muốn chủ quan của họ.

Mong rằng những người cầm tiếp khúc gậy tiếp sức, như nguyên Bộ trưởng Trương Đình Tuyển và Giáo sư Tsuboi, sẽ tránh được câu chuyện đáng buồn này.

Xin copy bài này để giới thiệu với các bạn của tôi về 1 trong những niềm tự hào của tôi : Thầy giáo tôi ,thầy Nguyễn Đức Hòe

Hơn 41 năm nay, chỉ bằng tấm lòng và dựa vào mối quan hệ của mình, nhà giáo Nguyễn Đức Hòe đã âm thầm đưa nhiều thế hệ học trò giỏi nhưng nghèo sang Nhật du học.
Cho đến nay đã có hơn 300 du học sinh trong đó có bốn tiến sĩ - đã thành danh bằng con đường Đông du do ông khởi xướng...

Tôi từng khóc vì mình quá nghèo

Xuất thân từ gia đình nhà giáo nghèo, nhưng nhờ ham học và học giỏi, nhà giáo Nguyễn Đức Hòe may mắn nhận được một suất học bổng du học Nhật vào năm 1959. Ông kể: "Tôi có đêm đã khóc khi còn là cậu học trò trường Chu Văn An, chỉ vì thấy mình quá nghèo, không có tương lai. Bởi thế khi sang Nhật, thành đạt hơn, tôi nguyện lòng mình sẽ đưa nhiều học sinh đi du học, thành tài".

Sau nhiều năm dành dụm từ nguồn học bổng, năm 1967, ông đã lập một ký túc xá có tên Đông Du học xá cho du học sinh Việt Nam qua ở, bước chuẩn bị khởi đầu cho tâm nguyện của mình. Gọi là ký túc xá cho oai, nhưng thực tế đó chỉ là một căn nhà thuê lại bằng gỗ thấp lè tè tối tăm. Tài chính quá hạn hẹp, ông phải tự tay sơn phết, sửa sang rồi đi xin từ những chiếc bàn, ghế ngồi đến cái bát, đôi đũa... đủ dùng cho du học sinh. Một hôm, nhà cầu của ký túc xá bị hư, tiền sửa quá cao, ông - một giáo sư ĐH - và học trò cùng nhau xắn tay áo khai thông cả hầm cầu. Có chỗ trọ rồi, ông đi tìm việc làm thêm để HS có thể kiếm tiền theo học.

"Nhật Bản đã phát triển, người Nhật bắt đầu chê những công việc dơ bẩn, nguy hiểm và nặng nhọc. Học trò nghèo Trung Quốc để có tiền học tại Nhật đã chọn làm những công việc này. Tuy vậy, tôi cũng phải thử trước để xem nó có vừa sức HS Việt Nam mình hay không, nên cũng làm trước đủ nghề như rửa bát, quét nhà, giao báo, xếp chữ nhà in... Mình làm được mới chắc học trò của mình cũng làm được..." - ông Hòe kể.

Vậy là từ năm 1967, có việc, có chỗ ở, mỗi năm, ông đã giúp được từ 1-2 HS nghèo sang học ở Nhật. Các em được ăn ở tại Đông Du học xá, được tổ chức học tập, ôn luyện và đi làm thêm để trang trải tiền học phí, sinh hoạt phí. Cho đến năm 1973, ngoài việc giúp được nhiều HS nghèo sang Nhật vừa làm vừa học, ông đã cùng bạn bè gây dựng được quỹ học bổng Huynh đệ với trên 200 suất. Bấy giờ cuộc chiến tranh Việt Nam sắp đến hồi kết thúc, nhiều tin chiến thắng tới tấp được đưa trên các trang báo nước ngoài, ông quyết định về Việt Nam vào đầu năm 1974.

Mở tương lai cho hàng trăm học trò nghèo

Không phải dễ dàng gì việc bắt đầu cuộc sống ở quê hương còn khó khăn sau chiến tranh, nhất là đối với một người vừa trở về từ một quốc gia tư bản. Nhưng ông không nề hà, thầm lặng cống hiến tài năng sức lực của mình. Hơn 13 năm sau ngày giải phóng, những nỗ lực của ông mới được xã hội thừa nhận.

Năm 1988, sau một thời gian dài vận động cho mô hình đặc khu kinh tế và sau đó là khu chế xuất, ông được bổ nhiệm làm giám đốc khu chế xuất Sài Gòn. Đầu năm 1991, thạc sĩ Nguyễn Đức Hòe được trở lại Nhật trong một chuyến công cán, sau 17 năm. Trở về nước, ông được Thành ủy TP.HCM mời đến báo cáo. Buổi báo cáo có sự hiện diện của Bí thư Thành ủy Võ Trần Chí và Bộ trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo Trần Hồng Quân.

Ông Hòe kể: Tôi kể cho các ông ấy nghe chiến lược đào tạo nhân tài của Trung Quốc, chuyện có hơn 40.000 du học sinh nước này tại Nhật và hơn 20.000 tại Australia. Ông Bộ trưởng Bộ Giáo dục - Đào tạo cho biết bấy giờ Liên Xô tan rã, Mỹ thực hiện chính sách cấm vận, cả nước hiện chỉ có 5 suất du học tại Ba Lan, rồi hỏi: "Có đưa HS đi du học được không?". Tôi nói được, nhưng việc đầu tiên phải cho tôi mở một trường để chuẩn bị và sàng lọc.

Vậy là năm 1991, Trường Nhật ngữ Đông Du được thành lập và Con đường Đông du cho HS nghèo Việt Nam lại lần nữa được ông triển khai xây dựng. Một người bạn Nhật đã giấu cả vợ cho ông mượn 1 triệu yen để bảo lãnh cho du học sinh vào Nhật. Còn ông thì làm thuyết khách, đến các trường tại Nhật xin được cho trò mình nợ tiền học phí, tới các tòa soạn báo Asahi và Yomiuri... tìm việc làm thêm cho học trò.

HS nghèo Việt Nam với sự bảo trợ này, sang Nhật với hai bàn tay trắng nhưng bằng chí lớn của mình, vừa làm việc, vừa học tập, có em ngoài dành dụm tiền đóng học phí và sinh hoạt phí còn có dư gửi về giúp đỡ gia đình.

Năm 1992, chương trình học bổng Đông Du do thạc sĩ Nguyễn Đức Hòe khởi xướng đưa được bảy HS đi và đến nay đã có hơn 300 HS-SV nghèo du học. Riêng tháng 4-2005, có 57 người đi và dự kiến tháng 9 này có tiếp 30 suất. Đã có bốn SV lấy được bằng tiến sĩ nhờ con đường bảo trợ này. Tiến sĩ Võ Minh Tuấn (ĐH Kinh tế TP.HCM) là một trong số đó, anh nói: "Nếu không có thầy một người từng là học trò nghèo như tôi làm sao có được như hôm nay...".

Học trò là tác phẩm của tôi

Một du học sinh Việt Nam sang Nhật bằng con đường tự túc chi phí bảo lãnh và học phí năm đầu mất khoảng 400 triệu đồng tiền Việt Nam. Một con số thật lớn, vậy nên nhiều người khi nghe nói đi theo chương trình du học Đông Du không tốn một đồng nào, ít ai dám tin. Thế nhưng với nhà giáo Nguyễn Đúc Hòe thì đó chính là tâm nguyện của ông. "Học trò là tác phẩm của tôi. Người họa sĩ say mê vẽ tác phẩm của mình như thế nào thì tôi say mê đào tạo học trò như thế ấy. Tôi không có khả năng làm được tất cả những gì mà nình ao ước cho đất nước, vì thế tôi gửi trọn niềm tin ở học trò của mình...".

Dù bận trăm công nghìn việc, tuổi cao sức yếu, nhưng tối thứ ba nào ông cũng dành thời gian để nói chuyện về đạo đức, lý tưởng và lẽ sống cho những du học sinh tương lai. Ông bắt học trò không chỉ nghiêm túc trong chuyện học mà phải có tinh thần kỷ luật và rèn luyện cao.

Mỗi sáng, những du học sinh của ông phải chạy vài cây số theo yêu cầu. "Nếu không dẻo dai, có nghị lực, chịu khó thì làm sao khi sang Nhật phải dậy từ 2 giờ 30 sáng để đi giao báo rồi còn về đi học được? Du học với chương trình Đông Du, có tài thôi chưa đủ, mà phải là một người yêu nước, có đức, có chí hướng và nghị lực" - ông nói.

Một sự cho đi không vụ lợi nhưng ông trân trọng những niềm vui hạnh phúc thật nhỏ bé, giản dị. Hôm gặp chúng tôi, ông kể, có một bà mẹ ở Nhà Bè (TP.HCM) mới sáng sớm đã mang lên cho ông ba con cua nhỏ. Bà nói, không có gì biếu thầy, vài con cua nhỏ này chính tay bà bắt được khi đi làm đồng. Người mẹ đó thật nghèo, quanh năm bán lưng cho trời, bán mặt cho đất nhưng con bà hiện đang là một sinh viên đang du học tại Tokyo. Anh được du học Nhật với sự trợ giúp của Đông Du...